ولار ون ءبىر ەدى. ءالايدار، ءاليحان، ايتبەك، باقىت، ساعات، جاكەن، قىدىربەك، ەسكەن، ماناش، مالىك بۇلار شەشەلەرىنىڭ ارقاسىندا ەسەەيگەندەر. ناعىز جەتىم، بالاعىنان ءبيتى توگىلىپ تۇر دەيتىن تۇل جەتىم ورازبەك پەن قادىردى ءۇشىنشى كلاسقا كوشكەندە لەنگەر قالاسىنا جەتىم بالالار ۇيىنە الىپ كەتكەن-دى. سوعىس زاردابىن بۋىنى قاتپاي تارتقان بالالار، قانشا اش قۇرساق بولىپ جۇرسە دە، قازاندا قالعان سورپامەن توياتتاپ، كالسيلى سورپا سۇيەككە دارىپ قابىرعالى، جىلىكتى، بويشاڭ، اتقا ەمىن ەركىن مىنەتىن بولىپ جەتىلگەن. سۋىق كۇز تۇسكەنگە دەيىن جالاڭ اياق جۇرگەندىكتەن بە، اياقتارى كۇس-كۇس بولىپ ءتىلىنىپ، كوپكە شەيىن اياق كيىم كيە الماي، كيسە اقساڭداپ «اياعىڭدى ەتىگىڭ قىسسا، دۇنيەنىڭ كەڭدىگىنەن نە پايدا» دەگەن اتالار ءسوزىن ەسكە تۇسىرەتىن. سوعىستان امان ەسەن جارالى بولىپ ورالعان اعالارىنىڭ 41-42 رازمەرلى ەتىكتەرىن كيىپ ءبىر جىرعاپ قالاتىن. ءونبىرىنشى - باعىس اكە شەشەسى، اعا جەڭگەسى بار باقۋاتتى كىسىنىڭ بالاسى. باعىس جەڭگەسىن «جەڭگە» دەپ اتاماي اكەسىنىڭ اتىمەن «قىستاۋبايدىڭ قىزى» دەپ اتايتىن. سونىسىنان با قاينىسىن وتە جاقسى كورىپ «تورەجان» دەپ سىيلاپ، ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن. تۇنگى بەيۋاقىتتا كەلسە دە «قاينىم كەلدى» دەپ تاماعىن جىلىتىپ بەرگەندە كۇيەۋى قانشا ۇرىسىپ، بۇرقىلداسا دا سول ادەتىنەن تايماي جەتپىس جاسىندا قيماي قوشتاسىپ ءوز قولىنان شىعارىپ سالدى. اكەسى كەزىندە قاراكەسەك-ماديمەن جولداس بولىپ «ءماديدى قاشپاق بولدى» دەپ اتقان ءۇش ميليسيانى اتىپ ءولتىرىپ ءماديدىڭ سۇيەگىن تاۋعا، بەس التى كۇن جاسىرىپ قارقارالى قورىمىنا ارۋلاپ كومگەن ءۇش ۇزەڭگىلەستىڭ ءبىرى بولعان جانكەشتى. «جۇمىس ارمياسىنان قاشتى» دەپ قۋدالانىپ، شايان اۋىلىنىڭ تۇرمەسىنىڭ ءدامىن دە تاتقان ادام.
1952 جىلدىڭ باسىندا شايان اۋىلىندا ۇزىندىعى 80 مەترلىك، ەنى 16 مەترلىك جاڭا كلۋبتىڭ ىرگەسى قالانىپ قابىرعاسى كوتەرىلدى. 30 مىڭنان اسا حالقى بار ەلدى مەكەنگە ۇلكەن قۋانىش اكەلەرى حاق. 1953 جىلدىڭ 7 قاراشا ريەۆوليۋسياسىنىڭ مەرەكەسىنە قارسى توبەسىن جاۋىپ، ىشكى قارا سىلاقتارىن ءبىتىرتىپ بەرەمىز دەگەن ۋادەسىندە اۋدان باسشىلارى تۇردى. ىشىنە تاس قالانعان (كونتروماركا) 7-8 پەشتى دە سۋىق تۇسكەنشە سالىنىپ ىسكە قوسىلدى. بالالاردىڭ قىزىعى كەشكى ءۇش مەزگىل كينو كوسەتۋدى باستاپ كەتتى. جاڭا كلۋبتا كينو كورسەتۋ تابىستىڭ كوزىنە اينالعالى تۇر. بۇرىن 1880 جىلدىڭ باسىندا سالىنعان مەشىت-مەدرەسەنىڭ 1000 ادامدىق ناماز وقيتىن بولمەسىندە كينو كورسەتىلىپ، كونسەرت قويىلاتىن. اكۋستيكاسىن زەرتتەگەن ماماندار سىرىن اشا المادى. ازان شاقىراتىن بيىكتىگىنەن كۇمبىرلەگەن اۋەزدى قوڭىر داۋىس بۇكىل شايان اۋىلىن شىرت ۇيقىدان وياتىپ، التى قىردان اسىپ ەستىلەتىن. ساحنادا شىرقالعان انگە ميكروفوننىڭ قاجەتى جوق، كىمنىڭ داۋىسى ەكەنىن دالادا ءجۇرىپ انىقتاۋعا بولاتىن. ەندى ول زال-بولمە تىڭ، تىڭايعان جەردىڭ، جاڭا استىعىن قابىلداۋعا جوندەۋ جۇمىستارىنا دايىندىق كىرىسەدى.
مامىر ايىنان باستاپ جاڭا كلۋبتىڭ اينالاسى تازارتىلىپ، افيشالار جاڭارتىلىپ، كينونىڭ اتتارى سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلىپ، كوز تارتا قىزىقتراتىن بولدى. ول كەزدە كينونىڭ دەنى سوعىس تۋرالى، نەمىس فاشيستەرىن سوۆەت سولداتتارى قالاي جەڭگەنىن، اسىرەسە جاياۋ سولداتتاردىڭ قويان-قولتىق سوعىسى بالالاردى ەلىكتىرىپ جىبەرەتىن. كينو تارقاعاندا بالالار ەنتىكتەرىن باسا الماي «مەن تانكيست بولامىن»، «مەن لەچيك بولامىن»، «مەن كوموندير بولامىن» دەپ داۋرىعىپ، شۋىلداپ شىعاتىن. وزدەرىن ەرەسەك ساناعان جەتىنشى كلاستى بىتىرۋشىلەر اۋداندىق پارتيا كوميتەتى ارتىنداعى ىلعال توپىراقتان تۇيگىشتەلىپ سوعىلعان اۋماعى ەكى گەكتاردان اساتىن شارباقتىڭ ىشىندەگى جوڭىشقالىق، نەشە ءتۇرلى جەمىس اعاشتارى ەگىلگەن القاپقا كىرىپ دەمالىس جاسايدى. اڭگىمەلەرى وقىعان كىتاپ، كينولارى جايلى بولىپ قىزا-قىزا كەلىپ ارتى قىزۋ پىكىر تالاسقا اينالىپ، اركىم ءوزىنىڭ گەرويىن ماقتاپ وزىنە ۇلگى تۇتادى. وسى وتىرىستىڭ ۇيىتقىسىنا اينالعان باعىس:
- دوستارىم، نيكولاي وستروۆسكييدىڭ «قۇرىش قالاي شىنىقتىسىن»، اركاديي گايداردىڭ «تيمۋر جانە ونىڭ كومانداسى» دەگەن كىتابىن وقىدىڭدار، وسى اتتاس كينوسىن دا كوردىڭدەر.
- وقىدىق، كوردىك - دەپ قوشتادى دوستارى.
- وقىساڭدار، كورسەڭدەر، وسىنداي كوماندا قۇرساق قايتەدى؟ ءبىراق اتى دا، زاتى دا باسقا. «تيمۋر كومانداسىن» مەكتەپتىڭ پيونەر ءۆوجاتيى مەن كومسومول كوميتەتىنە قالدىرايىق. بىزدەر «جابىرلەنۋشىلەردى قۇتقارۋ ۇيىمىن» قۇرايىق. بىرەۋدىڭ ءبىر ءتۇيىر قۇرتى مەن ءبىر كامپيتى ءۇشىن قوراسىن تازالاپ، قيىن ويىپ جۇرگەنىمىز جاراسپاس. قالاي قارايسىڭدار؟ وسىعان كەلىسەسىڭدەر مە؟
- كەلىستىك، كەلىستىك – دەپ ەڭسەلەرىن كوتەرىپ قىزىعا ءتۇستى.
- كەلىسسەڭدەر، كومسومولدىڭ جارعىسىنداي قىسقاشا جارعى جازىپ اكەلەمىن. سونى، تالقىلاپ بەكىتەمىز. بىزدەردىڭ باستارىمىزدى اسىق ويناعان، دوپ قۋعان بالالىق، تاعدىردىڭ تاۋقىمەتى، سوعىستىڭ الەگى قوستى. اسىق ويناۋ قالعالى بەرى ومىرگە باسقاشا قاراپ، قىزىعۋشىلىعىمىز ارتتى. كىتاپ پەن كينونىڭ كوپ اسەرى بولعان بولار. كومسومول ءوز جارعىسىنا قالاي قاتال قاراسا، بىزدە سولاي قارۋىمىز كەرەك. ۋادەگە بەرىك، تىلىمىزگە ساق بولايىق. ءبىزدىڭ «ۇيىم» ەكەنىمىزدى نە ىستەپ، نە قويعانىمىزدى ەشكىم بىلمەيتىن بولسىن، مويىنداماڭدار. ىشىمىزدەگى اڭگىمە سىرتقا شىقپاسىن. ورتامىزداعى ۇلكەندەرىمىز ءاليحان، ءالايدار مەن ەسكەن سوعىستىڭ زاردابىنان وقۋعا ەكى جىل كەشىگىپ كەلگەندەر. قالعاندارىمىز 1937 جىلدىڭ تۇلەكتەرىمىز.
كۇن ۇزارعان شاق. كەشەگى ۋادە بويىنشا ايتبەكتىڭ ۇيىندە باس قوساتىن بولىپ كەلىسىلگەن. كەشكى كينودان كەيىن ۇيلەرىنە قايتقان بولىپ ىدىراپ ءار تاراپتان باس قوسىپ جينالعاندا ايتبەكتىڭ شەشەسى داستارحان جاساپ نان مەن ءشاي بەرىپ دەمدەرىن الدىردى. كورگەن كينولارىن اڭگىمەلەي وتىرىپ داستارحان جينالىپ اپا سىرتقا شىعىپ كەتكەن كەزدە باعىس ءۇش تاراۋدان تۇراتىن ءۇش قاعازدى الىپ ءبىرىنشى تاراۋ - «ۇيىمنىڭ مىندەتىن» وقىپ شىعىپ تانىستىردى. كەشەگى ايتىپ بەرگەن ءونبىر پۋنكت. قوسىپ الارى جوق بولىپ، ءبىر اۋىزدان بەكىتىلدى. ەكىنشى تاراۋ - «ۇيىمنىڭ ءىس ارەكەتى» دەپ اتالاتىن سۇراققا جاۋاپتى ەلدىڭ قارىزعا بەرىپ وندىرە الماي جۇرگەن اقشاسىن ءوندىرىپ بەرۋدەن باستاۋىمىز كەرەك. بۇل تەمۋردىڭ جۇمىسى ەمەس، ميليسينىڭ، قالا بەردى، ءوزىمىز وقىپ جۇرگەن كىتاپتاعى شەرلوح حولمستىڭ اتقارعان جۇمىسى. قارىز الۋ وڭاي، قايتارىپ بەرۋگە كوز قيماي، سۇيرەتپەلەپ جۇرە بەرەدى. ءبىزدىڭ ارەكەتىمىز «قان شىعارماي باۋىزداپ» اقشانى قايتارتۋ. باسىن جارماي، كوزىن شىعارماي، مۇرنىن بۇزباي، ءتىسىن سىندىرماي العان قارىزىن يەسىنە بەرگىزۋ. ءبىرىنشى «جورىقتى» جاقىن كۇندەردە باستاپ سىناقتان وتەيىك. ءۇشىنشى تاراۋ – ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى جيناقتالعان قوردان كومەك الۋعا حۇقى بار. باسقا پۋنكت جوق بولعاندىقتان:
- بىزدەرگە، ەندى قانداي حۇقىق كەرەك، قاعازعا تۇسىرەيىك - دەدى باعىس كۇلىپ
- پالە ىزدەگەن بىرەۋلەر ەلدەن اقشا جيناپ ءجۇر دەپ ميليسياعا ارىزدانباي ما؟
- قارىز بەرگەن ادامنان دا، العان ادامنان دا ءتىلحات الىپ وتىرامىز. اۋداندىق ميليسيانىڭ ورىنباسرى ءابىلاحات قىپشاقبايەۆ كومەكتەسىپ اقىل كەڭەس بەرىپ وتىرادى. ءبۇل اڭگىمەنى ەشكىم بىلمەۋ كەرەك.
بازاركوم، شولاق قول ەشمۇحامبەتتىڭ ەلدە 10 مىڭعا تاياۋ قارىز اقشاسى بار ەكەنىن ەستىگەن باعىس سەنەر سەنبەسىن بىلمەي «بۇل نەعىلعان شاشىلىپ جاتقان كوپ اقشا» دەپ بالاسىمەن تانىستىعىن پايدالانىپ، ۇيىنە كىتاپ سۇراي بارىپ، ەشەكەڭمەن اماندسىپ ءسوز اراسىندا ءبارىن بىلەتىن ادامداي «سىزگە كوپ ادامدار بازار اقىسىن ۋاقتىلى بەرمەي ءجۇر» دەپ ەەتىپ ەدىك دەدى باعىس. ەشەكەڭ:
- سەندەرگە كىم ايتىپ ءجۇر؟ - دەپ بالاسىنىپ سەنىمسىزدىكپەن بەتىنە قاراپ الىپ اكەسىن جاقسى تانىپ، سىيلاسقاندىعى سەبەپ بولدى ما، ءبىر جوتكىرىنىپ الىپ:
- ول قىزىل شۇناق قاراسارت ۇرى، «ۇرى» دەمەسكە امالىم جوق بازار سايىن 10-15 ءىرى قارانى سويعانىن سويىپ، سويماعانىن تىرىدەي ساتادى. الىمجەتتىك كورسەتكىسى كەلە مە، بازار اقىسىن بەرمەي جۇلقىنىپ، وتپەگەن مالىن ايداپ شىعىپ كەتەدى. ميليسياعا دا ايتتىم، «مال وتپەي جاتىر، وتسە ءبارىن قوسىپ ءبىر-اق تولەيمىن» دەپ قۇتىلىپ كەتەدى. بازار سايىن ورىندايتىن جوسپارىم بار، ونى كەرەك قىلمايدى.
- ەشەكە، بىزدە «جابىرلەنۋشىنى قۇتقارۋ ۇيىمى» دەگەن ۇيىم بار. جابىرلەنگەن ادمدارعا كومەكتەسۋمەن اينالىسادى. ەرتەڭ كوماندامىزبەن كەلىپ، سىزبەن اقىلداسايىق. جارايما - دەدى باعىس.
- جارايدى.
كەلەسى كۇنى بەسىن نامازىن وقىپ بولدى-اۋ دەگەن كەشكى مەزگىلدە «كۇلتوبە» اۋىلىندا تۇراتىن ەشەكەڭنىڭ ۇيىنە كىرمەي بيىك دۋالدى قوراسىنا كىرىپ ەكى-ۇش ورىندىققا ماناش، باعىس، ەشەكەڭ وتىردى دا قالعانى قورشالاپ ءسوز تىڭداپ تۇردى. ەشەكەڭنىڭ كورسەتكەن تىزىمىنەن قاراسارتقا بايلانىستى قارىزداردى ايى، كۇنى، جىلىمەن اق قاعازعا كوشىرىپ، جازىپ العان ماناش استىنا ەشەكەڭنىڭ قولىن قويدىرىپ الدى دا؟
- قاراسارتىڭىز كەلىپ «اقشانى قايتاردى» دەگەن ءتىلحات سۇراسا بەرمەيسىز، شىن قايتارسا داۋىمىز جوق - دەپ ءسوزىن نىعىزداپ قويدى.
- بەرمەگەن اقشاعا قاعاز بەرىپ، جىندى بولدىم با - دەپ كەڭكىلدەپ ءبىر كۇلىپ الدى. جىگىتتەر دە قوسىلا كۇلدى.
كوپ ۇزاتپاي مالىك، ماناپ، باقىت، ءالايدار قاراسارتتىڭ ۇيىندە ەكەنىن انىقتاپ الىپ ۇيگە كىرەردە بەت پەردەلەرىن كيىۆ ىشكە كىردى. ءالايدار ەسىك الدىندا باقىلاۋدا قالدى. شوشىپ كەتكەن قاراسارت:
- سەندەر كىمسىڭدەر ميليسيا شاقىرامىن - دەپ ەدى جۋان داۋىستى مالىك.
- ءبىز «جابىرلەنۋشىلەردى قۇتقارۋ ۇيىمىنانبىز» بازاركوم ەشمۇحانبەتكە قانشا قارىزسىز، سونى قايتارىڭىز!
- وتتاماسىن، قارىز ەمەسپىن - دەپ باج ەتە قالدى. ماناپ ەشمۇحامبەتتىڭ قاعازىن كورسەتىپ ەدى:
- ول قاعازبەن كوتىمدى ءسۇرتتىم دەپ شىرەنگەندە مالىكتىڭ اۋىر جۇدىرىعى قولتىقتىڭ استىنان ءتيىپ بۇك تۇسىرگەندە، ماناپتىڭ جۇدىرىعى كوكجەلكەدەن قونجيدى. «ولتىرەمىسىڭدەر» دەپ ايەلى شىر ەتە قالعاندا «قارىزدى قايتارسا ولمەيدى» دەپ مالىك «ەرتەڭ قايتا اينالىپ سوعامىز، جاۋابىن دايىنداپ قويىڭىز» دەپ قاراسارتتى تۇرعىزىپ كەرەۋەتكە وتىرعىزدى. قوش ايتىسىپ شىعىپ كەتكەندە قاراڭعىلىق ءتۇسىپ بىرەۋدى بىرەۋ كورمەيتىندەي بولعان. ءالايدار ءۇي يەسىنىڭ ايەلىنە «ءبىزدىڭ كەلگەنىمىزدى ميليسيادان باسقا ەشكىم بىلمەيتىن بولسىن» دەپ ەسكەرتىپ كەتتى.
«جالماۋىزعا دا جان كەرەك ەكەن» دەگەندەي تۇنىمەن اھلاپ-ۋكىلەپ كۇرسسىنىپ شىعىپ تاڭ اتپاي ەشمۇحامبەتتىڭ ۇيىنە كەلىپ:
- بۇنىڭ قالاي، باسىنا قاپشىق كيگەن بۇزىقتاردى جىبەرىپ ۇرىپ سوققىزىپ قارىزىڭدى قايتارايىن دەپ پە ەدىڭ «قارىزدان قۇتىلدى» دەگەن قاعاز بەر. بار مالىمدى ساتسامدا كەلەسى بازاردا بەرەمىن.
- ونداي قاعاز بەرە المايمىن. بەرسەم ءوزىم تاياق جەيمىن - دەپ ەشمۇحامبەت ازار دا بەزەر بولدى.
ءسوز قىسقا قايىرىلىپ ءپاتۋاعا كەلمەي رەنجىسىپ تارقاسقان قاراسارت تاڭعى ءشايىن پايىز تاۋىپ ىشە الماي، جيعان تەرگەن اقشاسىن قيماي دوڭبەكشىپ جاتىپ-جاتىپ كوشەنىڭ بۇزىقتارىنان تاياق جەپ جاتقانشا «بەرىپ قۇتىلايىنعا» توقتادى. ءتۇس اۋا ەشمۇحامبەتتى تاۋىپ قارىزىنان قۇتىلىپ قولىنان ءتىلحاتتا الماي كەتتى.
- بۇزىقتارىڭ ەندى كەلسە مەن سەنى باۋىزداپ ولتىرەمىن دەپ كىجىنىپ كەتتى.
ەشمۇحامبەت اقشانى ساناپ الىپ، برەزەنت پلاشىن اسىعىس جامىلا كيىپ ماناشتى ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن ۇيىنەن تاپتى. ول دا اقشانى ساناپ الىپ:
- ەشەكە، مىناۋىڭىز كوپ قوي.
- كوپ بولمايدى. ۇرىپ سوعىپ، الدىما كەلتىرىپ كەشىرىم سۇراتىپ اقشانى قايتارتقاندارىڭنىڭ باعاسى بۇدان دا قىمبات. سەندەرگە اللا رازى بولسىن دەپ تەز بۇرىلىپ شىعىپ كەتتى.
بۇنداي كوپ اقشانى بۇرىن ۇستاپ كورمەگەن ماناش كەشكى باس قوسۋدى كۇتىپ اقشانى ماماسىنا بەرىپ قويدى. «بۇل نەعىلعان اقشا» دەپ قىزىققان ماماسىنا دا «ەشكىمگە ەشتەڭە ايتىلماسىن» دەگەن ۋادە ەسىنە ءتۇسىپ «كەيىن تۇسىندىرەمىن» دەپ قۇتىلدى. كەشكىسىن ءبىر جەتى بۇرىن افيشالانىپ تەڭىزدەگى تولقىنمەن قاعىسىپ، ۇستىنەن اسىپ ءتۇسىپ كەلە جاتقان جەڭىل كەمەنىڭ الدىڭعى باسىندا قارا ساقالدى كاپيتان-كومونديرى دۇربىمەن الىسقا قاراپ تۇر. «سادكو» دەپ ۇلكەن جازۋمەن جازىلعان جازۋعا كوزى تۇسپەگەن بالا جوق. قاتتى قىزىقتىرعان سۋرەتتىڭ كورەرمەندەرى شىنىنلا دا كوپ جينالدى. اشىق مۇحيتتا ۇلكەن ساۋدا كەمەلەرىنە شابۋىل جاسايتىن قاراقشى-پيراتتار وسى كەمەنىڭ كومونديرىنىڭ ەسىمى-سادكو. كينو تەڭىزشىلەردىڭ ومىرىنەن، تىرشىلىگىنەن جاعالاۋداعى ەلدەرمەن تانىستىرادى. قاراقشىلاردىڭ باتىلدىعىن قىزىقتى سيۋجەتتەرمەن كورسەتىلەدى. بالالاردى ەلىكتىرىپ «مەن سونداي بولسام» دەپ جەلىكتىرەدى. بالالىق ەمەس پە «سەن سادكوسىڭ» دەپ ارالرىنان باتىرلار ىزدەيدى.
جقۇ-نىڭ كەشكى كەزدەسۋى جوراباي شالدىڭ جوڭىشقالىعىندا ءوتىپ كينونىڭ اسەرىن ءبولىسىپ ءبىراز دەمالعاننان كەيىن ماناش بەس مىڭ اقشانى ەشمۇحامبەتتىڭ قالاي اكەپ بەرگەنىن، نە ايتقانىن تاپتىشتەپ قيتالادى.
- ال ەندى ونى نە ىستەيمىز - دەگەندە باعىس:
- ءبىز ءوز ريزالىعىمەن بەرىلگەن اقشا قورعا تۇسەتىنىن وتكەندە كەلىسكەنبىز. اقشا تيىننان قۇرالاتىنىن بىلەسىڭدەر. تۇسكەن اقشانىڭ يەسى (جاۋاپكەر) ماناش، اليحان، ەسكەن بولعان. اقشا ماناشتىڭ اتىندا جيناق كاسسادا ساقتالادى. تۇڭعىش «جورىعىمىز» ولجالى بولعاندىقتان ءبىر ۇسىنىس ايتايىن
- ەرتەڭ ءالايدار مەن ايتبەككە ءبىر-بىر كوستيۋم، بوتينكا، توسەك ورىندارىن جاڭعىرتىپ بەرەيىك. قالعانىن سالىپ قويياىق.
ەرتەڭىنە ءۇش «قارجىگەر» ەكى كوستيۋم، كويلەك، بوتينكا توسەكتەرىنە اقجايما الىپ بەرىپ ەكى دوستىڭ ريزالىقتارىن الدى.
وقۋ جىلى جاقسى اياقتالىپ 7«ا» كلاسىنان ماناش، باعىس، باعيلا ەكى جاعىندا لەنين مەن ءستاليننىڭ سۋرەتى بار قىزىل گراموتامەن ماراپاتتالدى. اۋدان كولەمىنە بەلگىلى فۋتبول شەبەرلەرى جەتىنشى «ا» كلاسىنىڭ اتاعىن دۇرىلدەتىپ تۇرعان ءاليحان مەن ساعاتتى ءبىرىن پەلە، ءبىرىن سترەلسوۆ دەپ ماقتان تۇتاتىندارىن «سپورتتاعى شەبەرلىگى ءۇشىن» گرموتاسى تاپسىرىلدى. دەمالىسقا شىعىسىمەن ساعات، باعىس، ءالايدار جالدانىپ شاياننىڭ ساز بالشىعىنان كەسەك قۇيۋمەن اينالىستى. ءبىر كەسەك 1،00 سوم كۇنىنە 500-600 كەسەك قۇيىلادى. باعىسقا اكەسى كومەكتەسىپ، توپىراعىن قوپسىتىپ، سۋ قۇيىپ بوكتىرىپ كەتەدى. باعىس تاڭالاكوبەڭنەن كەلىپ 1000 كەسەكتى كەشكى 5-6 دەيىن ەمىن ەركىن شىعارسا اكەسى مال اياعىنا باستىرماي قورىپ ءجۇرىپ، كۇرەكپەن بوساتىلعان توپىراققا سۋ قۇيىپ دايىندايدى. كۇنىنە 1000 سوم تابىس تاپقان بالاسىنىڭ قاسىنان شىققىسى كەلمەي تۇسكى تاماعىن اكەلىپ جۇمىسقا دەگەن ىنتاسىن ارتتىرىپ داعدىلانعان.
«ۇيىم» مۇشەلەرىنىڭ كەشكى تابىساتىن جەرلەرى كلۋب ماڭى. كينوعا بەلەت الىپ جوڭىشقالىققا كىرگەن «ۇيىم» مۇشەلەرى سىرت كوزگە ءتۇسىپ ەل اۋىزىندا، وقۋشىلار اراسىندا ۇزىن سونار اڭگىمەگە اينالىپ «بۇلارعا باسقالار نەگە قوسىلمايدى»، «ءبىر كىسىدەن تاياق جەمەيتىن ادامدى كىم ۇرىپ سوققان» دەگەن جۇمباقتىڭ شەشۋى تابىلماي گۋلەپ جۇرگەن-دى. ەشمۇحامبەت تە، قاراسارت تا جارىتىپ ەشتەڭە ايتپايدى. «ءوتتى، كەتتى قويىڭداردان» باسقا ءسوز جارمايدى. ميليسيا باسشىلىعى «بىزگە ونداي ارىز تۇسكەن جوق» دەپ قۇتىلادى. ايتبەك، بەكەت، جاكەن ۇشەۋى اينالدىرعان ەكى ايدىڭ ىشىندە ءتورت «جورىقتان» كۇش جۇمساماي، تىلگە كوندىرىپ 10-15 ادام الاتىن زەينەتاقىنى (ول كەزدە زەينەتاقى 45 سوم) قورعا تۇسىرگەنىن ماناش جاريا ەتىپ حابارلاددى. بۇنى جاقسىلىققا جورىپ ءۇن-تۇنسىز بەدەلىمىزدىڭ ارتىپ كەلە جاتقانى دەپ باعالادى. «ۇيىم» مۇشەلەرىنىڭ ءلاجى بولسا قول جۇمساماي سوزبەن تابىستىرۋدى باستى قارۋ ەتىپ ءجۇردى. وقۋ كەزىندە «ۇيىم» مۇشەلەرىن ەشكىم ىزدەپ، مازالاماس ءۇشىن بوگدە ادامدى «مال تاپقىش» كوپباي شالدى ىشكە تارتىپ تىڭشى رەتىندە پايدالانۋعا كەلىستى. ول كىمنىڭ كىمدە ەسەسى كەتىپ جۇرگەندەردى جاقسى بىلەتىن. سەنىم ارتقان سوڭ شيراي تۇسەرى انىق. ءبىراق ونى ۇيىمنىڭ باس قوسۋىنا قاتىستىرماي باعىسپەن جەكە كەزدەسىپ تۇراتىن بولدى.
«سادكو» دەگەن كينونى كورگەلى ايتبەكتەن مازا كەتىپ «ءبىزدىڭ باعىس-ناعىز سادكو عوي» دەپ ماناش، ءاليحان، ەسكەن دە، باسقالارمەن دە وي ءبولىسىپ ءجۇردى. بۇگىن ويىن سىرتقا شىعارىپ توسىننان:
- مەن ءبىر ۇسىنىس ايتايىن. ەل باسشىسىز بولمايدى دەگەندەي «ۇيىم» دا باسشىسىز بولمايدى. باسشى قوسشىسىز بولمايدى. ءبىز قوسشى بولساق باعىس باسشىمىز بولسىن. اتى سادكو بولسىن. ۇيىمداسقانىمىزعا ءبىر جىلدان استى. «ۇيىمنىڭ» جۇمىسى سادكو كومانداسىنىڭ جۇمىسىنا پارا پار. ولار بايلاردىڭ دۇنيەسىن بارىمتالاسا، بىزدەر وزبىرلاردىڭ جابىرلەنۋشىسىن قۇتقارۋدامىز. ۇقساستىق بار. اتى سادكو بولسىن دەپ وڭ قولىن جوعارى كوتەردى. وتىرعاندار قولدارىن قالاي كوتەرگەندەرىن دە بىلمەي قالدى. ەرىكسىز باسىن شايقاپ جىميعان باعىس دوستارىنىڭ ۇسىنىسىنا نە دەرىن بىلمەي «بىزگە سادكو بولۋداي قايدا» دەپ دوستارىنىڭ ءسوزىن تىڭداپ كۇتىپ وتىردى دا:
- مەنىڭ اتىم باعىس. بارىس دەسەڭدەر ءبىر ءجون. ەكەۋى ۇقساس. سادكو دەگەن ۇقساسپايدى دا، ۇقسامايدى دا. سوزگە ارالاسقان «ۇيىمنىڭ» ەڭ ۇلكەنى ءاليحان:
- جارايدى. ۇقساسىن، ۇقساماسىن قول كوتەرىپ قويدىق. سادكو بولاسىڭ، قۇتتى بولسىن - دەپ ەرىكسىز كەلىسىمىن الىپ كوڭىلدەرى مول كۇلكىگە بولەنىپ، قۇلاققا ءسىڭىسسىن دەگەندەي «سادكو، سادكو» دەپ بىرنەشە رەت قايتالاپ بارىپ توقتادى.
- اقىرى وزگەرتكەن ەكەنسىڭدەر بارىڭدە وزگەرتىڭدەر. جەڭىل ايتىلاتىن قىسقا ەسىم بولعانى دۇرىس. قىسىلتاياڭ جەردە بولماسا، مەنىڭ اتىمدى «سادكو» دەۋدىڭ قاجەتى جوق. جىگىتتەرگە ات قويۋ ماناشقا تاپسىرىلدى.
كوپباي تىڭشى ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى ءۇش «جورىق» تاۋىپ قويىپتى. الىق بەرىكتىڭ ازى كوبىنە قاراماي «قايتارىپ بەرەم» دەگەن ۋادەسىنەن 1-2 اي اسسا قاتال ەسكەرتۋمەن الدىنان وتسە باستارىنداعى تازكەپەش-اق (شلەم) جۇرەكتەرىن ويناتىپ شىعا كەلەتىن كورىنەدى. تازكەپەش كيگەندەردىڭ كىم ەكەنىن بىلمەككە ارەكەت جاساعاندار تاياق جەپ تىنىشتالىپ ۇندەرىن شىعارماسا دا «پالەنشە الا الماي جۇرگەن اقشاسىن الىپتى»، «اقشامدى بەرمەي ءجۇر» ءساليما دا قارىزعا بەرگەن اقشاسى كوكتەن تۇسكەندەي بايىپ شىعا كەلگەنىن كورشىلەرى اۋىزىنىڭ سۋى قۇرىپ ايتادى. «قالاي الدىڭ» دەپ سۇراسا جۇمعان اۋىزىن اشپايدى. «ءوزى اكەلدى» دەپ ءجونىن ايتپايدى. گۋىلدەگەن وسەكتەر وسىلايشا وتىز تىستەن شىعا الماي تۇنشىعىپ قالىپ ءجۇردى. شايان اۋىلىنىڭ جۇزىمدىك جاق شەتىندە تۇراتى بايعابىل شالدىڭ بەس جىلقىسى بىردەي قولدى بولعانىنا ءبىر جىلدان اسقان ەكەن. ايداپ كەتكەن «ۇرىنى» دا كورگەن ادامدار بار، ءبىراق مويىندامادى. ىزىنە ءتۇسىپ ىندەتىپ ىزدەسە «قىزىلارىق» اۋىلىنىنان بەس جىلقىنىڭ سوزاققا اتتاندىرىلايىن دەپ ءتۇرعان جەرىنەن حابارى شىقتى. بايعابىل شال اتپەن ىزدەپ بارىپ جىلقىلارى بايعابىلدى تانىپ شۇرقىراپ كىسىنەپ قويا بەرەدى. كوزىنەن جاس شىعىپ جىلاپ جىبەرگەن بايعابىل جەرگىلىكتى اۋىلسوۆەتكە بارىپ ءسوزىن سويلەر ادام تاپپادى. جىلقىعا يەلىك جاساپ جۇرگەن كىسى دە تابىلمايدى. قاماۋدا تۇرعان جىلقىلارىن كۇزەتىپ قالعىپ مۇلگىپ وتىرعاندا ءتۇن ورتاسى اۋا ەكى-ۇش ادام كەلىپ قورانىڭ ەسىگىن اشىپ كىردى. قالتاسىنداعى باكىسىن اشىپ، نەدە بولسا پىشاقتاسىپ ولمەك بولىپ الدارىنان قارسى كەزدەسەدى. ادام بار دەپ ويلاماعان قىزداربەك ءوزىنىڭ كورشىسى بايعابىل شالدى تانىماي قالادى. نە ايتىپ، نە قويارىن بىلمەي قاتتى ساسقان قىزداربەك: «سوزاققا اپاراتىن مال ەدى، تاڭ اتپاي شىعىپ كەتەيىن» - دەپ كەلگەندەرىن ايتىپ سالدى.
مال اشۋى جان اشۋى دەگەن بايعاىل شال قىزداربەكتىڭ جاعاسىنان الا ءتۇسىپ باۋىزداپ جىبەرگىسى-اق كەلدى. ۇشەۋدىڭ اتى ۇشەۋ ەمەس پە، بايعابىل شالدىڭ ءوزىنىڭ قول اياعىن بايلاپ تاستادىى. ەكى جىگىت باسىن شۇبەرەكپەن وراپ ماشيناعا مىنگىزىپ، الدىڭعى بۇرىشقا جۇرەسىنەن وتىرعىزىپ قويدى. مالدى سالىپ الىپ قىر اسىپ، كۇن كوزى نايزا بويى كوتەرىلگەندە ماشيانى توقتاتىپ بايعابىل شالدى ءتۇسىرىپ:
- مالىڭدى تانيسىڭ با؟ قانداي ەنى، بەلگىلەرى بار؟
- قىزداربەك قايدا؟
- ول كىم؟ ونداي ادام جوق - دەپ زەكىرىپ مالىڭدى تانىمايتىن بولساڭ وسى جەردە قالىرامىز. ءبىز ارقانىڭ ۇرىلارىمىز.
ايقاي شۋمەن ەكى جىگىتكە ءالى كەلمەيتىنىن بىلگەن بايعابىل قىزداربەكتىڭ اۋىلدا قالعانىن مىسە تۇتىپ «ءىسىم سەنىمەن ءتۇسسىن» دەپ ۇرى جىگىتتەرگە:
- مالدى سويىپ جىبەرمەڭدەر، اينالايىن دەپ جالىنىپ، ءتىرى جۇرسەم قىزداربەكتىڭ بۇتىن بۇت، قولىن قول قىلىپ باۋىزدايمىن. باۋىزدالمسا سەندەردى ىزدەپ تابادى.
شالدىڭ سوزىنەن سەكەم العان ۇرىلار جىلقىلاردى وزدەرىنىڭ سەنىمدى ادامدارىنا تاپسىرىپ ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ شايان اۋىلىنان تىڭ تىڭداپ ءجۇردى. بايعابىل شاد ەلدەن ەستىگەن اڭگىمەسىمەن ەشمۇحامبەتتى ىزدەپ تاۋىپ ۇيىنەن شىقپاي «قاراسارتتان اقشاڭدى الىپ بەرگەن ادامدارمەن تانىستىر» مىنا قىزداربەكتىڭ قورلىعى ءوتتى. سۇراعاندارىن بەرەيىن دەپ جالىنىپ ەتىن جەپ، ءشايىن ءىشىپ جۇمىسىنان قالدىرىپ مازاسىن العان سوڭ كەشكى قاراڭعىلىقتا ماناشتىڭ ۇيىنە الىپ باردى. بايعابىل شال ءبارىن ءتۇسىندىرىپ بولىپ:
- شىراعىم، كومەكتەسىڭدەر. ابدەن قانىمدى قارايتتى.
- بىزدە وقۋ باستالىپ كەتتى. ميليسياعا ارىزدانىڭىز.
- ميليسيا قۇرسىن، شىراعىم. ولار 2-3 كۇن قاماپ شىعارىپ جىبەرەدى، سوت سوتتاسا 3-4 جىل بەرەر، ودان مەنىڭ جىلقىم ونبەيدى. ال ماعان جىلقى قىمبات.
- ءقازىر وقۋ كەزى عوي. جىگىتتەرمەن اقىلداسىپ كورەيىن، سەنبى كۇنى كەلىڭىز.
تاعاتسىز كۇتكەن سەنبى كۇنى ەشمۇحامبەتتى ەرتىپ تاعى كەلدى. بولعان ءىستى بايانداپ جازدىرىپ العان سوڭ
- ۇرىمەن ءسىز سويلەسەسىز، دالەلدەپ مويىنىنا قويىپ بەرە الساڭىز، ءارى قاراي ءبىز سويلەسەمىز، كەلىستىك پە؟
- كەلىسكەندە قانداي! انەۋكۇنى «قىزىلارىقتا» مويىنداتاتىن ەدىم، ەكى سىبايلاسى قۇتقارىپ قاشىرىپ جىبەردى. سودان بەرى قولىما تۇسپەي ءجۇر، شىراعىم.
ءوزارا كەلىسكەن «ۇيىم» مۇشەلەرى سوعىس كينولارىنان ەستىگەن جارگونمەن بۇل «وپەرسيانى» وكتيابر مەرەكەسىندەگى كانيكۋلدا وتكىزۋگە كەلىستى. «ءبىر سىبىس شىعارماي» وتكىزۋگە ايتبەكتى باس ەتىپ جاكەن، باقىت، مانش پەن ساعاتتى قوستى. الدىن الا ءىس قيمىلدى باعدارلاۋ ايتبەككە تاپسىرىلىپ، ءۇيدى بوس ۇستاپ، اپاسىن «تۇرمىس» كولحوزىنداعى جەكجاتتارىنا 3-4 كۇنگە قوناققا جىبەرۋ ەسكەرىلدى. وزدەرىمىز قىزدارمەن باس قوسىپ «باستاڭعى» وتكىزەمىز دەگەن سىلتاۋ ايتىلاتىن بولدى. وقۋشىلار اراسىندا، ەل ورتسىندا «ۇيىم» تۋرالى وسەك اياڭنىڭ بولماۋى، ميليسيا تاراپىنان دا اڭگىمەنىڭ شىقپاۋى ءابىلاحات قىپشاقبيەۆتىڭ ارقاسى ەكەنىن تۇسىنىكتى ەدى. اڭدا ساڭدا كەزدەسىپ قالعان جاعدايدا «قالدارىڭ قالاي، بالالار» دەۋدەن ارتىققا بارمايدى، قازىمىرلانىپ ەشتەڭە سۇرامايدى.
شايان ءوڭىرىنىڭ ىزعىرىق جەلى بيىل ەرتە باستالىپ ايگىلى «ارىستاندى-قاراباس» قاراشانىڭ باسىنان سوققاننان ۇزدىگە سوعىپ، كەيدە قارا سۋىققا ۇلاسىپ جەلتوقساننىڭ قىسىن قارلى بورانداتىپ جەتكىزدى. قىستىڭ ەرتە تۇسەتىنىن كۇتپەگەن ەل بەس جىل سوعىستىڭ زاردابىنان شىعىنعا ۇشىراپ، تۇياقسىز قالعاندار ەندى مالدانىپ كەلە جاتقاندا ەرتە تۇسكەن سۋىق قاتتى ساستىردى. جازدىڭ ىستىق اپتابى، جاڭبىرسىز قۇرعاقشىلىعىنان قىردىڭ ءشوبى سارتاپ بولىپ، ەرتە قۋراپ، جەم ءشوپ دايىنداي الماعاندار الاشاپقنعا ءتۇستى. مالساق شال-شاۋقاندار جيعان تەرگەن شوپتەرىن ۇنەمدەپ، قورالارىن قىمتاپ الدە قالاي قىستىڭ اياعى 1951-52 جىلعى قاتتى قىس ەستەرىنەن كەتپەگەندەر ارقا قىسىنداي سوزىلىپ كەتسە كۇنىمىز نە بولادى دەپ بەلدەرىن قاتاڭ بۋعان-دى. بالالارىنىڭ قىسقى كيىمىنىڭ ءوزى جوقشىلىقتىڭ زاردابىنان ارىلا قويماعان اتا انالاردى اۋرە سارساڭعا سالىپ كىشى بالاسى ۇلكەنىنىڭ ەسكىسىن جاماپ جاسقاپ بۇتىندەپ كيسە، كورشى قولاڭ، اعايىن تۋىستان اۋىسقان كيىمدەرمەن بوي جىلىتىپ وقۋلارىن جالعاستىردى.
1951 جىلى كومسومولعا قابىلدانعانداردىڭ ىشىنەن كومسومولدىڭ جالپى جينالىسىندا ادەبيەت ءپانىنىڭ ءمۇعالىمى، مەكتەپتىڭ وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى امزە سارييەۆتىڭ ۇسىنۋىمەن باعىس جامبين كومسومول كوميتەتىنىڭ ورگانى «كوممۋنيزم ۇرپاقتارى» گازەتىنىڭ رەداكتورى بولىپ سايلاندى. باعىستى تانىستىرۋدا ماقالا، ولەڭدەرى اۋداندىق گازەتتە ءجيى باسىلىپ تۇراتىندىعىن تىلگە تيەك ەتىپ، ادەبيەتتەن شىعارما جازدىرعاندا تەك ەركىن تاقىرىپقا جازىپ داعدىلانعاندىعىن، دارىنى اشىلىپ، تالانتى ۇشتالىپ كەلە جاتقان جاس جازۋشى دەپ ماقتاعان-دى. سول باعىس 1953ء-شى جىلى 7ء-شى نويابردە «وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەردىڭ اراسىنداعى التىن كوپىر» دەگەن تۇڭعىش وچەركىنىڭ باستى كەيىپكەرى ەتىپ امزە سارييەۆتى جازىپ ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعاردى. مۇعالىمدەر ۇجىمىنان ادىلەتتى باعاسىن الىپ، سىپايى سىندى كوتەرگەن جاس مۇعالىمدەردەن دە جاقسى تىلەكتەر ەستىپ، مارقايىپ قالعان باعىستىڭ بەدەلى ارتا ءتۇستى.
ايتبەك ءوز جۇمىسىن تىندىرىپ، كانيكۋل كەزىندە قاننەن قاپەرسىز جۇرگەن قىزداربەكتى اڭدىپ ءجۇرىپ، ەسىگىنىڭ الدىنان دايىنداپ اكەلگەن كەنەپ قاپتى باسىنا كيگىزىپ جەتەكتەپ الىپ كەتتى. قورىققانان دىبىس شىعرۋعا دا مۇرشاسى كەلمەدى. سەزگەنى سۇيرەلەپ كەلە جاتقان ادامداردىڭ كوپ ەكەنى، داۋىسى ەستىلمەسە دە بايعابىل شالدىڭ جۇمىسى ەكەنىن پايىمداپ كەلەدى. ءبىر ساعاتقا تاياۋ ءجۇرىپ كەلىپ ءۇش جەرىنەن ۇستاپ كوتەرىپ اكەتىپ تاعى 10 مۇينەتتەي ءجۇرىپ ۇيگە كىرگەندەي بولعانىن بايقادى. ءبىر ادامنان دىبىس شىقپاي شام جاعىلىپ بايعابىل شالدىڭ داۋىسى شىعىپ:
- ءاي، قىزداربەك! ولەر جەرىڭە كەلدىڭ. بەس جىلقى ءۇشىن اۋەلى سەن ولەسىڭ. سەنىڭ قۇنىڭدى ارقالاپ مەن كەتەمىن.
- سەنىڭ جىلقىڭدى مەن العانىم جوق. العان ادامداردى كوردىڭ. ءوزىڭ تاۋىپ ال. مەندە نە اكەڭنىڭ قۇنى قالدى – دەپ ءارى بەرى بۇلقىنىپ قاپتان بوسانا الماي تىنىشتالدى.
- جۇزىمدىكتڭ جولىندا جۇرگەن جىلقىنى «قىزىلارىققا» ايداپ اپارىپ بەرگەن سەنسىڭ. مال اشۋىمەن باۋىزداپ جىبەرەتىن جەردەن قۇتقارعان سەنىڭ الىمساقتارىڭ. ەندى قۇتىلا المايسىڭ - دەپ كىجىنىپ وتىرعان بايعابىل شالدى تۇرعىزىپ دالاعا شىعارىپ ۇيىنە قايتاردى. جاۋاپ الۋعا كىرىسكەن ايتبەك، جاكەننىڭ سوزدەرى قىسقا بولىپ «جىلقىنى قايتاراسىز با، جوق الدە وسىلاي جاتاسىز با؟» بولدى. «سەندەر كىمسىڭدەر؟» دەگەن سۇراعىنا «ەكى ءۇش كۇن وسىلاي جاتاسىز، سونان كەيىن ميديسياعا تاپسىرامىز» ولار اياعىڭا قاقپان سالادى، شىنىڭىزدى جىلاپ وتىرىپ ايتاسىز دەگەن جاۋاپ الىپ ءارى ءسارى ويعا قالعان قىزداربەك كوپ ۋاقىت ءۇنسىز قالدى. دالاعا شىعىپ كەتكەن ايتبەكتەر ءوزارا اقىلداسىپ سەرىكتەرىن ۇيىنە قايترىپ جاكەن ەكەۋى كۇزەتتە قالدى. ۇيقىلارىن قاندىرىپ باقىت پەن ساعات كەلدى.
- باستىق قاقپان بەرىپ جىبەردى - دەپ جاتقان ادامعا ەستىرتىپ داۋىسىن شىعارا ايتتى. اياق كيىمىن شەش ءبىر اياعىنا سالىپ كورەيىك، نە ايتار ەكەن، ەستيىك دەپ ايتبەك باقايلارىن كەسىپ كەتپەسىن دەپ شۇبەرەك وراپ سالعان قاقپاننىڭ داۋىسىمەن بىرگە قىزداربەكتىڭ جان دۋىسى شىقتى. ەكىنشى اياعىن شەش دەگەندە «ويباي، شەشپە. بايعابىلدى شاقىرىڭدار. جىلقىسىن قايتارامىن. قاقپاندارىڭدى الىڭدار. ميليسياعا بارعىڭىز كەلمەي، وڭاي قۇتىلعىڭىز كەلگەن ەكەن دەپ قاقپاندى الدى.
- قولىمدى شەشىپ، باسىمدى بوساتىڭدار.
- ول ءالى ەرتە - دەدى ايتبەك.
ەكىنشى كۇنى تۇستە بايعابىلدىڭ ۇيىنە كەلگەن قىزداربەكتىڭ ايەلى:
- شالىمدى قايدا قۇرتتىڭ - دەپ باجىلدادى.
- مەنىڭ اتىمدى ءمىنىپ «قىزىلارىققا» كەتتى. جىلقىڭدى ايداپ كەلەمىن - دەدى.
- بايقۇس، باياعىدان بەرى سويتپەي مە - دەپ بۇرىلىپ شىعىپ كەتتى. بايعابىل اپىل-عۇپىل ءشايىن ءىشىپ بۇل جاڭالىقتى ايتبەككە جەتكىزۋگە اسىقتى.
قىزداربەكتىڭ قولىن بوساتىپ ءبىر كەسە سۋ بەرىپ، بوس قولىن ىشىندە قالدىرىپ قولتىعىنان تومەن قاپتىڭ اۋىزىن قاتتى تارتىپ بايلاپ تاستادى. بايعابىل شالدىڭ كەلۋىمەن ەكەۋىن تىلدەستىرىپ جىلقىنى قالاي جەتكىزىپ بەرەتىنىنە ۋادەلەستىردى.
- اينالايىن بايعابىل اعاتاي، باسىمداعىنى شەشتىرت. جاساعان ۇيات ءىسىم ءۇشىن سوعىمىڭا ءبىر سەمىز تۋ بيە بەرەيىن.
- شەشتىرۋ مەنىڭ قولىمنان كەلمەيدى. جىگىتتەر باستىقتارىنا كەتتى بىلەم. سەنى قاراۋىلداۋدى ماعان تاپسىردى.
- مەنى ميليسياعا وتكىزىپ جىبەرمەسىن. مىنا جەردەن شىقساق ەكەۋمىز ەكى اتقا ءمىنىپ، التى جىلقىنى ءبىراق ايداپ كەلەمىز. كەشىر اعاتاي، مەنىڭ ۇيات ءىسىمدى؟ ەكىنشى قايتىپ الدىڭدى كەسىپ وتپەيىن.
ايتبەكتەر كەشكى قاراڭعىلىقتا ءبىر-اق ورالدى. بايعابىلمەن دالادا وڭاشا سويلەسىپ بولعان سوڭ قىزداربەكتى ەكى جاعىنان سۇيەمەلدەپ تۇرعىزىپع ءۇش جىگىت تاعى دا، ءۇش جەرىنەن ۇستاپ كوتەرىپ، جارتى ساعاتتا ۇيىنە بۇرىلاتىن جولدان توقتاپ اياعىمەن جۇرگىزدى. بۇل قايدان شىعىپ، قايدا كەلگەنىن بىلدىرمەيتىن ءادىس ەدى. قوراسىنىڭ ىشىنە كىرگىزىپ، باسىنداعى كەنەپ قاپتى الىپ جيىرما مۇينەتتەن كەيىن شىعاسىڭ دەپ ەسكەرتتى. قاراڭعىدا باسى اينالىپ قۇلاپ ەكى ساعاتتاي جاتىپ، ايەلىنە نە ايتارىن ويلانىپ، باسىن قايتا-قايتا سوققىلاپ ورىنىنان ارەڭ تۇردى. سيپالاپ ءجۇرىپ ەسىكتى تاۋىپ سىرتقا شىقسا دالا تاستاي قاراڭعى. تەرەزەدەن جارىق كورىنبەي توقىلداتىپ ءجۇرىپ ەسىكتى اشتىردى.
ءومىر كورگەن، ومىردە ءوز جولى بار كەشەگى باعىستىڭ اكەسى، بۇگىنگى سادكونىڭ كوكەسى الپىس جاستان اسقان جامبىنىڭ وي تولعامى كوبەيىپ، كۇرسىنۋى جيىلەي باستاعان. جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىنا قاراي قارلى بوراسىن ۇدەپ، دالاداعى قيمىل ازايعان. پەشتىڭ تۇبىنەن شىقپاي قيالدىڭ قىزىعىنا باتىپ وزىمەن ءوزى بولىپ جاتقاندا كەمپىرى ەسىكتەن سامپىلداي كىرىپ «ءاي، وتاعاسى جاڭادان سوۆحوز اشىلاتىن بولىپتى، سوعان ورىستار كوشىپ كەلىپ جاتقان كورىنەدى» دەپ كورشىنىڭ ۇيىنەن ەستىگەن جاڭالىعىن شالىنا ايتقاندا «ءاي، تاتىماي ءجۇرشى، سەن-اق بىردەڭەنى ەستىپ جۇرەدى ەكەنسىڭ، وسى بوراندا ەسى دۇرىس ەل كوشەمە» دەپ جاستىعىن تۇزەپ ەكىنشى جاعىنا قيسايعاندا كەمپىرى:
- سەنبەسەڭ، دالاعا شىعىپ جولعا قاراشى - دەپ بوكسەسىنەن تارتىپ، تۇرعىزعىسى كەلىپ ەدى وعان ىرىق بەرمەدى. قىزىق قيالدارىن بۇزىپ جىبەردى مە، رەنجىگەن كەيىپ تانىتىپ:
- تاتيسىڭ دا جۇرەسىڭ. بار، سەن دە كوشىپ بار. مازا بەرشى ءوزىڭ - دەپ كەيىپ تاستاعانىنا قاراماي:
- نەسى بار كوشسەك، كوشىپ بارامىز - دەپ قيتىعىنا ءتيىپ سىرتقا شىعىپ كەتتى.
جامبى اقساقال نيكولاي زامانىنىڭ ءدامىن تاتىپ، ستالين زامانىنىڭ بەينەتىن تارتىپ «مالەنكوۆ بەرگەن بايتالدى، قۇرەكەڭ (حرۋششيەۆ) كەلىپ قايتا العانىن كورىپ قارتايدى. قۇرەكەڭ «ۋاقىتشا» دەگەن ۋادەمەن ەت پەن ماي، ءسۇتتى قىمباتتاتىپ، دالاڭدى استىققا، توعايىڭدى جۇگەرىگە تولتىرامىن. - دەپ دىردۋلاتتى. نۇرەكەڭنىڭ جەردىڭ استىن ساتتىرىپ، ءۇستىن ۇپتەتىپ ءاندى ارزانداتىپ، ناندى ۇستەمەلەتە قىمباتاتقانىن كورە الماي كەتتى. وقاسى جوق، ۇرپاقتارى كورىپ جاتىر.
كەشكى مال جايلاۋعا شىققان جامبى اقساقالدىڭ كوزى جۇزىمدىكتىڭ جولىنا ەرىكسىز ءتۇستى. كەمپىرى ايتقالى بەرى قانشا ماشينا وتكەنىن كىم ءبىلسىن، مىنا اعاش ارتقان، ۆاگون سۇيرەتكەن ماشينالاردى ساناپ بولمايدى. 1954ء-شى جىل «تىڭ كوتەرۋ-دۇربەلەڭ جىلى» بولارىنا كوزى جەتىپ، جارىق باردا مالدارىن جىلى قوراعا قاماپ، كۇنى بويى ازىن اۋلاق شاشقان ءشوپتىڭ كاشەگىن جيناپ ۇيگە كىرگەنى سول ەدى بالاسىنىڭ جولداسى ماناش كەلىپ سالەمدەستى. تۇرەگەپ تۇرىپ شارۋاسىن ايتىپ:
- بايعابىل قۇرداسىڭىزعا اقشا جيناپ بەرىپ سوعىم ساتىپ الدىردىق. سونى وسىندا سويدىرساق ۇرىسپايسىز با؟
- ىستىق سورپا ىشكەنگە قۋانبايمىز با - دەپ كۇلدىردى.
- بازار كۇنى ەرتەلەپ بارىپ تۇسكەن جىلقىنىڭ سەمىزىن تاڭداپ ساۋدالسىپ الدى دا جامبى اقساقالدىڭ جەل سوقپايتىن جىلى قوراسىندا سويىپ ون ەكى جىلىككە ءبولىپ قويدى. الدىن الا كەلگەن ءاليحان اق قاعازعا دوستارىنىڭ اتىن جازىپ ونەكىنشى ادامدى «شال» دەپ بەلگىلەپ، جەرەبي تاستادى. ەتتىڭ ءسانىن كىرگىزىپ تۇرعان الاقاننان جالپاق قازىدان جانارىن اۋدارا الماي تۇرعان ءاليحان:
- مىنا قازى ءبىزدىڭ تۇسىمىزگە كىرمەگەن قازى عوي - دەپ تاڭدانعاندا بايعابىل اقساقال:
- نەسىبەلەرىڭ جوعارى بولادى ەكەن، بالالار. بۇيىرتىپ جەگىزسىن، ءاۋمين - دەپ ەكى شال بەتىن سيپادى. ونەكىنشى جىلىكتەگى «شال» دەگەن قاعازدى وقىپ «قاي شال الادى» دەگەندە بايعابىل اقساقال:
- جامبى اقساقال الادى. بۇ كىسىدەي مال سويعىش، ەتتىڭ سالماعىن كوزبەن ولشەپ، جىلىكتەگىش ادامدى كورگەنىم جوق. مەن، مال يەسىمىن، قۋىرداعىنان اۋىز تيەمىن، جەتەدى - دەپ باس تارتتى. ءتۇس اۋا كەلگەن قاينىسىنىڭ دوستارىنا «قىستاۋبايدىڭ قىزى» مويىن ەتتەن مول تۋراپ، اتاسى بەرگەن سۇيەكتى ەتتەردى قوسىپ ءبىر قازان «سۋ قۋىرداقتى» بوكتىرىپ قويعان. ۇلكەن كىسىلەرگە بولەك تاباققا سالىپ ءداۋ شارا قۋىرداقتى جاستاردىڭ داستارحانىنا قويىپ، كومبەش نان تۋراپ، ءبىر-بىر تارەلكا، قاسىق بەردى. سەمىز قۋىرداققا تويعان جاستار ەكى شالدىڭ باتاسىن الىپ تارقادى.
اۋىلدىڭ ىرگەسىندە قۇرىلعان سوۆحوزعا جىر الىبى جامبىل جابايەۆتىڭ ەسىمىن بەرىپ، اۋدان باسشىلارى جاڭا كلۋبتا سالتاناتتى جينالىس وتكىزدى. سوۆحوز ديرەكتورى اسكەري كيىم كيگەن پولكوۆنيك، ءتوسى تولعان وردەن، كەۋدەلى دە نارداي جىگىت اعاسى ەكەن. اۋداننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى قىسقاشا ءسوز سويلەپ، جينالىستى اشتى دا جاڭا قۇرىلعان سوۆحوزدىڭ دەرەكتىرى - البەرت دەنيسوۆيچ جيۆكوۆ دەپ تانىستىرىپ ءومىربايانىن، سوعىستاعى ەرلىگىن ايتىپ، قانشا وردەنمەن ماراپاتتالعانىن تىزبەكتەپ شىقتى. سوۆحوز ءۇي قۇرلىستارىنان باسقا الپىس مىڭ گەكتار جەرگە، جوعارى سورتتى اق ەگىس ەگىپ، ءونىمىن وتان قامباسىنا قۇيادى دەپ توقتادى دا البەرت دەنيسوۆيچتىڭ وزىنە ءسوز بەردى.
- اسالاۋماعالاكۇم، قازاق اعايىندار! - دەپ ءسوزىن باستاعاندا زالداعى قازاقتار دۋ قول شاپالاقتادى. قولىن كوتەرىپ باسۋ ايتقان پولكوۆنيك ءسوزىن ورىسشا جالعاستىرىپ:
- مەن كۋرسك تۇبىندەگى سوعىستا دۆيزيا باسقارعان اداممىن. بىزدە ءبىر روتا قازاقتار بولدى. باتىر حالىق. قوناقجاي حالىق. مەن ءوزىم بولگاريادا تۋىپ ءوستىم. ۇلتىم بولگار. مەن ءۇشىن قازاقشا ۇيرەنۋ جەڭىل، ورىستار ءۇشىن دە وڭاي - دەپ ءوزىن تانىستىرىپ سوۆحوزدىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەرگە توقتالىپ جۇمىسشى كۇشىنىڭ جەتىسپەيتىندىگىن، قازاقتار جۇمىسقا كەلسە جەڭىلدىكپەن قابىلدايتىندىعىن ءتۇسىندىردى. قاتىسۋشىلاردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ ريزاشىلىقتارىن الدى. سالتاناتتى جينالىستان سوڭ كوركەم ونەرپازداردىڭ شاعىن كونسەرتىن بەردى. «جامبىل» سوۆحوزىنان كەلگەندەردىڭ اراسىنان جاقسى ءانشى ورىس قىزلار تابىلىپ، كلۋبتىڭ دەرەكتىرى، ءارى رەجيسسورى كوپجاسار مومىشوۆتىڭ باياندى قۇيقىلجىتا ويناتقان سۇيەمەلدەۋىمەن بىرنەشە اندەر ورىندالدى. ورىستىڭ جاستارى ورىستىعىن جاساپ تانسى-بي ۇيىمداستىرىپ كينو جايىنا قالدى.
دەمالىس سايىن ەكى ماشينامەن، كەيدە ءۇش ماشينامەن كەلىپ تانسى-بي ۇيىمداستىرۋدى ادەتكە اينالدىرىپ ون جاسار بالالاردى «كيش-كيش» دەپ قۋالاپ ىشكە كىرگىزبەي كلۋبتىڭ اينالاسىنا توپىرلاتىپ، ۇلكەندەرىن «چەرنو جوپا» دەپ ارتىنان تەۋىپ جىلاتىپ جىبەرىپ نامىسقا ءتيدى. اۋدان باسشىلرى اتا انالاردىڭ ارىزىن تىڭدامادى. «تىڭ كوتەرىپ استىق وندىرۋگە كەلگەن جاستار عوي، وزدەرىنە كلۋب سالىپ العان سوڭ كەلمەيدى، شىداڭدار» دەپ جۇباتىپ شىعارىپ سالادى.
اۋىل ادامدارىنىڭ، وقۋشىلاردىڭ رەنىش ىزاسىن بايقاعان «ۇيىم» مۇشەلەرى ايتبەكتىڭ ۇيىندە باس قوسىپ بۇل «جامبىلدىقتاردان» قالاي قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەدى. كوپجاسار اعانى تىڭدايتىن تۇرلەرى جوق ەكەنىن بايقادى. بىزدەر تۇرمەدەن كەلگەندەرمىز دەپ، كۇش كورسەتىپ، قورقىتاتىنىن ءبىلىپ ءجۇردى. ناۋرىز ايى كىرىپ، كۇن ۇزارىپ كوكتەمنىڭ جايما شۋاعى كوبەيىپ كوڭىل سەرگىپ ەلدىڭ سەرۋەندەۋى جيىلەدى.
- جىگىتتەر - دەدى سادكو - جاسىرىن «ۇيىم» قۇردىق، جامان اتىمىز شىققان جوق. ەندى ماناش قويعان ەسىمدەرمەن اشىق ايقاسقا شىعىپ تانىلۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. ول جامبىلدىقتارمەن جان اياسپاس توبەلەس. ول ءۇشىن ەلدى قۇلاقتاندىرىپ، مەكتەپتىڭ جوعارى كلاسستارىنان جىگىتتەر قاتىستىرۋ كەرەك، مۇعالىمدەر دە ءبىلسىن. توبەلەستى ايتبەك ۇيىمداستىرىپ «كيش-كيش»، «چەرنو جوپا» دەپ جۇرگەن ورىسقا ءبىر بالانى ايداپ سالادى. ول بالانى ۇرعان كەزدە ايتبەك دا قاراپ تۇرماي اراشاعا تۇسەدى. ءبارىمىز بىردەن كىرىسپەي بىرتىندەپ ارالاسقانىمىز دۇرىس. ولار كوپ بولعانمەن ءبىزدى قولداۋشىلر دا از بولماس. بالاسى تاياق جەپ، جىلاپ جاتقان كەزدە كىم شىداپ تۇرار. توبەلەس قىزعان كەزدە ءوز زاڭىن ءوزى تابادى - دەپ توقتادى.
اۋىل ادامدارى نە توبەلەس، نە ءۇشىن توبەلەس، كىممەن كىم توبەلەسەدى دەپ تۇسىنە الماي بىرىنەن ءبىرى سۇراعانمەن ەشتەڭەنىڭ ۇشىعىنا جەتە المادى. بەسىنشى ناۋرىز كۇنى كەشكى كينونىڭ قارساڭىندا ءۇش «سۋدوۆەكر» ماشيناسىنىڭ ۇزىن قورابى تولعان «جامبىلدىقتار» اكەسىنىڭ ۇيىنە كەلگەندەي كلۋبتىڭ ارتىنا كەلىپ توقتاپ ۇستىنەن ءبىر-بىر قىز، ءبىر-بىر جىگىت دەگەندەي 40-50 ادام ءتۇستى. وركەستر اسپاپتارىن ارقالاپ، ىشكە كىرگەندەر ورىندىقتاردى قابىرعاعا جايعاستىرسا، تارتىپكە جاۋاپ بەرەتىندەرى كينوعا كەلگەن بالالالاردى «كيش-كيشتاپ» قۋىپ ىشكە كىرگىزبەي الەككە ءتۇستى. كينوعا كەلدىك دەپ، سىرتتا كوپ جاستار جينالىپ «ورىستان باسقالار بي بيلەمەيمە»، ىشكە كىرىپ «تىم بولاسا بيلەگەندەرىن كورەيىك» دەگەندەرگە دە ۇلىقسات بولمادى. وسى كەزدە قاتتى جىلاعان بالانىڭ داۋىسى شىقتى. «نەگە ۇراسىڭ» دەگەن باتكونىڭ دا داۋىسى قوسارلانا شىققاندا ماناپتىڭ شوقپارداي جۇدىرىعى بالانى ۇرعان ورىستىڭ قۇلاق شەكەسىنە ءتيدى. قاشىپ قۇتىلۋعا جەر تاپپاي اياق استىنا قۇلاعاندا تەپكىلەمەگەن بالا قالمدى. ىشتەگى تانسى-بي توقتاپ، ءبارى سىرتقا قاراي ىتىرىلدى. بۇل كەزدە ىمىرت ءتۇسىپ قاراڭعىلىق قويۋلانا باستاعان. ەسىكتىڭ ماڭدايشاسىنداعى جالعىز لامپوچكا دا كومەسكىلەنىپ جارىعى ۇزامايدى، سوداندا ما، توبەلەس قىزا ءتۇسىپ شەگارسى كەڭىدى. ەسىكتىڭ تاق اۋىزىندا باقىلاۋشى بولىپ كەلگەن قاسىمبەك پەن اسحات ءمۇعالىم ورىستاردى تىنىشتاندىرامىز دەپ جۇرگەندە ەسىكتىڭ ارعى جاعىنان قولىن سوزىپ ۇرعىشتاپ جاتقاندار كورىندى. ۇرعان ولاي ەمەس بىلاي» دەپ ەكەۋ ۇشەۋىن ەسىكتىڭ الدىنداعىلاردىڭ الدىنا قۇلاتىپ بەردى. ورتاعا ەندى كىرگەن ورىس ءتىلى ءمۇعالىمى تۇرسىنبەكتىڭ جاعاسىنا جارماسىپ، تۇيگىشتەي باستاعان ورىستىڭ جون ارقاسىنا سادكو قايىس بەلدىكتىڭ قورعاسىن قۇيلىعان بلياحاسىن وتىرعىزعاندا ورىستىڭ باسى سالبىراپ تۇرسىنبەكتىڭ اياعىنا قۇلادى. ىششتەگى ورىستار توبەلەسكە ارالاسقان كەزدە ساعات پەن باقىت، جاكەن مەن مالىك جاس بالالاردى شەتكە شىعارىپ قويانقولتىق ايقاسقا كىرىسكەن. قاشا توبەلەسكەن ورىستاردىڭ قۇلاعانى ءبىرى اياعىن قۇشاقتاپ، ءبىرى ىسكەن كوز، جارىلعان باسىن سيپاپ جيىرماشاقتى ورىس ىستەن شىققان كەزدە ءبىر توپ ميليسيا كەلدى. جىگىتتەر تىم تىراقاي قاشىپ قۋىس-قۋىسقا ۇزاپ كەتتى. باعىس بەلىندەگى بەلدىكتى ءبىر تانىسىنا بەرىپ مەكتەپتىڭ بەلسەندىسى رەتىندە قاسىمبەك، تۇرسىنبەكتىڭ قاسىندا توبەلەستىڭ نەدەن شىققانىن تەكسەرىسىپ، ورىستاردىڭ بالالاردى «كيش-كيش»، «چەرنو جوپا» دەپ ايتقانىن راستاپ پروتوكولعا قول قويدى. كەلگەن 7-8 ميليسيا «جابايلىقتاردى» تۇگەلدەپ ماشينالارىن مىنگىزىپ اۋىلدارىنا قايتاردى.
سادىق سماعۇلوۆ
جالعاسى مىنا سىلتەمەدە.
