تاربيە مەن تەك ەجەلدەن ەگىز ۇعىم. تەك بار جەردە تاربيە بار دا،تاربيە بار جەردە تەك بار. ويتەتىنى،تەك–تىرشىلىكتىڭ تىرەگى، جاساۋشىسى، جالعاستىرۋشىسى جانە تىرشىلىكتىڭ الۋان تۇرلىلىگىن ساقتاپ قالۋشى، وعان وزىندىك ءومىر سيلاۋشى. جەردە جورعالاعان جاندىك، قارىمدى ھايۋاناتتان تارتىپ،اسپاندا سامعاعان قۇسقا دەيىن، كۇللى تىرشىلىك يەسى قاشاندا ءوز تەگىنە تارتپاي قالمايدى. ەشقاشان دا ەكىنشى ءبىر تەككە وزگەرمەيدى، وزگەرۋى دە مۇمكىن ەمەس. بۇل تىرشىلىك زاڭى. جاراتۋشىنىڭ كۇشى. مىسالى: تۋىستىق جاعىنان قارايلاس كەلەتىن، سۋدا تىرشىلىك ەتەتىن،بالىق پەن باقانى الساڭىز، بالىقتان بالىق تۋادى دا، بالىق بولىپ ءومىر سۇرەدى. بالىقتان باقا تۋمايدى، سول ءتارىزدى باقا ەشقاشان دا بالىق بولا المايدى.
جەر شارىندا تىرشىلىك ەتەتىن كۇللى تىرشىلىك يەسىنىڭ ءوز تەگىنەن كەلگەن ۇرپاق جالعاستىرۋ،ونى باۋلىپ ءوسىرۋ، وزىندىك تاربيە ءتاسىلى بولادى. ول تۇقىم قۋالاۋ جولىمەن ۇرپاقتان ۇرپاققا ماڭگى جالعاسادى. قازاقتىڭ: ‹‹قۇس ۇيادان نەنى كورسە، ۇشقاندا سونى الادى›› دەيتىن تاربيە تۋرالى ماقالى دا تەك پەن تاربيەنىڭ قاتىسىنان تۋعانى انىق. ەندى وسى تۋرالى ءوزىم كورگەن بىرەر ءجايدى ايتايىن: وتباسىمدا كەي كەزدەرى تاۋىق باعاتىن ادەتىم بولۋشى ەدى. وسى ادەتىم بويىنشا، مەكيەندەرگە جۇمىرتقا باستىردىم. مەكيەن بايقۇس تاپ جىلىماي، كەيدە ءتىپتى ءنار تاتپاي جۇمىرتقالاردى باۋىرنا باستى. جەم، سۋ بەرگەلى بارساڭ، جۇمىرتقا كۇيىندەگى جاتقان بولاشاق بالاپاندارىنان قىزعانىپ، قىزعىىشتاي قوريدى. قاۋىرسىندارىن كۇربيتىپ، ادامعا ايبار شەگەدى. سودان ۋاعى جەتىپ، بالاپاندارىن بىر-بىرلەپ شىعارا باستادى. اياقتانعان سوڭ، سىرتقا دا شىعىپ جەم تەرە باستادى. ەندى بالاپاندارىن قالاي باۋلىپ-تاربيەلەيدى ەكەن دەپ،باقىلاۋ جۇرگىزە باستادىم. مەكيەن تاۋىق تىنباي جەر تارپىپ،تاپقان جەمدەرىن ءوزى جەمەي، بالاپاندارىنا شۇقىپ كورسەتىپ، الدىنا تاستايدى. جەمدى قالاي شۇقىپ جەۋدى ۇيرەتەدى. سوسىن ءتىرى قۇرتتى قايتەر ەكەن دەپ،الدىنا تاستادىم. بالاپاندار العاشىندا وعان ۇركە قارادى، وزدىگىنەن شوقىمادى. بۇنى كورگەن انا بايقۇس،تارپا باسسالىپ، ارى شوقىپ، بەرى شوقىپ قۇرتتىڭ بويىنان جان كەتتى-اۋ دەگەندە بارىپ بالاپاندارىنىڭ الدىنا تاستادى. بالاپاندارى بىرىنەن سوڭ،ءبىرى الىپ قاشىپ، ەڭ ءسوڭىندا الدىرەك بىرەۋى قىلعي سالدى.
ال قارىلعاش ادامعا وتە جاقىن جىل قۇسى عوي. قاھارلى قىس ءوتىپ مامىرا جاي كوكتەم كەلىسىمەن مەكەندەرىنە قايتا ورالىپ،تىرشىلىك قامدارىنا كوشەدى. ول ىلعي ادام وتىرعان ءۇي ارقالىقتارىنا تۇمسىعىمەن تىستەپ تاسىعان بالشىق، قىل-قىبىر، قۇم قيىرشىقتارىن ارالاستىرىپ، بەينە قۇرلىسشىلاردىڭ كەسەك قالاعاننىنداي ەتىپ، ءوزارا قيسىنداستىرىپ، قيىستىرىپ، بەلگىلى گەومەتىريالىق پىشىنگە يە ۇيا سالىپ جۇمىرتقا باسادى. بالاپان شىعارىپ باۋليدى. ۇيانى ىلعي دا بيىك جەرگە سالاتىندىعىنان بولار،باسقا قۇستارعا ۇقسامايتىن ءبىر ەرەكشەلىگى،بالاپاندارى قاناتتانا، جەتىلە باستاعاندا-اق، جىلقىنىڭ جال-قۇيرىق قىلدارىمەن اياقتارىنان قوساقتاپ، ماتاپ تاستايدى. بۇل ونىڭ بالاپاندارىنىڭ بيىكتەن قۇلاپ تۇسپەۋى ءۇشىن جاسالعان شارا–تاربيەسى. وسى تاربيەگە بالاپان قۇس شارتسىز بويسىنادى. مىنە بۇل وسى تاۋىقتىڭ، نەمەسە قارىلعاشتىڭ ويلاپ تاپقان ۇرپاق ءوسىرۋ، باۋلىۋ امالى ەمەس،تاۋىق تاۋىق بولعالى، قارىلعاش قارىلعاش بولعالى، تەكتەن قالىپعاسىپ كەلەجاتقان ءومىر ءسۇرۋ جولى،تىرشىلىك ءتاسىلى. وسى ارقىلى تابيعات دۇنيەسىندەگى تىرشىلىكتىڭ ءومىر ءسۇرۋ، جالعاسۋ قاعيداسى بارلىققا كەلگەن. ەگەر بۇل قاعيدا بۇزىلسا، توقتاسا، وندا تىرشىلىكتە توقتايتىن ەدى. مىنە بۇدان ءارقانداي تاربيەنىڭ باستاۋ كوزى–تەك دەيتىن ۇعىم تۋادى.ولاي بولسا،تەك دەگەنىمىز نە،ونىڭ تاربيەمەن قانداي قاتىسى بار؟
تەك–بيولوگيالىق تىلمەن ايتقاندا،تۇتاس تىرشىلىك دۇنيەسىنىڭ ارعى اتا-بابالارىنان ۇرپاقتارىنا تۇقىم قۋالاۋ ارقىلى جالعاسىپ كەلە جاتقان گەن جالعاستىعى. ال گەن–تۇقىم قۋالايتىن زات. ول وزگەرمەيدى، وزگەرىسكە ۇشىرامايدى.
ءار قانداي تاربيەدە تەك ۇعىمى قامتىلىپ جاتادى.تەك ارقىلى كەلگەن تاربيەنىڭ ورنىن باسقا تاربيەلەر ەش ۋاقىتتا باسا المايدى، باسۋى دا مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان تەكتىك قاسيەت ۇلتتىق قاسيەتپەن بىرگە ءورىلىپ، بىرىمەن-بىرى تامىرلانىپ،تاعدىرلاسىپ جاتادى. ءبىزدىڭ قازاق تەككە،تەك ارقىلى تاربيەلەۋگە ءاۋ باستان-اق ءمان بەرگەن. مىسالى: جەتى اتاعا تولماي قىز الىسپاۋ،تەگى جاقسى جەردەن كەلىن ءتۇسىرۋ.ت.ب. سونداي-اق تەكتىڭ،تەكتەگى تاربيەنىڭ عىلىمي ءمانىن تانىپ،ونى تۇرمىس-تىرشىلىك، سالت-سانا، ادەت-عۇرىپ، قىسقاسى تۇتاس رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ بارىنە ەت پەن تەرىدەي سىڭىرە بىلگەن. ەندى وسى ويىمىزعا كوشەلىك:
قازاق حالقى ەجەلدەن كوشپەلى مالشارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانعان، كۇن كورىسىنىڭ ماڭىزدى تىرەگى ءتورت تۇلىكتى نەگىز ەتكەن ۇلت. بايقاساڭىز، وسىنداعى ءتورت تۇلىكتىڭ اتالىق-انانلىعىن تاڭداۋ بارىسى دا، تەكتى شىعار ءتۇيىن ەتكەن. تەگى جاقسى اسىل تۇقىمداردى اتالىق-انالىققا تاڭدايدى. «پالەن بايدىڭ جىلقىسىنىڭ تۇقىمى جاقسى ەدى. شەتىنەن جورعا، جۇيرىك شىعاتىن، سولاردان ايعىر سالساق» -دەپ مالدىڭ تەگىن تانيتىن جۇيرىك سىنشىلار ايتىپ جاتادى. راسىندا، سول تۇقىمنان كىلەڭ جورعا، جۇيرىك شىعادى. مالدىڭ تەگىن ءبىر كورىپ-اق تانيدى.
قازاقتىڭ ۇلى ويشىل اقىنى ابايدىڭ:
تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ،
ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ، - دەپ جىرلاعاننىنداي قازاق سالتىندا ادامنىڭ تۇتاس عۇمىرى ولەڭ-جىرسىز،توي-تاماشاسىز ەش ۋاقىتتا وتپەگەن. ال ەندى وسى كول-كوسىر ويىن-كۇلكى، ءان-جىر اشەيىن ۋاقىت وتكىزىپ،بوي جازىپ،ءسان-سالتانات قۇرۋ ءۇشىن بولعان با؟ مۇلدە ولاي ەمەس. باجايلاپ بايقاپ،وي كوزىمەن قاراساڭىز،ونىڭ ارعى جاعىندا وتە مول تاعىلىم-تاربيە،ءبىلىم،رۋحاني دۇنيەسى جاتقاندىعىن كورەسىز. وسىعان قاراپ،قازاقتاعى بالا تاربيەسى تەك بالا العاشقى دۇنيە ەسىگىن اشقانداعى شىلدەقانادان، شىلدەقانا تويىنان باستالعان ەكەن دەپ،جاڭساق ءتۇسىنىپ قالۋىڭىز دا عاجاپ ەمەس. تاربيەنىڭ ودان دا ارى جاتقاندىعىن،ءتىپتى انا قۇرساعىنداعى كەزدەن باستالعاندىعىن مىنا ءبىر ءجايدان انىق بايقايسىز. قازاق حالقىندا كىندىك شەشەنىڭ بالا تاربيەسىندەگى ورىنى ەرەكشە قادىرلى بولعان. ويتكەنى، ول بالانىڭ ءوز تۋعان انانسىنان كەيىنگى ارداقتاپ قۇرمەتپەن قارايتۇعىن ەكىنشى اناسى. كەلىننىڭ بويىنا العاش بالا ءبىتىپ،‹‹اق العىستى ›› جەرىك بولىپ جۇرگەن كەزىنەن باستاپ، كورەگەندى ەنەلەرى بالاعا كىندىك شەشەنى ىزدەپ، ىشتەي تاڭداي باستايدى. ول ارالىقتا ‹‹مەن كىندىك شەشە ءبولامىن››دەۋشىلەردىڭ اياعى ۇزىلمەيدى. سولاردىڭ اراسىنان ونەگەلى ەنەلەرى ‹‹ءوي،انا بالەنشەنىڭ مىنەزى بيازى،ءوزى ۇنەمى ءجايدارى جۇرەدى، تۇگەنشەنىڭ ءوزى ونەرلى،قولى ىسكەر،اشىق››-دەپ ولاردىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن جيناقتاي كەلە بىرەۋىن ‹‹كىندىك شەشە ەتىپ تاڭدايدى. وسى باستان باستاپ كىندىك شەشە بولعان ادام اياعى اۋىر بولاشاق اناعا بويىن كۇتۋدى، ءجۇرىپ-تۇرۋدى،قالاي تاماقتانۋدى ۇيرەتىپ، ىشتەگى جاتقان شاراناعا قامقورلىق پەن تاربيەنى اۋەل باستان باستايدى. اراسىندا ءۇيدىڭ تىرلىگىنە دە،كەلىپ-كەتىپ،قارايلاسىپ تۇرعان. وسىنداي جاقىن ارالاستىقتان ولار كەلىننىڭ بوساناتىن اي-كۇنىنە دەيىن بىلگەن. ال ەندى قازاق:‹‹بالا كىندىك شەشەگە تارتپاي ءتۋمايدى››دەپ بەكەر ايتپاعان، ويتكەنى جاڭادان شىر ەتىپ،جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان بالانىڭ ءتىرى ءتانىن قولمەن ۇستاپ تۇرىپ،كىندىگىن كەسۋ ارقىلى،ءار ءبىر ادامنىڭ بويىندا بولاتىن تابيعي ۆيروس پەن ادام بويىنداعى قاسيەتتەر بەلگىلى مولشەردە بالاعا بەرىلەدى. بالا دەنەسى دە بىردەن قابىلدايدى ونى. سوندىقتان دا بالانىڭ اكە-شەشەسىنە،اتا-اجەسىنە تارتپاعان كەيبىر مىنەزى مىندەتتى تۇردە كىندىك شەشەگە تارتادى. كىندىك شەشەنى ارداقتاپ-قادىرلەيتىن دە،وعان ۇلكەن ءمان بەرەتىنى دە سوندىقتان. ىشتەگى بالانىڭ كىندىك شەشەگە تارتاتىنى تۋرالى، بۇل ويدى نىلقى اۋدانى مىس اۋىلى ەمحاناسىنان زەينەتكە شىققان قازاق ەمشىلىگىنىڭ مايتالمان مامانى الەش سابىتاقىن ۇلى ‹‹تال بەسىك تۋرالى تولعانىس››دەگەن ماقالاسىندا دا، عىلىمي جاقتان جەتەرلىك مولشەردە دالالدەگەن بولاتىن. قازاقتاعى كىندىك شەشە تۋرالى قالىپتاسقان بۇل ۇعىم، قازىرگى مەديسينا عىلىمىنداعى بالانى ىشتەن باستاپ تاربيەلەۋ دەگەن عىلمي قاعيدامەن قالىتقىسىز ساباقتاسادى. ويتكەنى مامانداردىڭ دالەلدەۋىنشە: بالا بويعا بىتپەس بۇرىن بولاشاق اتا-انا كەمىندە ءۇش اي كولەمىندە پسيحولوگيالىق–فيزولوگيالىق تۇرعىدان ۇلكەن دايىندىقتان ءوتۋى كەرەك دەپ قارايدى. سەبەبى: ءسابي ىشتە جاتقان بەسىنشى ايىنان باستاپ،اينالاسىنداعىلاردىڭ ءبارىن سەزە باستايدى. شەشەسىنىڭ نە اكەسىنىڭ داۋىستارىن ەستيدى. اينالاسىنداعى بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى سەزەدى. انا بولعان ادام مىنە وسى كەزدەن باستاپ، ءوزىنىڭ پسيحولوگيالىق كۇيىن مەڭگەرىپ،اشۋلانباي،سابىرسىزدىققا بوي الدىرماي،كىسى اياعى كوپ جۇرەتىن،اتموسپەراسى اۋىر، ۇنەمى ايعاي-شۋ بولىپ جاتاتىن جەرلەردەن اۋلاق بولىپ، عىلىمي حورەكتەنىپ، جانعا جايلى تىنىش، كوركەم ورتادا سەيىلدەپ-سەرۋەن تۇرسا، كىتاپ وقىپ، «قۇلاقتان كىرىپ،بويدى الار» اسەم ءان مەن ءتاتتى كۇيدەن لاززاتتانسا،بۇل ىشتەگى بالانىڭ دا رۋحاني دۇنيەسىنە اسەر ەتەدى، دەپ قارايدى. مىنە مۇنىڭ ءوزى بالانى ىشتەن باستاپ تاربيەلەۋگە جاتادى. قازاقتاعى وسىنداي تاربيە مەن تاعىلىم بالانىڭ وسىپ-جەتىلۋ،ەسەيۋ بارىسىنا تۇتاستاي سىڭىرلەدى. جوعارىداعى ايتىلعان ‹‹كىندىك شەشە›› ۇعىمى وسىنى كورسەتەدى.
ادام ومىرىندەگى ءىرىلى-ۇساقتىلى وسىناۋ كوپ توي-تاماشالاردى،ىرىم-جىرىمداردى ايتپاي-اق،مىنا ءبىر ءجايدى، زەردەلەي ويلاڭىز،وسىنىڭ وزىندە قانشالىق تاربيە كوزدەرى،تاربيە باستاۋى جاتىر؟
قازاقتىڭ قۇدا ءتۇسۋ،كەلىن ءتۇسىرۋ،قىز ۇزاتۋ بارىسى،تويلارىنىڭ بارىندە دە ۇلكەن ۇلاعاتتىلىق،عىلىميلىق،تاربيە جاتىر. بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز ۇلى ەرجەتىپ،كەلىن تۇسىرەردە،نە قىزى بوي جەتىپ،ۇزاتىلاردا بولسىن ، قۇدا جاقتىڭ تەگى قانداي ادامدار ەكەن،تەگىنەن قانداي ۇلاعاتتى ادامدار شىققان ەكەن؟ دەگەن سياقتى ءتۇرلى قارسى جاقتىڭ(قۇدانىڭ)تەگىن تەكتەگەن،ونى ارىدان تەكسەرىپ،انىقتاعان،بىلەتىندەردەن سۇراپ ۇققان، استە تەگىن بىلمەي،كەلىن تۇسىرمەگەن،قىز ۇزاتپاعان.‹‹اياعىن كور دە،اسىن ءىش،شەشەسىن كوردە قىزىن ال››دەگەن ماقال وسى تەكتى تەكتەۋدەن قالعان. بۇنىڭ دا وزىندىك تاربيەلىك،عىلىمي نەگىزى بار. تەكتى جەردەن كەلىن تۇسىرسە،سول كەلىن وتباسىنا عانا ەمەس،تۇتاس اۋىل-ايماق قا ۇلگى-ونەگە،كىشىلىك،كىسىلىك تانىتىپ،ولاردى بەرەكە-بىرلىككە ۇيىمداستىرادى.ول اۋىلعا كەتپەيتىن ىرىس،باق-داۋلەت قونادى دەپ قاراعان.ال وسىنداي يناباتتى ايەلدەن ساپالى،كورەگەندى،ءبىلىمدى،تاربيەلى ۇرپاق تاراپ،اۋىل-ايماققا ۇيتقى،بەرەكە بولادى دەپ قاراعان. ويتكەنى ايەل–ءۇلتتىڭ بولاشاعى،تاربيە تال بەسىكتەن باستالادى. وسىنداي تاماشا سالتىمىزدىڭ ۇلگىسى رەتىندە، كەشەگى شاراپاتتى قىزاي انا، اباق انا،ۇلپان،زەرە،ۇلجان سىندى تەكتى دە تاربيەلى،كوشەلى دە،كورەگەن،تۇتاس ەلدىكتى ساقتاپ ابزال انالارىمىزدىڭ اتى قالدى.
تەكتەن كەلگەن تاربيە–قازاقتىڭ تۇتاس رۋحاني ومىرىنە تەرەڭ سىڭگەن،مۇنىڭ كولەمى كول-كوسىر. اكەنىڭ ۇلعا،شەشەنىڭ قىزعا دەگەن تاربيەسى،ۇلگى-ونەگەسى–ءتۇتاس كۇن كورۋدىڭ،تىرشىلىكتىڭ ءار ءبىر بۋىندارىنا دەيىن تامىر تارتقان.‹‹اكە كورگەن وق جونار،شەشە كورگەن تون پىشەر» دەپ،تانىعان حالقىمىز مال شارۋاشىلىق ومىرىندەگى ءۇزىلىسسىز،اۋىر،جاپالى تىرلىكتەن قولدارى بوساي قالعان ساتتە:ءبالالارىنا ەرتەگى،قيسا،اڭىز،شەجىرە،جىر-تاقپاقتاردى،قىسقاسى،اۋىز ادەبيەتىندىك مول مۇرالاردى مايىن تامىزا ايتىپ،قۇلاق قۇرىشىن قاندىرا تاربيەلەگەن. بۇنىڭ ءوزىن سول كەزدەگى‹‹كەشكى مەكتەپ›› دەسەك اعات كەتىپ ،ارتىق ايتقان بولمايمىز. ال ەندى ۇيگە كەلگەن قوناقتى قۇدايىنداي كۇتۋ،استى-ۇستىنە ءتۇسىپ بايەك بولۋ،كەلگەن قوناقتان قوناق كادەسىن سۇراۋ دەيتىن باسقالارعا ۇقسامايتىن تاماشا سالتىمىز،مادەنيەتىمىز بار.مىنە بۇل دا ۇرپاق ءۇشىن مول ۇلگى-ونەگە،ونەر-بىلىم. ويتكەنى ولار ايتقان ەرتەگى،ەپوس،شەشەندىك شەرتپەلەر مەن ان-كۇيلەردى تىڭداپ جاتتاپ وسكەن. ودان قوناقتىڭ تەك ءسوز ونەرىندەگى قاسيەتىن عانا ەمەس،ونىڭ كىسىلىك قاسيەتتەرىن،ادامي بولمىستارىن ونەگە ەتكەن،ودان قوناق كۇتۋ مادەنيەتىمىزدى تانىعان. ال كۇندەلىكتى تىنىمسىز تىرلىگىمىزدە ‹‹بالانى جاستان،ايەلدى باستان››دەپ،اكەسى ۇلىن،شەشەسى قىزىن قاسىنان تاستاماي،سەميا شارۋاسىنا ارالاستىرىپ،ءوزى ۇلگى كورسەتىپ باۋلىعان،قىزىنا ادەپتىلىكپەن،يناباتتىلىققا،قىرىق ۇيدەن تيىمعا بويىن ۇيرەتە ءجۇرىپ،وتباسى تۇرمىسىنىڭ ءار ءتۇرلى قىرىن تانىتسا،ال ۇلىن ات جالىن تارتىپ مىنەر شاقتا،قاسىنان ەكى ەلى ايىرماي ەل كورسەتىپ،جەر تانىتىپ،جاقسى-جاماندى كورسەتىپ،داۋعا دا،جاۋعا دا سالا ءجۇرىپ،ەلدىك قاسيەتتەردى تانىتىپ،سەگىز قىرلى،ءبىر سىرلى،ەر جۇرەك،نامىستى بولۋعا كىسىلىك قاسيەتتەرگە تاربيەلەگەن. وسىنداي تاربيە سول كەزدەگى تاريحي جاعدايدان،ومىردەن تۋعانى اقيقات!
مىنە وسىنداي قۇنارلى توپىراق پەن مادەنيەتتى ورتادان ءال-Fارابيدەي عۇللاما عالىمدارىمىز، ابايداي ۇلى ويشىل، اقىنىمىز، ابىلايداي قايسار حانىمىز، قابانباي، بوگەنباي، جانىبەك، رايىنبەك سياقتى مىڭداعان باتىرلارىمىز، مايقى، كەتبۇعا، جيرەنشە دەي جۇزدەگەن شەشەندەرىمىز،شاراپاتتى دا،كيەلى اسىل انالارىمىز دۇنيەگە كەلگەن. وسىنداي الىپتاردى تۋعىزعان كۇش– تەكتەن كەلگەن تاربيە ەمەگەن دە نە ەدى؟!
قازاق حاندىعىنا زەر سالساڭىز دا، حاندىق تاققا كەز-كەلگەن ادام وتىرا بەرمەگەن. ءيا ول حان تۇقىمىنان مۇراگەرلىك جولمەن،ءيا تەكتى جەردەن تۇتاس ەل بولىپ ونى مويىنداپ، اق كىيگىزگە وتىرعىزىپ( وسپان باتىر سياقتى)،حاندىق تاققا اكەلگەن.مىسالى: ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ،قازاق ەلىن‹‹اقتابان شۇبىرىندى،القاكول سۇلامادان››امان-ەسەن الىپ قالعان، ءسويتىپ قازاق–قالماق سوعىسىندا تۇبەسىلى جەڭىسكە قول جەتكىزگەن ابىلاي حاننىڭ ارعى اتا-بابالارى كۇللى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن شىڭعىسقان ۇرپاقتارى.
ەندى قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارى، ىرىمدارى مەن تيىمدارىنا كەلسەك،بۇنىڭ دا ارعى جاعىندا كەمەل بىلىم-تاربيە كوزدەرى سايراپ جاتىر.مىسالى: ات ءۇستى ويىندىرى سانالاتىن ات بايگە، كوكبار،تەڭگە ءىلۋ سىندى ويىندارى ادامدى ەرجۇرەكتىلك كە،ەپتىلىك كە، توعىزقۇمالاق ، دويبى سىندى ويىندار ادامنىڭ وي-ورەسىن،ويلاۋ ءادىسىن جەتىلدىرۋگە، ءتۇرلى اسىق ويىندارى مەن دىلدەكەش، جارماق تەبۋ، شاڭعى،كوڭكي تەبۋ سىندى ءويىندار ەپتىلىك كە، قاعىلەزدىك كە،مەرگەندىك كە،سان ۇيرەنۋگە باۋلىسا، ەندى ءبىر جاعىنان دەنە شىنىقتىرۋعا جاردەمدەسىپ،‹‹ءبىر تال وقپەن ەكى قوياندى اتۋ››ماقساتىنا دا جەتكەن.
ال ىرىمدارىمىز بەن تيىمدارىمىز بالالاردى ‹‹جامان ءبولادى››دەگەن سوزبەن كۇللى جاماندىق اتاۋلىدان تيىپ،ادامگەرشىلىك كە،اقىلاق قا، ءمورال تازالىعىنا جەتەكتەۋدە تانىمدىق، تاعىلىمدىق ءرول اتقارعان. مىسالى: كوك ءشوپتى جۇلما، كىسىگە پىشاق وقتاما، جاعىڭدى تايانبا، سۋعا،وتقا سيمە،ۇيگە قارسى ات قويما(شاپپا) ت.ب. مىنە وسىنداي تەكتەن كەلگەن ۇشان –تەڭىز بايلىعىمىز،تاربيە باستاۋىمىز ەسكە تۇسسە بولعانى بۇگىنگى تاريحى مەن تەگىن بىلمەيتىن تەكسىز،تامىرسىز،رۋحاني مۇگەدەك حالگە كىرىپتار بولعان ءىشىنارا جاستارىمىز ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. ولاردىڭ باسىنداعى ءحالدى كورىپ،ۇلت تاعدىرىنان،بولاشاعىنان الاڭداماي تۇرا المايسىڭ. ولاردى وسىنداي تاعدىرسىز،تامىرسىز كۇيگە تۇسىرگەن قانداي كۇش، قانداي سەبەپ دەپ،كۇيزەلەسىڭ؟!
باجايلاپ باقساق، بۇنىڭدا كوپ جاقتىلى سەبەپتەرى بار.مەنىڭشە،ەڭ باستى سەبەپ:تەكتەن،وتباسىنان كەلگەن تاربيەنىڭ جەتەرسىزدىگىنەن،جەتەسىزدىگىنەن دەپ قارايمىن. ويتەتىنى ‹‹قۇس ۇيادان نەنى كورسە،ۇشقاندا سونى الادى›› دەمەكشى ءار قانداي بىلىم-تاربيە وتباسىنان،تال بەسىكتەن،انا الديىنەن باستالاتىندىعىن ۇلى ويشىلدارىمىز،عۇلامالارىمىز ايتىپ تا،جازىپ تا ءجۇر. دەگەنمەن، تاربيە تۋرالى ۇلى ويشىلىمىز ابايدان اسىپ،ەشكىم ايتا العان جوق-اۋ دەيمىن. اباي:‹‹ادام اتا-انادان تۋعاندا ەستى بولمايدى. ەستىپ،كورىپ،تاتىپ ەسكەرسە،جاقسى مەن جاماندى تانيدى داعى سوندايدان ەستىگەنى،كورگەنى كوپ ادام ءبىلىمدى ءبولادى››دەيدى. تاعى ءبىر سوزىندە:‹‹ءعىلىم-بىلىمدى اۋەلى بالا ءوزى ىزدەپ تاپپايدى. باسىندا زورلىقپەن ياكي الداۋمەن ءۇيىر قىلۋ كەرەك.ۇيرەنە كەلە ءوزى ىزدەنگەندەي بولعانشا،ءبىر بالا ءعىلىم-بىلىمدى قاشان ماحابباتپەن كورەر بولسا،سوندا عانا ونىڭ اتى ادام ءبولادى››دەيدى.ال، بەلگىلى قازاقىستان عالىمى عاليا ابىلباكيەۆا:‹‹زامانعا ساي وتباسىندا بالا تاربيەلەۋ–اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن ءبىلىمدى تالاپ ەتەدى» دەيدى.وسىعان قاراعاندا،تەگىمىزدەن كەلىپ،قان تامىرىمىزعا تاراعان بىلىم-تاربيەمىزدەن قازىرگى كۇندە قاپىدا كوز جازىپ قالدىق. بالامەن بىرگە ءوزىمىزدى تاربيەلەۋگە،كوپ ءبىلىم يەلەۋگە قۇلىقسىزبىز.ويتكەنى بىزدە ارناۋلى ‹‹وتباسى تاربيەسى››دەيتىن جۇيەلى عىلىمي ءبىلىم قالىپتاسا قويماعان، باسقا تۇرمىس-سالتتىق بىلىمدەرىمەن ارالاسىپ ءجۇر. سودان قوعام دامىدى،زامان وزگەردى. مىناۋ عىلىم-مادەنيەتى دامىعان 21- عاسىردا،ادامداردىڭ ساناسى دا ەسكىلىكتىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قالماۋى كەرەك دەپ،بىزدەن وزىق وزگە مادەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ءتۇرلى جاقتاردان كۇيىمىز كەلمەگەندىكتەن،ولاردىڭ توزىق دۇنيەسىنەسىنە تالعاۋسىز،كوزسىزدىكپەن ەلىكتەيمىز. ءوز مادەنيەتىنىڭ،ءتىلىنىڭ،ءدىننىڭ ۋىزىنا جارىماعان ۇرپاقتىڭ باسقالاردىڭ مادەنيەتىن،ءتىلىن،ءدىلىن ءبىلىپ قارىق قىلمايتىندىعىن تانىمايمىز. كورىپ تۇرساق تا،ءبىلىپ تۇرساقتا ودان تايساقتايمىز. اينالامىزعا،الىسقا نازار سالساق،بىزدەن باسقا وركەنيەتتى ەلدەر مۇلدە ولاي ىستەمەگەن.
اتا-بابا ءداستۇرىن قانداي زاماندا ءومىر سۇرسە دە بۇلجىتپاي ساقتاۋعا تىرىساتىن ۇلتتاردىڭ ءبىرى جاپون ۇلتى. عىلىمى مەن تەحيكاسى قارىشتاپ دامىپ،كەز-كەلگەننىڭ اقىل-ويى جەتپەس عاجايىپ تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزىپ،سونىڭ ارقاسىندا ەكونوميكاسىمەن وزگە ەلدەردەن وزىق تۇرعان جاپونداردىڭ ادام تاربيەلەۋگە دەگەن ىنتاسى وزگەلەردەن وزگەشە. بالانىڭ ەرجەتكەنشە رۋحاني تولىسۋى ءۇشىن عۇرىپتارى كۇنشىعىس حرامدارىندا كۇنى بۇگىنگە شەيىن بۇلجىتپاي ورىندالادى ەكەن. ەر بالا بەسكە، قىز بالا جەتىگە تولعاندا اتا-اناسى وعان ارنايى كيمونو كيگىزىپ،حرامعا اپارىپ، بالانىڭ امان-ساۋلىعى ءۇشىن راسىمدەر جاسالادى. وسى شاراعا ارنايى ۇلتتىق تاعامدار ازىرلەنەدى. بالا ەرجەتىپ،21 گە تولعاندا،ارنايى كيمونو كيىپ،حرامعا بارادى.ۇلكەن ومىرگە قادام باسۋى وسى كەزدەن باستالادى. بۇل ەڭ الدىمەن اتا-بابا ءدىنىن جۇرەگىنە ۇيالاتىپ،بويىنا سىڭىرۋمەن بايلانىستى. ەر نە قىز بالالاردىڭ وينايتىن ويىنشىقتارىنا دەيىن ۇلتتىق ناقىشتا جاسالعان. ويىن ارقىلى جاپون بالاسى ەر بابانىڭ ەرلىگىن ءتۇسىنىپ، دانا اجەنىڭ شەبەرلىگىن تانيدى. مىسالى: ‹‹كارۋتا ءتوري››دەگەن ويىندى كىشكەنە بالادان باستاپ،ەرەسەك ادامدارعا دەيىن وينايدى. ول، اشەيىن ۋاقىت وتكىزىپ،ەرمەك ءۇشىن ەمەس، ەلىنىڭ كەشەسىن ساناسىنا سىڭىرۋگە ارنالعان. بۇل ويىندى ويناۋ ءۇشىن بايىرعى ادەبيەتتەن 100 جىر ءبىلۋ كەرەك. بۇل 100 اقننىڭ ولەڭىن جاتقا ايتۋمەن بىردەي دەگەن ءسوز. فەنومەندى مي قابىليەتى وسىلاي داميدى. سوندا تاربيەدەگى كۇنشىعىس ەلىمەن ءبىزدىڭ ۇقساستىق جەرىمىز: ءوتباسى تاربيەسىنە ءمان بەرىپ،ەر بالانى ەل قورعانى،قىز بالاعا كەلەشەك وتباسىنىڭ ۇيتقىسى بولۋعا باۋلۋ. باجايلاپ قاراساق،اتا-بابالارىمىزدان بۇگىنگە مۇرا بوپ قالعان تاعىلىم-تاربيەمىز،تۇتاس رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز،بولمىسىمىز دامىعان وزگە ەلدەردەن اسىپ تۇسپەسە،كەم قالمايدى ەكەن.وندا ماسەلە نەدە ءتۇر؟ ‹‹ءوزى بولعان قىز توركىنىن تانىمايدى ››دەگەندەي،بۇگىنگى ءىشىنارا وتباسىلارىمىز قازىرگى زاماننىڭ تالابى مەن ۇردىسىمەن جۇرەمىز دەپ،سول اسىل مۇرالارىمىزدىڭ قۇنىن تانىماي،باعاسىن كەمىتىپ العانىمىزدا،سونى ۇرپاقتارعا كونەنىڭ كوزىندەي ەتىپ،قايماعىن بۇزباي جالعاستىرا الماعانمىزدا. ۇرپاق جۇرەگى سونىمەن تولىق سۋسىنداپ،تولىق قاندى ازامات بولىپ وسپەگەندىگىندە. بۇل كۇيمىزگە ۇرپاق كىنالى، ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندەگى شارۋا ەمەس. ويتكەنى ولار بالاپان جاس شىبىق. قالاي ءيىپ نە جاسايمىن دەسەڭ، سوعان كەلەدى. ماسەلە ونى قالاي تانىپ،قالاي ماپەلەپ،تاربيەلەپ ءوسىرىپ، دۇرىس باعدار، داڭعىل جول كورسەتۋدە تۇر. بۇل تۋرالى ءار كىم ءوز ويىنداعىسىن،كوزقاراسىن ايتاتىن بولۋى مۇمكىن. ال، ءوز ءويىمشا: ءار ءبىر وتباسى تەگىمىزدەن جالعاسىپ بۇگىن گە جەتكەن،ارادا ءۇزىلىپ قالعان سول اسىل قۇندىلىقتارىمىزدى تەرەڭ تانىپ،سونىمەن ۇرپاقتارىن سۋسىنداتىپ،ونى جۇرەگىنىڭ تورىنەن ورىن الدىرىپ،سونى كۇندەلىكتى تۇرمىس داعدىسىنا اينالدىرىپ وسسە دەپ قارايمىن. بۇل دەگەندىك،تەك، تەكتىك بىلىمدەردى اينالسوقتاپ،قازىرگى كۇننىڭ وزىق مادەنيەتىنەن،عىلىمىنان كەندە قالسىن دەگەندىك ەمەس. الدىمەن ءوز تەگىنەن قالعان بىلىمدەر جۇرەگىنە تەرەڭ تامىر تارتىپ،ونان سوڭ،قازىرگى عىلىم-مادەنيەتپەن قاناتتانسا دەگەندىك قانا. سوندا عانا ءبىز، ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدى،ونان سوڭ وزگەنى ءبىلىپ ءتورت قۇبىلامىز تەڭ بولار ەدى! بۇل ءبىزدىڭ الدىمىز عا ،ۇرپاقتارىمىز الدىنا دا قويىلعان ورتاق زامان تالابى.
ەندى ارادا ءۇزىلىس جاساعان سول تەكتىك قاسيەتتەرىمىزدى قالاي تۇگەندەپ جالعاپ-جاسايمىز دەگەن ورتاق سۇراق تۇر،ويلاندىراتىن. ەندى وسىعان ءوز ويىمشا توقتالۋدى ءجون سانادىم. قازىرگى وتباسىندا بالا ءۇشىن،بالا تاربيەسى ءۇشىن قولدانىسقا تۇسەر زاتتار،شارت-جاعدايلار تولىق جانە كەمەلدى. سونى بالاعا كەرەكتى رۋحاني بايلىققا اينالدىرۋىمىز جەتەرسىز. سونى بالانىڭ وسىپ-جەتىلۋى ءۇشىن مول رۋحاني بايلىققا جەتكىزىپ قالماستان،مىنا جاقتاردان بالانى جەتەكتەپ جەبەسە بولارما ەكەن دەيمىن
1. ءار قانداي وتباسىندا بالاعا كەرەكتى مول كىتاپ قورى بولۋى كەرەك.
ەڭ الدىمەن اتا-انالارىمىز ءوزى ۇلگى بولىپ كىتاپ ساتىپ الىپ،وقىپ،كىتاپقا بالانىڭ ويىن بۇرىپ،اۋىزداندىرۋ،قانداي كىتاپتى قالاي وقۋعا جەتەلەۋ،جەبەۋ،ونى ءار ۋاقىت قاداعالاپ بايقاپ،سىناپ وتىرۋ كەرەك. ويتكەنى، ءقازىر بىزدە بالاعا كەرەكتى زاتتىق جاقتار ەڭ الدىمەن جاسالىپ،بالانى ۇلپىلدەتكەنىمىز سونشالىق،ونىڭ تالابىنىڭ قاتە-دۇرىسىنا قاراماي،كوزدى جۇمىپ تاباندا ورىنداي سالامىز. كەيىنگى بولاشاعى جونىندە ويلانبايمىز. ەلدىڭ بالاسىنان قاي جەرى كەم دەپ، شولاق ويلاپ شورت كەسەمىز. كوبىندە،بالاعا كەرەكتى زاتتىق جاقتار ورىندالىپ جاتادى دا،رۋحاني سۇرانىس ات-اياقسىز قالادى. سوندىقتان بالاعا ەڭ كەرەكتى نارسە،زاتتىق تۇرمىس بولىپ سانالماستان،رۋحاني تۇرمىس،رۋحاني بايلىق اۋاداي قاجەت. مىنە وسىعان الىپ كەلەر كۇش مەنىڭشە،كىتاپتا جاتىر. ولايى، كىتاپ–ادام اقىل-ويىنىڭ،ءبىلىمىنىڭ جاۋھارى،توپتالۋى. ادام وزىنە كەرەكتىنىڭ باسىم كوبىن كىتاپتى وقۋدان الادى. كىتاپ–وتكەن مەن بۇگىندى،بولاشاقتى جالعايتىن اسىل دا التىن كوپىر. مۇندا وقيتىن كىتاپتى تاڭداپ الۋدىڭ ءوزى ۇلكەن عىلىم. مەنىڭشە ءبالانىڭ وسىپ-جەتىلۋىنە، دۇنيەنى تۇرمىستى تانۋىنا قاراي،تايازدان تەرەڭگە، الدىمەن ەرتەگىلەردەن، قيال-عاقايىپتاردان باستاپ،ونان سوڭ ولەڭدەردەن،وتە-موتە اباي ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىن،‹‹اباي››،‹‹اباي جولى››نان باستاپ،كەڭەيتە بەرسەك، بالا ابايدىڭ، مۇقاعاليدىڭ ولەڭدەرىن،اباي قارا سوزدەرىن جاتتاپ وسسە،ءمانى مەن ماڭىزى تىپتەن ارتار ەدى. بالا سوعان قاراپ،ويى مەن بويىن تۇزەيتىن ەدى.
2. وتباسىمىزداعى قازىرگى زامانعى وزىق ەلەكتىر اسپاپتارىنان ءونىمدى، كەرەكتى پايدالانساق. ولايى، قازىرگى وتباسىنداعى تەلەۋيزور،كومپيتور،ءتۇرلى كۇي ساندىقتار تالعاپ،تاڭداپ،كەرەكتى جەرىنەن پايدالانسا،بۇل بالا تاربيەسىمەن ونىڭ وسىپ-جەتىلۋى ءۇشىن،مول رۋحاني ازىق. بۇنى دا وتباسىنداعىلار قاداعالاپ،جارامدى جارامدى ،وزىنە كەرەكتى جەرىن قابىلداۋعا ءوزى ۇلگى بولىپ ناسيحاتتاۋ كەرەك.تالعامسىز قابىلداسا،ودان ورىنى تولماس ۇلكەن زارداپتار تۋدىرىپ،اتا-اناسىنا وكىنىش ارقالاتىپ،قوعامدىق زارداپ تۋدىرادى.
3. بالاعا مۇمكىندىگىنشە ۇلتتىق كيىمدەردى بارلىق ۋاقىتتاردا بولماسا دا تىم قۇرىعاندا مەرەكە-مەيرام،توي-توپتاردا كيىپ جۇرسە، ۇلتتىق ويىندارعا ،جالپى ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا بويىن ۇيرەتىپ،جىگەرىن ۇشتاپ وسسە،بالانىڭ ءوز ۇلتىنا دەگەن ماقتانىش سەزىمى،جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى العاشى قادامدا ورناي باستايتىن ەدى. مەنىڭشە بولعاندا، قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارىمىزدان قازىرگى كۇنگە جارايتىن بىرەۋىن تاڭداپ الىپ،بالاعا ەڭ الدىمەن اتا-اناسى ۇيدە،ولارمەن بىرگە جاپوندارشا بىرگە قوسىلىپ ويناسا،ونان سوڭ ىرىكتەپ،مەكتەپ تاربيەسىنە ونى سىڭىرسە،ونى ادەتكە، داعدىعا اينالدىرسا،ونىڭ بالا تاربيەسىندەگى ءونىمى جوعارى بولاتىن ەدى. قىسقاسى،اتا-انا بولعان ادام بالانى مەكتەپكە مول دايىندىقپەن،زور جاۋاپكەرشىلىكپەن اپارۋى،بەينە ەشتەڭە جازىلماعان اق قاعاز كۇيىندە اسىعىس-ۇسىگىس اپارماۋى،ءوز شاماسىنىڭ كەلگەنىنشە ورنەگىن قالدىرىپ،تاڭباسىن باسۋى كەرەك.
تۇگەل ءسوزىمىزدىڭ ءتۇيىنى:تەگىمىزدى،تەگىمىزدەن تۋىندايتىن اسىلىمىزدى ارىمىزداي ارداقتاپ،ونى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ساناسىنا شەگەلەپ،كادەسىنە جاراتىپ،سول ارقىلى ۇلتتىق ءبىتىم-بولمىسىمىزدى ساپالاندىرۋ ءۇشىن ات سالىسۋىمىز ءتىيىس!
شولەنبات جاراسبەك ۇلى
ا. بايتۇرسىن ۇلى جازۋىنان اۋدارىپ ۇسىنعان شاياحمەت قالي.
