مىرزاگەلدى كەمەل، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:
ماڭعىستاۋلىق جاڭا تانىسىم وردالى قوسايعا، ومىرگە بەيتاراپ قارامايتىن مىنەزىنە باعىپ، ءبىر جىلداي ىشىمدە جۇرگەن ويلارىمدى سالىستىرىپ العالى وسى حاتتى جولدادىم.
قۇرمەتتى وردالى قوساي مىرزا!
ءسىز ارقىلى «اداي اتا-وتپان تاۋ» رۋحاني تاريحي- مادەني كەشەنىن سالۋ يدەياسىن ماقۇلداپ، ون جىلدان ءسال استام ۋاقىت ىشىندە جۇرت بولىپ جۇمىلىپ وسىناۋ عاجايىپ كەشەندى تۇرعىزعان اداي اتا ۇرپاقتارىنا شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن.
بۇل قۇرىلىس ەكى جىل بويى سالىنىپ، جىل سايىن جاڭارتىلىپ، ون ەكى اتانىڭ كەنجەسى اداي اتا ەلىنىڭ ەل تاڭباسى مەن اداي اتا كەسەنەسى، اقساراي، «انا كەلبەت» ەسكەرتكىشى، باتىرلار الاڭى، تۋ توبە، ءتورت كورمە زالى، ۇران وتى جاعىلاتىن مۇنارا، كوكبورىنىڭ كەلبەتى، سولاردى بىرىكتىرىپ تۇرعان 362 باسپالداق سالىنىپ – ءبارى- ءبارى تاريحتى تەرەڭ تانۋعا ارنالعان تۇتاستىق كەشەنى بولىپ قالىپتاسىپتى.
كەسەنە تۇرعىزۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرىپ، ونىڭ تۇجىرىمداماسىن جاساپ، بارلىق ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن قازاقتىڭ دارا ۇلى سابىر ادايعا العىسىمىز شەكسىز. ورىندالعان ىسكە بەك ريزامىز!
ەكى جىلدان بەرى كورىسۋ كۇندەرىندە وسى جەرگە كەلىپ، تانىمىمىز جەتىلىپ، تاريحقا ەندەپ جاتقان جايىمىز بار. ەندىگى جەردە ءبىز – ءبىرىنشىمىز، ءبىز – ۇلىمىز، ءبىز – ەرەكشەمىز دەۋگە ادەتتەنىپ بارا جاتقان قازاعىمىزعا ويسالار بىرەر ءسوز ايتقىم كەلىپ، حات ارناپ وتىرمىن. بىزدىكى – ۇسىنىس قانا، ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە تيەر بولماسىن.
كەشەن ىسكە قوسىلىپ، ءار جىلى ناۋرىزدىڭ 14 جۇلدىزىندا وسىندا باس قوسۋ شارالارى وتكىزىلگەنىنە بيىل توعىزىنشى جىل ەكەن. سەگىز جىل بويى اداي اتانىڭ سەگىز نەمەرەسىنىڭ ۇرپاقتارى وسىناۋ ءىس- شارالاردى وتكىزىپ، جىل سايىن دامىپ كەلە جاتقان قۇرىلىسقا ءار اتا بالالارى ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ، يگىلىكتى ءىستى العا جىلجىتىپ كەلەدى ەكەن. 2008 جىلى قوساي اتانىڭ ۇرپاقتارى باستاعان بۇل ءىس 2009 جىلى تازىكە اتا ۇرپاقتارىنا بەرىلسە، 2010 جىلى قۇنانورىس اتانىڭ، 2011 جىلى اقپان اتانىڭ ۇرپاقتارىنا جۇكتەلىپتى. وسىلاي جالعاسىپ كەلىپ، ال 2015 جىلى اداي اتانىڭ سەگىز ۇلىنىڭ ىشىندەگى قاراشاڭىراققا مۇڭال وشاعى يەلەرىنە بۇيىرىپتى.
بىلتىرعى جىلى وسى شاراعا قاتىسقان زيالى قاۋىم وكىلدەرى ۇسىنىس جاساپ، وتپان تاۋ كەشەنىن ىلگەرى دا- مىتا ءتۇسۋ جانە ونىڭ ءمان-ماعىناسىن كەڭىتە ءتۇسۋ ماقساتىندا ەندىگى جەردە تەك اداي اتانىڭ ۇرپاقتارى عانا ەمەس، 12 اتا باي ۇلىنىڭ وكىلدەرى دە ءوز ۇلەستەرىن قوسسا، سونان سوڭ بارىپ ورتا ءجۇز بەن ۇلى ءجۇزدىڭ باستى-باستى اتالارىنا كەزەك بەرىلسە دەگەن ۇسىنىس بولعان ەدى.
بۇل ۇسىنىسقا قوسا، باسقاشا دا ءبىر تىلەكتەر ايتىلعان بولاتىن. ول – ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قالالارى مەن اۋداندارى بۇل يگىلىكتى ىسكە كەزەكتەسىپ ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ، ءار جىلدى كەزەكتەسىپ ءبولىپ السا، بىرتە-بىرتە وڭتۇستىك، سولتۇستىك، باتىس، شىعىس وبلىستارى مەن الماتى، استانا قالالارىنا كەزەك بەرىلسە دەگەن ۇسىنىس تۇعىن.
بۇل ۇسىنىستارداعى كەسەنە سالۋ ماقساتى اركىم ءوز رۋىن اسپەتتەۋدەن بيىگىرەك تۇرۋعا، كەي جاعدايلاردا تەرەڭدەڭكىرەپ بارا جاتقان رۋشىلدىق كەسەلىنەن ارىلۋعا شاپاعاتى تيەر ءىس بولار ەدى دەپ وي تۇيگەنبىز. ونىڭ ۇستىنە اناۋ اتادان وزا تۇسسەك، ەرەكشە ءبىر ءىس اتقارساق دەگەن، ورىنسىز شاشىلۋ، قاجەتى جوق باسەكەگە دە ۇرىندىرماس ەدى-اۋ دەگەن ويعا دا بارعانبىز. بۇل ءىس ەلىمىزدە كيەلى تۇركىستان، بۋرابايداعى حان وردا- سى، استاناداعى ەلوردامىز سياقتى بار قازاققا ورتاق كيەلى ورىندى رۋحىمىزعا ءسىڭىرۋ بولار ەدى دەگەنبىز.
بىزدىكى - الىپ كەشەنگە قاتىستى ىزگىلىكتى ىستەر اۋقىمى بۇرىنعى كۇيىندە قالىپ، تەك ءبىر عانا اتانىڭ ۇرپاقتارىنا ارنالعان ءىس بولىپ جالعاسا ما، وندا رۋلار اراسىندا باسەكە بولىپ، ءار جىلى ءار اتا ءوز رۋىن اسپەتتەپ، كىتاپ شىعارىپ، ەسكەرتكىش ورناتۋ- مەن اۋەستەنىپ كەتە مە، بۇلاي بولسا كەشەندى سالۋداعى ماقسات اۋقىمى تارىلىپ قالا ما دەگەن ءقاۋىپ قانا. وسى ويلار مازالاپ، وسى حاتتى جازۋعا مەنى ماجبۇرلەپ ەدى.
ەگەر زيالىلار ۇسىنعان ويلار جۇزەگە اسسا، باتىس وڭىرىندەگى ەڭ بيىك شىڭ وتپان تاۋىندا ورنالاسقان اداي اتا ەسكەرتكىش-كەسەنەسى بار قازاققا ورتاق كەشەن رەتىندە ءبىزدىڭ دوستىق، تۋىسقاندىق، مەيىرىم سىندى باستى يدەيالارىمىزعا ادەمى ۇيلەسىپ، جۇيەلى ءسوز بەن ءىس رەتىندە بار قازاققا قىزمەت ەتەر ورىن بولار ەدى.
«بار قازاق – مەنىڭ جالعىزىم!» دەپ ۇرانداتقان وزىق ويلى، ورەلى اقىنىمىز سابىر اداي دا بۇل ۇسىنىسىمىزدى قابىل الاتىنداي، ونىڭ يدەياسى بۇكىلقازاقتىق بولىپ، ءوزى بار قازاقتىڭ قۇلاعىنا قۇيعان جىر جولدارىنا ادەمى ۇيلەسەر دەگەن ويدامىز. سوندا وتپان تاۋدا جاعىلعان وتتىڭ دا عۇمىرى ۇزاق بولا تۇسەر ەدى، ول – بارشا قازاقتى بىرىكتىرۋشى كۇش رەتىندە تانىلار ەدى.
ءسىز بەن ءبىز كەزدەيسوق تانىسقانبىز، ءالى سۇحباتتاسىپ تا ۇلگەرمەدىك. ءبىراق قوساي اتانىڭ اتىن ءوز تەگىڭىزگە العان، بەلسەندى ومىرلىك ۇستانىمى بار ازامات دەپ تانىعاندىقتان ءسوزىمدى سىزگە ارنادىم. ماڭعىستاۋدان شالعاي جەردە تۇرعاندىقتان ونداعى تانىستارىم دا ساۋساقپەن سانارلىق. بىلەتىندەرىم – ءومىرزاق وزعانبايەۆ پەن سايىن نازاربەك ۇلى اعالار، بۇلاردىڭ وزدەرى دە سىرتتا جۇرگەن كىسىلەر. بۇلاردان باسقا ءسال ۇزاقتاۋ تانىستارىم سۆەتقالي مەن سابىر. جۇگىنەتىن باستى كىسىمىز ءابىش اعادان ايرىلىپ قالدىق. ءسويتىپ، پىكىرىمە پىكىر قوساتىندار ساۋساقپەن سانارلىقتاي-اق.
ءسىز بۇل ويىما نە دەيسىز؟ جانە جالپى ءبىزدىڭ بۇل ويلارىمىزدى ماڭعىستاۋدىڭ پاتشا كوڭىلدى حالقى قالاي قابىلدايدى.
وسى ويلارىما قاراتىلا ايتىلعان شىنشىل جاۋابىڭىزدى كۇتەمىن.
مىرزاگەلدى كەمەل،
استانا. 19 ناۋرىز 2016 جىل.
حاتقا جاۋاپ
جەدەلدەس ءىنىمىز مىرزاگەلدى كەمەلگە!
ءسىزدىڭ وسى زامانعى «جەدەلحاتتا» جازعان حاتىڭىزدى بالالارىم وقىپ بەردى.
ءسىز بەن ءبىز فاريزا اپانى ماڭگىلىك ساپارعا شىعارىپ سالۋ راسىمىندە كەزدەسىپ، پىكىر الىسقانبىز.
جەكە تۇلعانىڭ، ايماقتىڭ جەتىستىگىن ۇلتتىق دەڭگەيگە جەتكىزۋ ەلدىك اۋقىمدى ۇردىسكە اينالاتىن مەزگىل جەتتى. ول – ءبىلىم مەن عىلىمدى يگەرۋ، الەمدىك دەڭگەيگە جەتۋ، وزىق تەحنولوگيانى جەتىلدىرۋ ارقىلى ۇلتتىڭ مەرەيىن ءوسىرۋ، سونداي-اق مادەني، رۋحاني بايلىقتى دامىتۋ بولسا كەرەك.
«بابالارىن قالتىقسىز قاستەرلەي العان حالىق، بالالارىنىڭ بولاشاعىن دا قاپىسىز قامداي الماقشى» دەگەن پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ۇلاعاتتى سوزىندە دە تەرەڭ ءمان بار.
وسى تۇرعىدا جاسالىنعان باعىت-باعدار، اتقارىلعان ۇلان – اسىر ىستەر، «اداي اتا-وتپان تاۋ» رۋحاني تاريحي-مادەني كەشەنىندەگى عىلىمي تانىمدىق اقپاراتتار مەن ماتەريالدار لەگىن ساراپتاپ تارازى- لاپ ەل قاجەتىنە جاراتۋ ءۇشىن كەيىنگى جىلدارى كورىسۋ كۇندەرىنىڭ وسىندا ءوتۋىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى مەن ماقساتى زور.
«جاقسى زاماندا دا، جامان زاماندا دا اداي اتا مەن بەكەت اتاعا دەگەن ەل سۇيىسپەنشىلىگىنە قىلاۋ تۇسكەن جوق. ويتكەنى ولار تىرىسىندە ەلدىڭ - جەل جاقتاعى پاناسى، ىق جاقتاعى ساياسى بولا بىلگەن ازاماتتار. جاۋدان ەلدى اراشالاعان باتىر. داۋدا ادىلەتتى اراشالاعان قازى. وزبىرلىقتان وبال مەن ساۋاپتى اراشالاعان ءپىرادارلار. ەلىمەن جەرىن شەكسىز سۇيگەن اسىل ازاماتتار، ابزال ادامداردى ەل دە شەكسىز سۇيەدى. اداي اتا مەن بەكەت اتانىڭ باستى قۇدىرەتى مىنە وسىندا» - دەپ جازدى «بەكەت اتا» كىتابىنىڭ العى سوزىندە ق ر ەڭبەك ەرى ءھام حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلبايەۆ.
ولاي بولسا ادامداردى ىزگىلىككە، مەيىرىمدىلىككە، باۋىرمالدىلىققا، جاستارىمىزدى وتان سۇيگىشتىككە تاربيەلەۋدە بۇل ءىس-شارانىڭ الاتىن ورنى بولەك ەمەس پە؟!.
دەگەنمەندە قالتاسى قالىڭداعان كاسىپكەرلەردىڭ نەمەسە رۋلار اراسىنداعى باسەكەنىڭ ات شاپتىرىپ، تايىن وزدىرۋ ۇلتتى ۇشپاققا ۇشىرماسى انىق.
وبلىس اكىمى قولداعانمەن، ءماسليحات اپپاراتىندا وتىرعان جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ رۋلىق دەڭگەيدەن اسا الماۋىنىڭ سالدارىنان ءۇردىس قايتا جالعاسىپ، ەكىنشى اينالىمدى حالىقتىڭ ەركىنەن تىس باستاتىپ جىبەردى. ولارمەن بىرگە تىزگىن ۇستاسىپ ءجۇرمىز دەيتىن جالعان پاتريوتتار مەن اسىرە كوسەمدىك تانىتۋشىلار دا ولاردى قوستادى.
«جازعان قۇلدا جازىق جوق» دەگەندەي بۇحارا حالىق كىمگە سەنەرىن دە، ەرەرىن دە بىلمەي دال. كونگىش، سەنگىش، قىلداي قيانات ويلامايتىن كوپشىلىك اتا-بابانىڭ رۋحى ءۇشىن دەپ جارتى كۇلشەسىنەن دە ءۇزىپ بەرۋگە دايىن ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتەتىن وزبىر - «پاتريوتتىڭ» باستامالار كوتەرۋىنىڭ ناتيجەسى – بۇل.
ءسويتىپ، بىلىكتىلىكتىڭ ءسوزى ەمەس، كۇشتىڭ ءسوزى ءوتىپ تۇر. ارينە، ءار جاعىندا باسەكەنىڭ ءباسى باسىمدىق ەتۋدە. بارىنەن بۇرىن اڭىزاق اۋانى بىرگە جۇتىپ، سۋىمىزدى تۇششىتىپ بىرگە ءىشىپ، جەلدىڭ وتىندە توڭىپ، اپتاپ ىستىققا كۇيىپ جۇرگەن جەرلەستەرىمىزدەن ۇيات تا بولدى- اۋ. ولار دا كيەلى ماڭعىستاۋدىڭ ماڭعاز جۇرتىمىز دەپ وزدەرىن اسقاق ۇستايدى. ءسالت-داستۇرى بىردەي، جەكجات- جۇراعات، قۇدامدالى، ناعاشىلى-جيەندى، كلاستاستار، قۇرداستار، دوستار بولىپ، بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر.
ەسبولاي باستاعان بەرىشتەر، كەتە ءاجىباي، اقپان باستاعان تازدار ءبارى دە ادايلارمەن بىرگە كوشىپ كەلدى. سوڭعى كوشكە دە جارتى عاسىر ۋاقىت ءوتتى. باقيلىق بولعان اتا-انالارىنىڭ ماڭگىلىك قونىسى وسىندا. ءقازىر ماڭعىستاۋدا ەلىمىزدىڭ قاي تۇكپىرىنەن دە كەلگەن كەلىندەر بار، ال قىزدارىمىز ءورىسىمىزدى كەڭەيتىپ وتىر. «قازاق سۇراستىرا كەلسە، قارىن بولە شىعادى».
ۇسىنىلعان ويلار ورىندالسا، اۋليە ءابىش كەڭىتىپ اتاعانداي «وتپان تاۋ» تاريحي-مادەني كەشەنى» ءيسى قازاققا عانا ەمەس، ەلىمىز ۇلتتارىنىڭ بارلىعىنا ورتاق، تيەسىلى بولادى.
ماڭعىستاۋداعى امال تويىنداعى كورىسۋ ءراسىمى- تۇگەندەسۋ راسىمىنە جاتادى. قىستان مال-جان امان شىقتى ما، ىزدەپ بارىپ سالەم بەرەتىن قارتتاردان كىم بار، ت.س.س. ءار ۇيدە ناۋرىز كوجە، قىستان قالعان سۇردەن قازان تولتىرىلىپ اسىلۋى مىندەت.
ءاربىر وتاۋ يەلەرى، ۇياداعى ۇل مەن قياداعى قىزدىڭ ۇلكەن ۇيگە كەلىپ سالەم بەرۋى. ءاربىر ۇلكەن ۇيدەگى باستالعان كورىسۋ، تۇگەندەسۋ بۇكىل قازاق ەلىنىڭ بىرلىك كۇنىنە دەيىن جالعاسىپ، بۇكىل قازاق ەلى حالىقتارىنىڭ بىرلىك كۇنى - 1 مامىر مەرەكەسى وتپان تاۋدا جالعاسىن تاپسا نەسى سوكەت، نەسى ەرسى.
ىزگى نيەتپەن، وردالى قوساي
24.03.2016 جىل
