1941جىلى قاراشا ايىندا نەمىس فاشيستەرىمەن ماسكەۋ تۇبىندەگى ۇرىستا ەرلىكپەن قازا تاپتى دەلىنگەن 8-گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ 28 جاۋىنگەرى تۋرالى مۇراعات دەرەكتەرىن جاريالاعان رف مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى سەرگەي ميرونەنكو بىلتىر شىلدە ايىندا قازاقستاندىق «راديوتوچكا» سايتىنا سۇحبات بەرگەن بولاتىن. سۇحباتتا س. ميرونەنكو 28 پانفيلوۆشىنىڭ قالايشا باتىر اتانعانىن، ولاردان باتىر جاساۋ كىمگە نە ءۇشىن كەرەك بولعانىن تاپتىشتەپ تۇسىندىرگەن. قازاقستان قوعامىندا وسى تاقىرىپتاعى پىكىر تالاستار ءالى دە تولاستاماي تۇرعان سەبەپتى مۇراعاتشىنىڭ سول سۇحباتىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ، «قامشى» وقىرماندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.

سەرگەي ۆلاديميروۆيچ، ءسىزدىڭ ورىس ءباسپاسوزىنىڭ بۇكىلالەمدىك كونگرەسىندە 28 گۆاردياشى-انفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگىن اڭىز دەپ مالىمدەۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى؟

مەنىڭ تۇسىنبەيتىنىم، سىزدەر بۇكىلالەمدىك كونگرەستى مۇنداي مالىمدەمە جاساۋعا لايىق جەر ەمەس دەپ سانايسىزدار ما؟ سۇراعىڭىزدى تۇسىنبەي وتىرمىن. وعان دەيىن مەن وسى ماسەلەگە بايلانىستى «كوممەرسانت» گازەتىنە سۇحبات بەردىم، ول سالماقتى، ۇلكەن گازەت. ودان بۇرىن، شامامەن 5-6 جىلدىڭ الدىندا رتر ارناسىنداعى «مۇراعات قۇپيالارى» تەلەحابارىندا تاتيانا كوموروۆا ەكەۋمىز وسى ەپيزود تۋرالى ايتتىق. 1991 جىلى باس اسكەري پروكۋرور تاريحي جۋرنالعا وسى تاقىرىپتا ماقالا جازدى. 1966 جىلى «نوۆىي مير» جۋرنالى كاردين دەگەن ءجۋرناليستىڭ وسى تۋرالى ماقالاسىن باستى. سىزدەر مەنىڭ كونگرەستە وسى ماسەلەنى كوتەرگەنىمە نەگە تاڭ قالاسىزدار؟

تاريحي تاقىرىپتاعى ديسكۋسسيانى وسى كونگرەستە كوتەرۋگە نە سەبەپ دەپ سۇراماقشىمىز.

مەنەن وندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس پەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ پروبلەمالارى تۋرالى تاريحي بايانداما جاساۋدى سۇرادى.

ول قۇجاتتار (كسرو قارۋلى كۇشتەرى باس اسكەري پروكۋرورى ن. افاناسيەۆتىڭ بايانداماسى – رەد. ) نەگە وسى ءقازىر جاريالانىپ وتىر؟

بىرىنشىدەن، ول قۇجاتتار ءقازىر ينتەرنەتتە جاريالانىپ وتىر. سوندىقتان دا وسىلاي ءتۇرلى تالقىلاۋعا تاپ بولدى. ءبىز ادامدارعا ارتىق سۇراقتاردان ارىلىپ، باس اسكەري پروكۋرور، گەنەرال-لەيتەنانت نيكولاي افاناسيەۆتىڭ بايانداما حاتىن وقۋ مۇمكىندىگىن ۇسىندىق. ول ەرلىك بولماعان. ءسىز قۇجاتتى وقىدىڭىز با؟ سىزدە ول قۇجات بويىنشا سۇراقتار بار ما؟

كوپ ادام «ول ەرلىك بولمادى» دەگەنگە نارازىلىق تانىتۋدا...

ءسىز مەنى دورەكىلىگىم ءۇشىن كەشىرىڭىز. تەك ناقۇرىس قانا پانفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگى بولماعان دەپ ايتا الادى. پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ، پانفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگىن جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. ول – ۇلى وتان سوعىسىنداعى ەرەكشە وقيعا. ءبىز ماسكەۋدى قورعاپ قالعان ول ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرىنە قارىزدارمىز. ديۆيزيا ءوزىنىڭ جاۋىنگەرلىك قۇرامىنىڭ ەلەۋلى بولىگىنەن ايرىلدى. ءبىراق، ءبىز فالسيفيكاسيامەن كۇرەسىپ جۇرگەندىكتەن، ال، بۇل ءسوزسىز فالسيفيكاسيا، مەن مۇنى قازاقستاندا نەگە اۋىر قابىلداپ وتىرعانىن تۇسىنبەيمىن.

28 پانفيلوۆشى تۋرالى رەسەيلىك وقۋلىقتاردا جازىلعان با؟

تاريحي-مادەني ستاندارتتا «پانفيلوۆشىلار ەرلىگى» تۋرالى ايتىلادى. 28 ادام تۋرالى وندا ەشتەڭە جوق.

قۇجاتقا قاتىستى مەندە سۇراقتار بار. جاريالانعان ماتەريالداردا ماعىناسى ماڭىزدى جولداردىڭ استى سىزىلعان. بۇنى قۇجاتتى جازعاندار ىستەگەن بە، الدە جاريالاۋ الدىندا بولعان شارۋا ما؟

ول قۇجات مۇراعاتتا قانداي كۇيدە ساقتالدى، سول كۇيىندە جاريالادىق. ول – قۇجاتتىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەسى.

قۇجات قاي جىلى قۇپيا مالىمەتتەر قاتارىنان الىندى؟

1991 جىلى ولاردى اسكەري پروكۋراتۋرا قۇپيا گريفىنەن ايىردى.

ءسىزدىڭ ويىڭىزشا 28 پانفيلوۆشىنىڭ قۇرمەتىنە اشىلعان ەسكەرتكىشتەردىڭ اتىن قايتا وزگەرتۋ قاجەت پە؟

ول ەسكەرتكىشتەر پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ ەرلىگىنە ارنالۋى كەرەك. 28 باتىر تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ سىزدەر تۇسىنىڭىزدەر: ونداي باتىرلار بولعان جوق.

سونىمەن، ول قۇجاتتار نەگىزىنەن اناۋ ايتقانداي جاڭالىق ەمەس دەيسىز.وندا نەگە بۇل داۋ-داماي وسى كۇنگە دەيىن تىيىلماي كەلەدى؟

جاڭالىقتى قابىلداۋ قيىن. كاتىن قىرعىنىنا قاتىستى قانشاما قۇجاتتار بولعانىن ەسكە الىڭىز. كوپ ادامدار قۇجاتتارعا سەنبەيدى. ءتىپتى رەسەي فەدەراسياسىنىڭ پولشالىق وفيسەرلەردى نەمىستەر ەمەس، ءبىزدىڭ قىرعانىن مالىمدەگەن مەملەكەتتىك دۋماعا دا سەنبەيدى. ريببەنتروپ-مولوتوۆ پاكتىسىنە قاتىستى قانشاما داۋ بولدى. قانشاما ۋاقىت بويى كەڭەس وداعى وسى پاكتىنىڭ قۇپيا حاتتامالارى بولعانىن جاسىرىپ كەلدى. جاڭالىقتىڭ بارلىعى قوعام ساناسىنا وڭايلىقپەن كىرمەيدى. ءسىز بۇل سۇراقتى ودان دا وسى جايتتاردى تۇسىنبەي جۇرگەندەرگە قويىڭىز.

مەن ءۇشىن بۇل جايتتار باسى اشىق ماسەلەلەر. 1948 جىلى باس اسكەري پروكۋروردىڭ دا بۇعان كۇمانى بولماعان. بۇل قۇجاتتار سول 1948 جىلى نەگە جاريالانباعانىن تۇسىندىرەتىن بىزدە قۇجات جوق. ازىرگە، ونداي ەشتەڭە انىقتالمادى. ولار جاسىرىلدى دەپ ويلاۋعا بولادى. ءبىراق، جارىققا شىقپايتىن ەشقانداي قۇپيا بولمايتىنىن ءتۇسىنىڭىز.

مەملەكەتتىك مۇراعاتتا بۇل تاريحقا باسقاشا سيپاتتاما بەرەتىن نەمىس قۇجاتتارى بار ما؟

تىڭداڭىزشى، ول قۇجاتتار باياعىدا-اق جاريالانىپ قويعان. ول قۇجاتتاردى تاريحشىلار پايدالانىپ ءجۇر. نەمىس قۇجاتتارىندا 1941 جىلعى 16 قاراشاداعى دۋبوسەكوۆو رازەزىندە بولعان ۇرىس تۋرالى ەشتەڭە جوق. سونداي-اق، نەمىستىڭ 18 نەمەسە 50 تانكىسى قيرادى دەگەن دە ەشتەڭە جوق.

ءسىزدىڭ ويىڭىزشا 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلار تۋرالى اڭىز سوعىس جىلدارىندا اسكەري ەرلىك ۇلگىسى رەتىندە كەرەك بولدى ما؟

وتىرىكتىڭ ۇستىنە ەشتەڭە تۇرعىزا المايسىز. ءتىپتى، مەكتەپتە دە وتىرىك ايتپاۋعا ۇيرەتەدى. تاريحتىڭ دا عىلىم رەتىندەگى مىندەتى – اقيقاتتى ىزدەۋ. وسى اقيقاتتى ءتۇسىندىرۋ – باسقا ادامداردىڭ جۇمىسى. تاريحشىلارعا دا قاتىسى بار. ءبىراق، اقيقاتتى ىزدەۋ ءبىزدىڭ مۇراعاتشى مامانداردىڭ، تاريحشىلاردىڭ ماماندىعىنىڭ وزەگى. بار بولعانى وسى. بۇل جەردە سەزىمگە بەرىلمەۋ كەرەك. جالعان دۇنيەمەن ەشتەڭە قۇرالمايتىنىن سالقىن قاندى قابىلداۋ قاجەت.

دەرەككوز: radiotochka.kz

سەرگەي كيم