جالعاسى. باسى مىنا سىلتەمەدە.
مەكتەپ ديرەكتورى نۇراقىمەتوۆ قۇتتىمبەت وقيعانىڭ ءىزىن سۋىتپاي باقىلاۋشى بولىپ توبەلەسكە قاتىسقان ءۇش مۇعالىمدەردەن جاۋاپ الىپ وقۋشىلاردان كىمنىڭ قاتىسقانىن تەكسەردى. تۇرسىنبەك ءمۇعالىم دەرەكتىر قاتتى كەتە قويماس دەگەن ويمەن مەكتەپتىڭ بەتكە ۇستاپ وتىرعان ءۇش بەلسەەندىسى باعىس، ساعات، ءاليحانعا قوسىپ 9-10 كلاسستىڭ وقۋشىلرىن دا اتادى.
- اتالعانداردىڭ بارلىعىن ساباق اياعىندا ماعان الىپ كەلىڭلەر - دەپ تاپسىرما بەردى دەرەكتىر. ساباق اياعىندا مۇعالىمدەر كابينەتىن تولتىرعان وقۋشىلار سۇراق جاۋاپ العاندا «ءبىز بارساق كلۋبقا كىرگىزبەي 3-4ء-شى كلاسستىڭ بالالارىن «كيش-كيش»، دەپ قۋىپ جۇرگەنىن كوردىك. كىشكەنتاي بالانىڭ جىلاعان داۋىسى شىققاندا، ءبىر ۇلكەن كىسى بالانى ۇرعان ورىستى «نەگە ۇراسىڭ» دەپ شاپالاقپەن تارتىپ جىبەردى، توبەلەس سودان شىقتى دەدى.
- جاقسى، باعىس سەن ايتشى، ساعان سەنەم - دەپ ارتتا تۇرعان باعىستى العا شىعاردى.
- اعاي، ماعان سەنسەڭىز - دەدى باعىس - بۇل «جابايلىقتار» كلۋب قىزمەتكەرلەرىن ابدەن باسنىپ العان، ءبىر ايعا جۋىقتادى سەنبى، جكسەنبى كۇندەرى وركەسترلەرىن ارقالاپ كەلىپ بىزدەردى كلۋبقا جولاتپايدى. ءسىز ايتقانداي باستارى جارىلىپ، قولدارى سىنسا وقۋشىلاردا دا ونداي جاراقات بولار ەدى. «چەرنو جوپو» دەگەن سوزگە نامىستانىپ توبەلەسكەندەر سىرتتىڭ جىگىتتەرى، بىزدەر اراشالادىق، كىشكەنتايلاردى قورعادىق پروتوكولعا شىندىقتى جازدىرىپ قول قويدىم - دەپ ءسوزىن اياقتادى. ءارى قاراي ءسوزىن جالعاعان قاسىمبەك ءمۇعالىم
- ورىستاردىڭ وزدەرى كىنالى، بالالاردى باپاعاتتاپ ۇرىس كەراىس كۇشەيىپ بارا جاتقان سوڭ ەسىكتى جاۋىپ، ىشتەگىلەردى شىعارماي تۇردىم. ارتتاعى ەسىكتى سىندىرىپ شىعىپ توبەلەس كۇشەيىپ كەتتى. مەن تانىمايتىن سويتالداي-سويتالداي جىگىتتەر «بالالارعا كينو كورسەتپەي كلۋبىن نەگە تارتىپ الادى» دەپ ورىستاردى توپالاڭ تيگەن قويداي دومالاتىپ تەپكىلەدى. باستارى جارىلىپ قۇتىلسا جەڭىل قۇتىلعان ەكەن، ءبىرىن ءبىرى ولتىرە مە دەپ ويلاپ وقۋشىلاردى اسحات، تۇرسىنبەك ۇشەۋمىز تراتۋارعا شىعارىپ ۇيىنە قايتاردىق - دەپ ءتۇسىندىردى. ەكىنشى قايتىپ وقۋشىلاردىڭ تۇنگى كينوعا بارۋىنا تيىم سالىنىپ، كەزەكشى قويۋعا نۇسقاۋ بەرىلدى. جينالىستان سوڭ تۇرسىنبەك ءمۇعالىم باعىستى بوس كلاسسقا اپارىپ جەكە سويلەسىپ وتىرىپ كلۋبتاعى توبەلەستە جاعاسىنان ۇستاپ ۇرماق بولعان ورىستان اراشالاپ بەلدىكپەن ۇرىپ سۇلاتقانىنا راقىمەت ايتتى.
- بىزدە بالا بولعانبىز - دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ءمۇعالىم شىمكەنتتە وسكەنبىز، سوندا وقىپ، وسىندا جۇمىسقا كەلدىك. سەنىڭ اتىڭنىڭ ورىسشاسىن ءبىلدىم. ارتىڭنان كەلىپ ۇرماق بولعان ورىستى «سادكو ارتىڭدا...» دەگەنشە بولماي، اياعىڭمەن شيىرىلىپ سوققاندا اياق قۇلاق شەكەدەن ءتيدى مە، جوق جاقتان ءتيدى مە ورىس ەكى اۋناپ ءتۇسىپ باسىن كوتەرمەي جاتقاندا جامباسىنان تيگەن بەلدىكتىڭ باسى ودان سايىن تۇقىرتتى. اياعىڭمەن جاقسى جۇمىس ىستەيدى ەكنسىڭ. سابو، جاكو، باكو دەگەن ەسىمدەر ەستىلدى، ولار كىمدەر؟ ايتا بەر، جاسىرما. دەرەكتىر مەن زاۆۋچ سەنى قالاي جاقسى كورسە، مەندە سولاي جاقسى كورەم. ەشكىمگە ايتىلمايدى - دەپ ستولدىڭ ۇستىندەگى كولدەنەڭ جاتقان باعىستىڭ قولىن قىسا ۇستاپ، شىن پەيىلمەن سۇراپ وتىرعانىن سەزدىردى.
- اعاي، سابومىز - ساعات، جاكومىز - جاكەن، باكومىز - باقىت.
- ەسىمدەرىڭ گرۋزيندەرگە ۇقسايدى. قايدان تاۋىپ الىپ جۇرسىڭدەر؟ سەنىڭ اتىڭ ءتىپتى ۇقسامايدى.
- «سادكو» دەگەن كينونىڭ گەرويى كورىنەدى.
- ول كينونى كورگەم. ساعان مىقتى كەلەدى. سەندەردى ۇيىمداستىرىپ، ات قويىپ جۇرگەن كىم؟
- ماناش.
- ونىڭ ورىسشا اتى كىم؟
- مانو. ءمۇعالىم كۇلىپ جىبەردى. باسقى بۋىندارىنا «و»-نى قوسا بەرىپتى. مۇندا دا ءبىر بىلگىرلىك بار. ءبىرىن ءبىرى شاقىرعاندا جۋان داۋىستى قوس ارىپتەن داۋىس قاتتى شىعادى. «نە زريا وتليچنيك» دەپ ورىسشالاپ جىبەردى دە ورىنىنان تۇرىپ - سەنى راقىمەت ايتقالى شاقىردىم. اڭگىمەمىز وسى جەردە قالسىن دەپ بۇرىنىراق شىعىپ كەتتى.
ايەلدەر مەرەكەسى اۋدان باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن، مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ قىزىقتى كونسەرتىمەن ءوتتى. «جامبىلدىقتار» ۋاقىتشا بولسا دا كەلگەندى قويدى. «ۇيىم» مۇشەلەرى كۇننىڭ سالقىندىعىنا بايلانىستى ايتبەكتىڭ ۇيىندە باس قوسىپ، وتكەن ىسكە تالداۋ جاسادى. «توبەلەستىڭ» وتە ءساتتى وتكەنىن، دەنە جاراقاتىن الماي امان ەسەن تارقاعانىن ۇلكەن جەتىستىككە سانادى. باعىس ءوزىنىڭ ميليسيالار جاساعان پروتوكولعا تۇرسىنبەك، قاسىمبەك ءمۇعالىم ۇشەۋى قول قويعانىن، «توبەلەستى باستاعان ورىستار» ەكەنى جازىلعانىن جەتكىزدى. ءوز كلۋبىمىزعا ءوزىمىز يە بولعان سياقتىمىز. تۇرسىنبەك اعايدىڭ وزىمەن جەكە سويلەسكەنىن ايتىپ:
- بىزدەردىڭ جاسىرىن اتتارىمىزدى ءبىلىپ الىپتى. وقاسى جوق، بىزبەن نيەتتەس ادام كورىنەدى. جاعاسىنان ۇستاپ ۇرماق بولىپ جۇرگەن ورىستى جون ارقاسىنان بەلدىكپەن وتىرعىزىپ قۇلاتقانىما راقىمەت ايتىپ ءبىراز سويلەسىپ سىرلاستىق. ورىسشا ەسىمدەرىمىزدىڭ كىمدەر ەكەنىن سۇراپ «گرۋزين بولىپ كەتكەنسىڭدەر مە» دەپ كۇلدى. ويلاپ تاپقاننىڭ كىم ەكەنىنە قىزىقتى. ماناش دەدىم.
- ءوز اتى قانداي - دەدى
- مانو - دەدىم. شەك سىلەسى قاتىپ كۇلگەن ءمۇعالىم «نە زريا وتليچنك» دەپ تاعى كۇلدى.
- نەگە كۇلدىڭىز - دەدىم تۇسىنبەي.
- اتتارىڭ دا ادەمى، جاراسىپ تۇر دەدى.
ايتبەكتىڭ حابارلاۋىنشا ءۇش تالاپكەردىڭ قاعازى بار ەكەن ونى قاراپ، انىقتاپ نە جاساۋ كەرەگىن ويلانىپ كوكتەمگى دەمالىسقا قالدىرايىق دەپ تارقاستى.
ايەلدەر مەيرامىن وتكىزىسىمەن كوپ ۇزماي سۋ جاڭا گاز-69 ماشيناسى مەكتەپتىڭ الدىنا كەلىپ توقتادى. ىشىنەن ءۇش ادام ءتۇستى. الدىڭعى كەلە جاتقان البەرت دەنيسوۆيچ جيۆكوۆ ەكەنىن تەرەزەدەن كورىپ تانىعان دەرەكتىر قۇتتىمبەت قاسىنداعىلاردى ەرتىپ الدىنان شىقتى. جىلى امانداسىپ پارتورگ، رابوچكوم ۇشەۋىن كابينەتىنە كىرگىزىپ كەلگەن شارۋالارىمەن تانىسىپ بولعان سوڭ مەكتەپتىڭ ۆوەنرۋگى قاراحودجايەۆتى شاقىرتىپ تاڭەرتەڭگى وقيتىن 8-9-10-شى كلاسستاردى كاريدورعا قاتارعا تۇرعىزۋعا تاپسىرما بەرىلدى. تەرەزەنىڭ الدىنا ءۇش قاتارمەن تۇرعىزىلعان وقۋشىلاردىڭ الدىنا مەكتەپ دەرەكتىرى باستاعان ءتورت ادام، ارتىنان قورشالاي مۇالىمدەر تۇردى. مەكتەپ دەرەكتىرى جاڭا قۇرىلعان سوۆحوزدىڭ دەرەكتىرىن تانىستىرىپ، اتى ءجونىن ايتىپ، سەندەرمەن تانىسۋعا كەلدى دەپ ءسوز بەردى.
- جولداستار - دەپ باستادى ءسوزىن اسكەري ۇلگىمەن اۋىلدارىڭنىڭ كلۋبىندا ءبىزدىڭ سوۆحوزدىڭ جۇمىسشىلارىمەن توبەلەس وتكەنى بەلگىلى. مەن سەندەردى كىنالاۋدان اۋلاقپىن. ولار اراسىندا تۇرمە كورگەن بۇزاقىلارى بار ءتارتىپ بۇزعانى راس. سول ءۇشىن سازايىن تارتتى. بىرەۋىنىڭ اياعى سىنىپ، ەكەۋىنڭ قولى سىنىپ جۇمىسقا شىقپاي وتىر. باسى جارىلعان، دەنەسىنەن جاراقات العاندار قانشاما. سوندا دا مەن سەندەردەن كەشىرىم سۇرايمىن. جامان سوزدەرمەن بالاعاتتاپ جاتسا اركىم-اق شىدامايدى. ءبىراق مەن سەندەردى كەك ساقتاماۋعا شاقىرامىن. بىزدە ءقازىر كلۋب جوق، كينو كورمەيدى. سەنبى، جەكسەنبى كۇندەرى اۆتوبۋسپەن كەلىپ تۇرسا شاتاق شىقپاسىن. قوناقپىز، قوناقتى سىيلاۋ كەرەك - دەپ توقتادى دا:
- توبەلەستى كوزىمەن كورگەندەر بار ما - دەدى. دەرەكتىر تۇرسىنبەككە يەك قاعىپ ەدى ءبىر قادام العا شىعىپ:
- قۇرمەتتى، البەرت دەنيسوۆيچ! ءبىز ءۇش ءمۇعالىم شاتاققا دەر كەزىندە باردىق. مەكتەپتىڭ بەلسەندى وقۋشىلارىنىڭ كومەگىمەن جاس بالالاردى بولەكتەپ شىعارىپ، ۇيىنە قايتاردىق. ميليسيالار كەشىگىپ كەلسە دە ءتارتىپ ورناتىپ ءسىزدىڭ جۇمىسشىلاردى تۇگەلدەتىپ ماشينالارىمەن قايتاردى. - دەپ ءسوزدى كوبەيتپەي قىسقا قايىردى. وقۋشىلاردان سويلەيتىندەر بار ما دەپ البەرت دەنيسوۆيچ ءوزى سۇراپ الدى. دەرەكتىر ءوزىنىڭ دايىن وراتورى باعىستى شىعارىپ ميليسيالارمەن بىرگە پروتوكولعا قول قويعان بالا دەپ قابىرعاداعى «كوممۋنيزم ۇرپاقتارى» دەگەن قىزىلدى جاسىلدى بويااۋى بار گازەتتى كورسەتىپ، وسى گازەتتىڭ رەداكتورى دەپ تانىستىردى. قاتاردا تۇرعانداردىڭ الدىنا شىققان بۇيرا باس سۇڭعاق بويلى، جىپ جيناقى كيىنگەن بالا شىعىپ سوۆحوز دەرەكتىرىنە سالەم يشاراتىن ءبىلدىرىپ بىردەن سويلەپ كەتتى.
- جولداس ديرەكتور! توبەلەستىڭ ءمان جايىن ءوزىڭىز دە جاقسى بىلەدى ەكەنسىز، شىعىپ سويلەۋشى ءمۇعالىم دە راستادى. مەنىڭ قوسىپ الارىم جوق. ايتقاندارىن راستاپ ميليسيالاردىڭ پروتوكولىنا قول قويدىم.
- باعىس - دەدى مەكتەپ دەرەكتىرىنىڭ سوزىنەن ەسىمىن ۇعىپ قالعان البەرت دەنيسوۆيچ - سەن بايقاعان جوقسىڭ با سادكو دەگەن جىگىتتىڭ كىم ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟
- جوق، بىلمەدىم. سىرتتان كەلگەن جاستاردىڭ ءبىرى بولار – دەپ سەنىمدى جاۋاپ بەردى.
- جاقسى، ورنىڭا بارىپ تۇرا عوي - دەپ سويلەپ تۇرعانىن پايدالانىپ تاعى ءبىر ەكى اۋىز ءسوز دەپ دەرەكتىرگە قارادى. دەرەكتىر باسىن يزەدى
- وقۋ بىتىرۋلەرىڭىزگە جاقىن قالدى. اۋىلدارىڭىزدىڭ قاسىنان جاڭا سوۆحوز اشىلدى. بىزگە جۇمىسشىلار كەرەك. تراكتورشىلاردىڭ قىسقا كۋرسىن اشامىز. جاڭا تراكتورلار الامىز. قۇرلىسشىلار كەرەك. كوپتەگەن ۇيلەر كلۋب، مەكتەپ، اۋرۋحانا سالامىز. جەڭىلدىكپەن جۇمىسقا قابىلدايمىز. قوي دا، سيىر دا باعىلىپ، فەرمالار اشامىز. قىسقاسى جۇمىس كوپ - دەپ قوشتاستى.
شىمكەنتكە، ەرتەرەكتە جەتىم بالالار ۇيىنە الىپ كەتكەن ەسمۇرزايەۆ قادىر اتالاس تۋىسى جىرشى جورابەكتىڭ ۇيىنەن 8-ب كلاسسىندا وقيتىن بالاسى تاشكەنبايمەن باعىستىڭ ۇيىنە كەلدى. ەكەۋى جىلدام تابىسىپ، ءشاي ءىشىپ بولعان سوڭ «كەشكە ءوزىم تاۋىپ الامىن» دەپ شىعارىپ سالدى. تاشكەنباي جولشىباي ءوز اڭگىمەسىندە باعىستىڭ ورىسشا اتى سادكو كورىنەدى. وزدەرىنىڭ ۇيىمدارى بار، ەشكىمدى قوسپايدى. وتكەندە كلۋبتا توبەلەس بولىپ سادكو دەگەن اتتى سوندا ەستىدىك. مۇشەلەرىنىڭ دە ورىسشا اتتارى بار، وتىزشاقتى ورىستى ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز بىقپىرت قىلىپ ۇرىپ كلۋبقا جولاتپاي جىبەردى دەپ باعىس ايتپاعان ءبىراز سىرعا قانىقتىردى.
جاقسى داستارحان ۇيىمداتىرىپ كەڭ وتىرۋ ءۇشىن ەت كەرەك بولىپ كوپباي شالدى باتكو مەن مانو ىزدەپ تاۋىپ ءبىر توقتى سويعىزىپ ەتىن اكەلىپ «شتابتاعى» اپاعا بەردى. جارتى توقتىنىڭ ەتىن باسىمەن اسىپ ۇلكەن ادامدارشا قوناق كۇتۋگە دايىندالدى. جىرشى جورابەكتىڭ ۇيىنەن قادىردى ەرتەرەك ەرتىپ شىعىپ ينتەرناتتى، مەكتەپتى ارالاتىپ كلۋب پەن مەدرەسسە-مەشىتتى كورسەتىپ كۇندى باتىرىپ «شتابقا» كەلدى. جىگىتتەر دە جينالىپ قالعان ەكەن بارىمەن امانداسىپ ەرتەرەك كەتىپ ەسەيگەن جەرلەستەرىن بەت جۇزدەرىن ارەڭ شىرامىتىپ تانىدى. ءوز جاعدايىمىزدى اسىقپاي بىلە جاتار دەپ قوناقتى سويلەتىپ قايدا بولىپ، قايدا وقىعانىن سۇراعاندارعا قادىر جاۋاپ بەرىپ:
- شايان اۋىلىنان الىپ كەتكەن سوڭ لەنگرگە اپارىپ جەتىنشى كلاسس ءبىتىرتىپ شىمكەنتتە فزو-دا توكرلىككە وقىتتى. مەنىمەن بىرگە بارعان ورازبەك دەگەن ىنىشەك مەنەن ەكى كلاسس تومەن وقىپ قالىپ قالعان. سودان حابارسىزبىن. ەكى-ۇش رەت ىزدەپ باردىم، بىرەۋلەر بالا قىلىپ اسىراپ الامىز دەپ الىپ كەتىپتى. شىنىندا دا سۇيكىمدى ەدى. ەسەيگەن كەزدە مەن قۇساپ شايان اۋىلىن ىزدەپ تابار. تۋعان ەلىن، جەرىن ۇمىتپاس. ۇزاق اڭگىمەسى كوڭىلدى جادىراتىپ اياقتالدى.
اپانىڭ تاماعى كەلىپ قادىردىڭ الدىنا باس قويىلدى. مۇنداي سىيدى ءبىرىنشى رەت كورگەن قوناق ىڭعايسىزدانىپ:
- الەكە! ءسىز ۇلكەن ەمەسسىز بە - دەپ باستى سىرعىتىپ ەدى، الەكەڭ:
- سەن 31 جىلعى، مەن 35 جىلعى، قايسىمىز ۇلكەنبىز دەپ كۇلدى.
- باستى ساقالدى كىسىلەر ۇستايدى دەۋشى ەدى، راقىمەت، ارنايى قوي سويىپ سىيلاعاندارىڭىزعا، اۋىز تيەيىن، وزدەرىڭىز مۇجىڭىزدەر - دەپ الەكەڭە قايتا بەردى. وتىرعانداردىڭ قايسىسى بولسا دا باسقا قۇمار ەمەستىگىن ءبىلدىرىپ باستى تارەلكاسىمەن اپاعا ۇسىندى. شۇيىركەلەسىپ وتىرىپ ءداۋ ەكى تاباق ەتتى جاۋكەمدەپ، راقاتتانعان دوستار اسىقپاي ءشاي ءىشىسىپ، كەش تارقادى. قادىر باعىستىڭ ۇسىنسىمەن ۇيگە كەلىپ، قاتىق قوسقان بيداي كوجەدەن ءبىر-بىر جانان ءىشىپ بولمەدەگى ەكى كەرەۋەتكە دەمالۋعا جايعاستى. كوپكە دەيىن اڭگىمە جەلىسىن ۇزبەي اقتارىلا سويلەگەن قادىر:
- كولدەنەڭ اقشاعا قىزىعىپ «قورعاسىن زاۋىتىنىڭ» بەيرەسمي بيلىگىنە تالاستىق. زاۋىتتىڭ اقشاسىنان سالىق الىپ وتىرعان ۇيىمداسقان مافيامەن سان رەت كەزدەسىپ باس تا جارىلدى، كوزدە شىقتى. مەن اياقتان ايىرىلىپ، توبىقتىڭ سىنعانى دۇرىس سالىنباي، ەلەۋسىزدەۋ اقساڭداپ قالدىم. كوشەدەگى قۋلار مايماق اتاپ، كليچكام «مايماق» اتانىپ كەتتى. زاۋىتتىڭ «قامقورلىعىمەن» ءۇش بولمەلى ءۇيلى بولدىم. بىيىل تەحنالوگيا ينيستيتۋتىنا وقۋعا تۇسپەكشىمىن. سەنى ەل «سادكو» دەيتىن كورىنەدى. نامىستانبايتىن ەسىم. مەن «مايماق» دەگەن ەسىمنەن قۇتىلۋ ءۇشىن باسقا قالاعا كەتىپ، جاڭا ءومىر باستاۋىم كەرەك. وعان مۇمكىنشىلىك بار، شىمكەنتتى قيمايمىن، سەميا قۇرۋ كەرەك، جوسپار كوپ، قيمىل از. ءجا، جارايدى، ۇيىقتايىق - دەپ تەرىس اينالىپ جاتىپ كورپەنى بۇركەنە ءتۇستى.
اسىقپاي تۇرىپ ەرتەڭگى ءشايدىڭ ۇستىندەگى اڭگىمەنىڭ بارىسىندا باعىستىڭ اكەسى جامبى اقساقال قادىردىڭ اكەسى ەسمۇرزانى تانيتىن بولىپ جۇمىس ارمياسىنا بىرگە شاقىرىلىپ جيتومير قالاسىندا ءبىراز ۋقىت بىرگە بولعان سوڭ ءجۇزشاقتى ادامدى باسقا جاققا الىپ كەتتى. ونىڭ ىشىندە سەنىڭ اكەڭدە كەتتى. ەكى ءۇش ايدان كەيىن مەنى جاسىما بايلانىستى ەلگە قايتاردى.
- كوكە - دەدى قادىر مەن ارعى اپتادا تاعى كەلەم. سىزگە ارنايى سالەم بەرەم - دەپ داستارحاننىڭ جينالۋىمەن جورابەك جىرشىنىڭ ۇيىنە بارىپ قوش ايتىسىپ شىمكەنتكە قايتۋعا اۆتوبۋسقا كەتتى.
كەلىسىم بويىنشا ءاليحان، ءالايدار، ماناش، ەسكەن تورتەۋى مادەنيەت ءۇيىنىڭ دەرەكتىرى كوپجاسر اعاعا كەلىپ، اقىلداسا وتىرىپ «جامبىل» سوۆحوزى ورىستارىنىڭ كلۋبقا كەلتىرگەن زيانىن ەسەپتەتىپ شىعارىپ، قانشا اقشاداي پايدادان ايىرىلعان كىرىستى كورسەتىپ، بالاعاتتاعان مورالدىق شىعىندى قويعىزىپ اكت جاساتىپ قول قويىلدى.
- ءاي، وسىنىمىز دۇرىسپا، كەشىرىمدى بولساق قايتەدى؟ - دەپ تايساقتاپ ەدى. ماناش، ەسكەن قاباتتاسا:
- ولاردىڭ بالاعاتتاعان سوزدەرى، «كيش-كيش»، «چەرنو جوپا» دەپ قورلاعانى ءوتىپ كەتتى عوي. ونداي ءسوزدى سوۆحوز دەرەكتىرىنىڭ ءوزى دە كەشىرمەيتىن كورىنەدى. بولگار ەمەس پە، ورىستان قانى بولەك - دەپ كوپجاسار اعانى كوندىردى.
سوۆحوزعا بارۋعا توبەلەس ىزدەپ بارعانداي بولماي، تاياق جەسەكتە مومىندىق تانىتىپ، دەرەكتىرگە جەكە جولىعۋعا تىرىسىپ، ورىسشاسى دۇرىس ماناش، ەسكەن كىرىپ ءاليحان، ءالايدار سىرتقى ەسىكتىڭ الدىن باعىپ قالدى. ۇزىن بويلى ەكى جىگىتتى بالاسىنباي ورىنىنان تۇرىپ، قول ۇسىنىپ امانداستى. اكت-نى وقىپ كورىپ «مەن ماقۇلمىن» تەك «سادكونى تانىستىرىڭدار» دەپ شارت قويدى. ءبىز ونى تانىمايمىز دەپ قيپاقتاعانىنا دەرەكتىر كونبەي «مەن اسكەري اداممىن، ءبىزدىڭ دە كگب جۇمىس ىستەيدى» دەپ اكت-نى الىپ قالىپ «سادكونى تانىستىرىڭدار، تالاپتارىڭ شەشىلەدى» دەپ قايتاردى.
ۋادەلى ۋاقتىسىندا كەلگەن قادىر-مايماق بىردەن باعىستىڭ ۇيىنە كەلدى. تۇسكى ءشايدىڭ الدىندا جامبى اقساقالعا ارنايى اكەلگەن سىيىن اشىپ، قىنابى دا، سابى دا جالتىراعان كۇمىسپەن ورنەكتەلگەن قانجاردى ەكى قولىنا الىپ «اكەمنىڭ كوزىن كورگەن سىزگە سىيلاماعاندا كىمگە سىيلايمىن» دەپ جالپاق قىزىل قايىستى بەلبەۋىمەن ۇسىندى.
- بۇل قانجاردى «قورعاسىن زاۋىتىنىڭ» تاجىربيەلى توكارى جاساعان. ءجۇزى قايرالمايدى، شاش الۋعا دا بولادى - دەپ ءتۇسىندىردى. جامبى اقساقال راقىمەتىن ايتىپ:
- مىنا قانجاردى كورسە مەنىڭ شالدارىم شاش الدىرا ما، قاشار - دەپ، ىرگەگە كيىزدىڭ استىنا كوزدەن تاسالادى. ءشاي جاسالىنىپ، ەتى مول كۇرىش بوتقاسىمەن تويىنعان قوناق ۇيدەن باعىسپەن بىرگە شىعىپ جىگىتتەردىڭ كەشكە باس قوسارىن بىلە تۇرا جولىعۋدى ماقسات ەتتى. ەڭ جاقىن ءۇي ساعات پەن الايداردىكى سوندا بارىپ تورتەۋى ءبىراز وتىرىپ اڭگىمەلەسكەنشە كەش تە باتىپ كينوعا بارماق. كينودان سوڭ جوڭىشقالىقتا جاتىپ اڭگىمەلەسىپ ەرتەڭگى ساباقتان كەيىن ينتەرناتتىڭ بوس بولمەلەرىنىڭ بىرىندە، كوزدەن تاسا جەردە قادىر-مايماق جىگىتتەرمەن جاتتىعۋ وتكىزىپ، ءوز ونەرىن كورسەتۋگە شاقىردى. قۇبا قۇپ كەلىسكەن دوستار جەڭىل كيىنىپ، جاتتىعۋ جاسايتىن بولمەگە كەلدى. قادىردىڭ ۇستىندە كوكپەڭبەك توقىما سپورت كوستيۋمى، سىرتىنان كامزول كيە سالعان، توبەسىندە شاشاعى بار توقىما تاقيا، وزىنە جاراسىپ تۇر. قولعا تۇسە بەرمەيتىن كيىم.
جاتتىعۋ باستالىپ بولمەنىڭ ءىشىن اينالا جۇگىرىپ، كەرىلىپ سوزىلىپ بولىپ وزىمەن بويى تەڭدەس ءاليحاندى شاقىرىپ قول ايقاستىرىسىپ جامباسقا ءتۇسىرۋدىڭ ءۇش ءتۇرىن كورسەتتى. بۇتتىڭ اراسىن جازىپ تىپ-تىك وتىرىپ ۇيرەنۋ بۋىن-بۋىننىڭ يكەمدى بولۋىنا، سىڭىرلەردىڭ كەزدەيسوق تۇيىلمەۋىنە كوپ اسەر ەتەتىنىن ايتتى. ءوزى قابىرعاعا جاقىنداپ، باعىستىڭ يىعىنا ءبىر قولىمەن ۇستاپ، قابىرعا ارقىلى وڭ اياعىن كوككە كوتەرە بۇتىن قابىرعاعا تيگىزىپ تۇرعانى شىنىندا دا شەبەرلىك ەدى. تاعى دا بويى ۇزىن ءاليحاندى ورتاعا شاقىرىپ، «باسىڭىزدى قورعاڭىز، مەنىڭ اياعىم توبەڭىزدە وينايدى» دەدى. تۇرعان بويىندا وڭ اياعىن توبەسىنە قاتتى تيگىزبەي كەزەك-كەزەك ءبىر سول اياقپەن، ءبىر وڭ اياقپەن ۇرۋدى ۇيرەنسە ەكى-ۇش جىگىتتىڭ شاق كەلمەيتىنىن قيمىلمەن دالەلدەدى. باعىستىڭ «توبەلەستەگى» ءادىس قيمىلدارىنا باسا نازار اۋدارىپ «سەندەر كورىڭدەر» دەپ قارسىلاسىن وزىنە اياماي «شابۋىلداتىپ» قالاي تويتارىس بەرۋدى كورسەتتى. كورسەتكەندەرىنىڭ بارلىعى بۇگىنگى «كارەتەنىڭ» قيمىلى. كارەتە دەگەن ۇعىم ول كەزدە جوق بولاتىن. باعىستىڭ ۇيرەنىپ جۇرگەنى ات قورانىڭ ىشىندەگى قاتار تۇرعان ەكى تىرەۋ. جامان كورپە، ەسكى كيىزدەردى وراپ، بايلاپ قويىپ، ورتاسىندا تۇرىپ ەكى اياقپەن كەزەك تەۋىپ ءۇش كۇندە ءبىر جوعارىلاتىپ بۇتى اۋىرعانشا تەپكىلەۋ. وسى ءادىستى كۇندەلىكتى ادەتكە اينالدىرىپ، اياعىن ءبىر جارىم مەترگە ەركىن كوتەرىپ، بويىن قاز قالپىندا ۇستاۋعا داعدىلانعان. قادىردان «جامان ەمەس» دەگەن باعا العانىن دوستارى ۇلكەن جەتىستىككە ساناپ كۇندە بولمسا دا جەتىسىنە ءبىر رەت سپورت زالعا كەلىپ جاتتىعۋ جاساۋعا بولاتىنىنا كوزدەرى جەتتى. تەك اياقتى شىنىقتىرۋ ءۇشىن ۆوەنرۋككە، زاۆۋچقا ايتىپ ءجۇرىپ بوكستىڭ توبەگە ءىلىپ قوياتىن اۋىر كەنەپ قابىن الدىرۋ كەرەك ەكەنىنە توقتالدى. قادىر-مايماقتىڭ ارقاسىندا ءۇش ساعاتتىڭ ىشىندە جىگىتتەردىڭ قولتىعى ءجىپسىپ، ماڭدايى تەرلەدى.
باعىس قادىرمەن تابىسقالى بەرى شەشىلىپ سىر ايتپاسا دا جۇمىس كۇنى تاڭەرتەڭگى اۆتوبۋسپەن «جامبىل» سوۆحوزىنا ەرتىپ بارۋعا ساعاتتى، جاكەندى، باقىتتى، ماناشتى قوسۋدى ءجون كوردى. «ايقاي» شىققانداي بولسا ناعىز سادكو قادىر-مايماق ەكەنىن كورىپ تانىسىن دەگەن ويدى ماناشقا عانا ايتىپ، ىشتەي نەدە بولسا كورىپ الايىق دەپ بەكىنگەن-دى. تاڭەرتەڭگى ناريادتى وتكىزىپ كابينەتىندە جالعىز وتىرعان كەزىندە ماناش مەن باعىس كىردى. ورىنىنان تۇرىپ داۋىس شىعارىپ سالەم بەرگەن البەرت دەنيسوۆيچ
- و، باعىس! مەن قۋانىشتىمىن. ناعىز سادكونى كورگەنىمە - دەپ ستولدان شىعىپ كەلىپ، قۇشاقتاپ امانداسىپ قارسىسىنداعى كىشكەنە ستولعا ماناش ەكەۋىن وتىرعىزدى. حاتشىسىنا پارتورگ، رابوچكومدى شاقىرتىپ الىپ، ستولىنىڭ سۋىرماسىنان اكت-نى الىپ بەتىنە بۇرىشتاما قويىپ حاتشى قىزدى شاقىرتىپ «كاسسيرگە» اپارىپ بەر دەدى. كاسسير اكەلگەن اقشانى ماناشقا ۇستاتىپ، قاسىڭدا تەلوحرانيتەل-قورعاۋشىلارىڭ بار ما دەپ باعىسقا قاراپ كۇلىپ قالتاسىنان ءاميانىن شىعارىپ 500 سوم اقشا الىپ باعىسقا ۇسىندى.
- مىناعان شايانعا بارىپ رەستوراننان تاماق ىشىڭدەر، بىزدە اسحانا ءالى بىتپەي جاتىر - دەپ كوڭىلدەرىن ريزا جاساعاننان كەيىن «شايان اۋىلىنىڭ جاستارى مەن جامبىل سوۆحوزىنىڭ جاستارى تاتۋ بولۋ كەرەك» دەگەن تاقىرىپتا اڭگىمە قوزعاپ جارتى ساعاتتاي جاقسى وتىردى.
رابوچكوم شاقىرتقان جۇك ماشيناسى قوناقتاردى شايان اۋىلىنا اپارىپ سالاتىن بوپ سوعان ءمىندى. اۋىلعا كىرە بەرىستەگى ۇلكەن ماگازيننىڭ قاسىندا كۇتىپ تۇرعان جىگىتتەردى مىنگىزىپ، توعاي اۋىلىندا تۇراتىن دامير دۋنعاننىڭ ۇيىنە كەلىپ ءتۇستى. ءداميردىڭ كاسىبى باسقا بولسا دا، ۇلكەن ءبىر بولمەسىنىڭ ەسىگىن سىرتىنان شىعارىپ، قوناق ءۇي جاساپ قويعان. بويجەتكەن ەكى قىزى قازاق مەكتەبىندە وقىعاندىقتان كەلگەندەردىڭ ءبارى تانىس. كيىز الاشانىڭ ۇستىنە كورپەشەلەر توسەلگەن. داستارحان جايىلىپ ۇلكەن-ۇلكەن جانان كەسەلەرگە ۇيىلە سالىنعان، قولدان سوزىلعان كەسپە، ەت ارالاسقان جۋسايى، ءتاتتى بۇرىشى، باسقا دا شوپتەر تۋرالعان قازاقتار ءۇشىن ءدامدى، اۋەس اس 12 ادامنىڭ الدىنا قويىلدى. مايعا قۋىرىلعان قىزىل بۇرىشتى كەرەگىنشە سالىپ ماڭدايلارى شىپ-شىپ تەرلەپ نان جەمەي تويىپ الدى. قوسىمشا تاماق سۇراۋعا جىگىتتەر ۇيالماسىن دەپ:
- دامير اعا، قىزدارىڭىزدىڭ جاساعان كەسپەسى وتە ءدامدى ەكەن، ايىپ بولماسا سۇيىعىنان ورتا كەسە قۇيىپ بەرسىن - دەدى.
- جىگىتتەر، كەسەلەرىڭىزدى بەرىڭىزدەر، ۇيالماڭىزدار. تاماقتا ۇيات بولمايدى دەدى.
تويدىق، تويدىق - دەپ راقىمەتتەرىن ايتىپ كەيىن شەگىنشەكتەپ وتىردى. باعىس تاماعىن ءىشىپ بولىپ ءداميردى شاقىرىپ 100 سوم اقشا بەردى.
- ءىنىم، مىناۋ كوپ اقشا عوي - دەپ تاڭدانعان داميرگە.
- ءبىزدىڭ جىگىتتەر كەلىپ كەتىپ تۇرعانداي بولسا قارىزدانىپ قالماسىن. سىزدە بولسىن. مۇنداي ءدامدى تاماق باسقا جەردە جوق.
اۋىلعا قايتايىن دەگەن قادىر ايالداماعا جەتپەي توقتاپ:
- الداعى ايدىڭ باسىندا جالعىز باستى ايەلدىڭ ءۇيىن جالداپ، قوي، كەرەك جاراق ساتىپ الىپ دايىندالىپ، سەندەردى قوناققا شاقىرامىن - دەپ قوش ايتىسىپ اۆتوبۋسقا ءمىندى.
ساباقتان سوڭ ءاليحان، ايتبەك، ماناش، ەسكەن كلۋبتا وتىرعان كوپجاسار اعاعا كەلىپ اكت-تى كورسەتىپ سۇراعان 5000 سوم اقشاسىن بەرگەندە كوپجاسر «ەڭبەك سەندەردىكى، ەسىك تەرەزە ءبارى جوندەلگەن 1000 سومدى مەن الايىن، ءتورت مىڭدى سەندەر ءبولىپ الىڭدار» دەپ قايتارىپ بەردى. تورتەۋى راقىمەت ايتىپ جيناق كاسساسىنا كەلىپ، مۇرتىن بۇزباي 9000 سوم اقشانى قوسىپ سالىپ قويدى. وقۋ جىلى اياقتالىپ كەلەدى. ەمتيحانعا دايىندىق باستالىپ كەشكى سەرۋەن، كينوعا بارۋ سيرەپ تۇرعان شاقتا قادىر كەلىپ دەمالىس كۇنى قوناق ۇيگە جايعاستى. ارتىنان قۋىپ، ءىزىن اڭدىپ كەلگەن ءتورت جىگىت اسحانادان تاماقتانىپ شىققان قادىردى ارنايى اكەلگەن ارقان تۇزاققا ءتۇسىرىپ، اسحانانىڭ ارتىنا سۇيرەپ اپارىپ ۇرىپ سوعىپ، قول اياعىن بايلاپ جاقىن تۇرعان سارايدىڭ كومىر سالاتىن تەرەزەسىنەن ىشكە لاقتىرىپ جىبەرەدى. سۇيرەپ اكەتكەنىن بايقاپ قالعان بۋفەتشى كەزدەيسوق جۇرگەن ميليسياعا ايتادى. ول الدىنان كەزدەسكەن ءالايداردان «كىمدەر، توبەلەسىپ جۇرگەن» دەپ سۇرايدى. بىرىنەن ءبىرى ەستىگەن ادامدار «سادكولار شىعار، توبەلەسىپ جۇرگەندەر» دەپ قاڭقۋ ءسوز شىعارادى. ءالايداردان قىدىربەك ەستىپ باقىت، ساعات، جاكەن اسحاناداعى بۋفەتشىدەن سۇراستىرسا، ەسىك الدىنا شىعىپ، ايالداماداعى ءتورت جىگىتتى كورسەتەدى. قىزۋ قاندى ساعات «جاڭاعى بايلاپ اكەتكەن ادامدارىڭ قايدا؟» دەپ دۇرسە قويا بەرەدى. تورتەۋ جاۋاپ بەرمەگەن سوڭ سارت-سۇرت توبەلەس باستالىپ، «ارقاندارىڭ قايدا، تابىڭدار» دەگەن تەپكىگە شىداماي، اسحانانىڭ ارتىندا دەگەن داۋىس ەستىلدى. تورتەۋىن دە جەلكەلەپ اپارىپ قايتا تەپكىلەدى. تەپكىگە شىداماعان كىشىسى سارايدىڭ تەسىگىن كورسەتتى. باقىت پەن جاكەن ۇلكەن داربازانىڭ كىشكەنتاي ەسىگىن اشىپ سارايعا بەتتەگەندە، ۇيدەن، ەسىك الدىنا شىققان كەلىنشەك «قايدا باراسىڭدار، ميليسيا شاقىرامىن» ايقايلادى. «ءبىز ءوزىمىز ميليسيامىز» دەپ جاۋاپ بەرىپ ەسىكتىڭ ىلگەگىن اشىپ كىرسە بايلاۋلى جاتقان وزدەرىنىڭ قادىر-مايماعى، ارقانىن شەشىپ جۇرە الماي قالعان «باتىردى» جاكو ارقالاپ تورتەۋدىڭ قاسىنا اكەلدى. ال «ءتىرى قالدىم، ەندى نە بولاسىڭدار» دەپ ولاردى ەرتىپ، اۆتوبۋستىڭ ايالداماسىنا كەلسە، وسىلاردى كۇتىپ تۇرعانداي اۆتوبۋس تا كەلدى. تورتەۋىن مىنگىزىپ «مىنالاردى جايعاستىرعان سوڭ كەلەتىنىن» جاكەنگە ايتىپ «قوناق ءۇيدىڭ اقشاسىن تولەگەم. كەلمەيتىنىمدى ايتا سالىڭدار» دەپ ءجۇرىپ كەتتى
بۇل توبەلەس اۋىلدى دا، مەكتەپتى دە شۋلاتتى. رايكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسىنىڭ سارايىنان «ادام ولىگىن ارقالاپ شىعىپتى» دەگەن قاۋەسەت جەلدەي ەستى. ەكىنشى حاتشى مەكتەپكە «سادكونى كومسومولدان شىعارىڭدار» دەپ نۇسقاۋ بەرىپتى. مۇعالىمدەر ۇجىمىنان كومسومول كوميتەتىنە وكىل (كۋراتور) بولىپ بەكىتىلگەن ۇسەنباي ءمۇعالىم باعىستى شاقىرتىپ «ەكىنشى حاتشىنىڭ سارايىنا نەگە كىردىڭ، كليچكاڭنىڭ سادكو ەكەنىن» راستاپ تۇسىنىك جازىپ بەر. كومسومول جينالىسىندا قاراپ شارا قولدانامىز دەگەندە باعىس:
- مەن ەشقانداي سادكو ەمەسپىن، ەكىنشى حاتشىندى تانىمايمىن. ءۇيىنىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەيمىن - دەپ تەرىس بۇرىلىپ، ەسىكتى تارس جاۋىپ شىعىپ كەتتى. بۇعان قاتتى اشۋلانعان ءمۇعالىم «سەنىڭ كوزىڭدى قۇرتپاسا بولمايدى» ەكەن دەپ ۇيىمنىڭ حاتشىسىنا حابارلاندىرۋ جازعىزىپ كومسومولدىڭ جالپى جينالىسىن شاقىرتتى. كۇن تارتىبىندە ءبىر-اق ماسەلە «رايكوم حاتشىسىنىڭ نۇسقاۋىن ورىنداۋ». مۇنداي جۇمباق حابارلاندىرۋ مۇعالىمدەر ۇجىمىن دا ءدۇر سىلكىندىرىپ «نە بوپ قالدى» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى تەز تابىلىپ، «باعىس ءجامبيننىڭ جەكە ءتارتىبى» بولىپ وزگەرتىلدى.
ءوزىن كىنالى سەزىنبەگەن باعىس جينالىستىڭ الدىڭعى پارتاسىنا كەلىپ وتىردى. ءار كەزدەگىدەي جينالىس القاسى سايلانىپ تورگە زاۆۋچ امزە سارييەۆ جايعاستى. قولىنا نە جازىلعانى بەلگىسىز ءبىر پاراق قاعاز العان ۇسەنباي ءمۇعالىم مىنبەگە شىعىپ:
جولداستار! ءبىزدىڭ سەنىپ جۇرگەن باعىس ءجامبينىمىز ورەسكەل تارتىپسىزدىك جاساپ، ەكىنشى حاتشىنىڭ سارايىنا ءتۇسىپ، نە الىپ شىققانى بەلگىسىز ايقايلاعان ايەلىنە جاۋاپ بەرمەي قاشىپ كەتكەن. مەن شاقىرتىپ سويلەسەيىن دەسەم «مەنى تەكسەرەتىن سەن كىمسىڭ» دەپ ەسىكتى سىندىرا جازداپ، قاتتى جاۋىپ، شىعىپ كەتتى. سوندىقتان جينالىس شاقىرىپ «مۇمكىن سەندەردى سىيلار، وزىنەن سۇرايىق» دەپ شەشتىك. وقۋشىلاردىڭ الدىنا شىققان باعىسقا «مىنبەگە كوتەرىل» دەگەن ۇسەنبايعا «مەن بايانداما جاساۋ ءۇشىن كەلگەنىم جوق» دەپ مىنبەگە كوتەرىلمەدى.
- مەنىڭ سىزگە بەرگەن جاۋاىم، جاۋاپ. باسقا قوسىپ الارىم جوق - دەدى.
- قانداي جاۋاپ بەرىپ ەدىڭ - ەستيىك دەدى القادا وتىرعانداردىڭ بىرەۋى.
- مەنىڭ ەسىمىم سادكو ەمەس. سارايىنا كىرگەنىم جوق. ءۇيىنىڭ قايدا ەكەنىن بىلمەيمىن - دەپ ءارى قاراي سويلەسپەي شىعىپ كەتكەنىم راس.
- سەنى بۇكىل اۋدان «سادكو» دەپ بىلەدى. وتكەندەگى تىڭ كوتەرۋگە، يگىلىكتى جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن ورىستارمەن توبەلەستى ۇيىمداستىرىپ جۇرگەندە سەن - دەپ اۋىزى كوپىرە اشۋلانىپ، وتىرعاندارعا قاراپ:
- كانە، كىم شىعىپ سويلەيدى. بىزدەن گورى باعىستىڭ بۇزىقتىعىن سەندەر جاقسى بىلەسىڭدەر - دەپ ءسوز تارتقامەن مۇلگىگەن تىنىشتىقتى ەشكىم بۇزبادى.
ورتا تۇستان قىزدىڭ داۋىسى شىقتى «مەن سويلەيىن» دەگەن.
- كەل، كەل - دەدى ۇسەنباي ءمۇعالىم. باعيلا ەكەن. باعىستىڭ قاسىنا قاتارلاسا تۇرعان باعيلا:
- جولداس كومسومولدار! بۇگىن بىزدەر سويلەۋىمىز كەرەك. نەگە ۇندەمەيسىڭدەر؟! باعىستىڭ قانداي بۇزىقتىعىن بىلەسىڭدەر، ايتىڭدار. كەشە عانا باعىستان جاقسى ادام جوق ەدى. وقۋ وزاتى دەپ ماقتادىق. سىيلىقتار، گراموتالار بەرىلدى. جاس جازۋشى دەپ «كوممۋنيزم ۇرپاقتارى» دەگەن ۇلكەن گازەتكە رەداكتور قويدى. ولەڭدەرى، ماقالالارى ۇزبەي اۋداندىق گازەتكە شىعىپ تۇرادى. قايدا ءجۇرىپ بۇزىقتىق جاسايدى؟
- قاساپينا، وتىر ورىنىڭا - دەدى ۇسەنباي ءمۇعالىم قاتقىل داۋىسپەن باعيلا پارتانى جاعالاپ كەتىپ بارا جاتقان كەزدە باعىس اشىق تۇرعان ايقارما كەڭ تەرەزەدەن سەكىرىپ قاراڭعىلىققا سۇڭگىپ كەتكەندەي بولدى. ەكى اياعىمەن قارا جەرگە توپ ەتە تۇسكەن باعىس جەردى الاقانىمەن ءبىر سيپادى دا شايان وزەنىنە قاراي جۇگىرىپ كەتتى.
ەكى شەكەسىن جۇدىرىعىمەن سۇيەنىپ اشۋ قىسىپ وتىرعان زاۆۋچ-امزە باسىن وقىس جۇلىپ الىپ «قۇس بوپ ۇشىپ كەتتى مە، قايدا كەتتى» دەگەن قاتتى داۋىسىنان قاسىنداعىلار سەلك ەتە قالدى.
- ءاي، ۇسەنباي بۇلاي جينالىس وتكىزۋگە بولمايدى. جينالىس جابىق. باعىستى ىزدەڭدەر، تابىڭدار - دەدى. تاس قاراڭعى تۇننەن كوز الدىڭداعى ادام كورىنبەيدى. قايدان ىزدەيدى؟! باعىستىڭ ۇيىنە كەلىپ تىڭ تىڭداسا، بوتەن دىبىس ەستىلمەيدى. ىشتەن كىرىپ سۇراۋعا اكەسىنەن قورىقتى. شايان وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى جالعىز ءۇي باعىستىڭ تۋىسى مومبەك اعانىڭ ءۇيى. جاس كەزىندە پالۋان اتانىپ، بىلىمدىلىگىمەن اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تۇرعان كەزدە مازاسىن الا بەرگەن ءمۇعالىم-ارىزقويدىڭ ارتىنان تەۋىپ، شاتىن ايرىپ ەكى جىلعا سوتتالىپ جاقىندا عانا كەلگەن. باعىس ەنتىگىن ارەڭ باسىپ ۇيگە كىرسە ءشاي داستارحانىنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. «نەعىپ كەشتەتىپ ءجۇرسىڭ» دەگەن اعاسى مومبەككە بار جايدى ءتۇسىندىرىپ بىرەر شىنى ءشاي ءىشىپ، ۇيىنە قايتتى.
تاڭەرتەڭ ساباققا بارماي اكەسىنە «قاراعاندىعا شاحتاعا جۇمىسقا كەتەم. ۇسەنباي ءمۇعالىم جۇمىس ىستەگەن مەكتەپتە وقىمايمىن» دەپ ايتتى دا اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنە كەلىپ جولداما سۇراسا تىزىمگە تاشكەنباي، ايتبەك جازىلىپ قويىپتى. ايتبەكتىڭ ەكى كۇن ساباقتا بولماعانىن، جينالىسقا قاتىسپاعانىن ەندى ءتۇسىندى. «وقۋدى نەگە تاستادىڭدار» دەپ جاتقان كومسومول كوميتەتى جوق. بەس كومسومولدى جول پۇلىن بەرىپ اۆتوبۋسقا شىعارىپ سالاردا ايتبەكتىڭ شەشەسى، تاشكەنبايدىڭ اعا، جەڭگەسى، باعىس ۇيىنە مەنى «شىعارىپ سالماڭدار» دەۋىمەن ەشكىم كەلمەي جولداستارى ءبىر توپ قىزدارمەن كەلدى. ىشىندە باعيلا دا بار.
شىمكەنتتىڭ وبكوم كومسومولى ورالدان، گۋريەۆتەن كەلە جاتقان ۆوگونعا 34 كومسومول مىنگەن ۆوگوندى تىركەپ وزىنشە ءبىر ۆاگون قوستى. ءۇش كۇندە قاراعاندى قالاسىنا كەلگەندە ۆوكزالدان «قوش كەلدىڭىزدەر» دەگەن قىزىل ماتاعا جازىلعان ۇرانمەن قارسى الدى.
ەپيلوگ ورنىنا
ەكى جارىم جىل وتە شىعىپ، 1957 جىلى مايدا، ەڭبەك دەمالىسىن العان باعىس اكە شەشەسىنە كەلدى. ساعىنىپ قاۋىشقان اعايىن تۋمالارعا، اكەسى ءبىر قويىن سويىپ قۇدايى تاماق بەرىپ، مارە سارە بودى. توردە وتىرعان مومبەك اعا «اي، باعىس-اي، ءبىر مۇعالىمگە ەرەگىسىپ ەكى جىلىڭدى بوسقا جىبەردىڭ رايونو-دان ۇلىقسات الىپ بەرەيىن، دوستارىڭمەن بىرگە ەمتيحان تاپسىر» دەدى.
- جوق، اعا ۇسەنباي جۇمىس جاساعان مەكتەپتە وقىمايمىن - دەپ ۋادە بەرگەنمىن.
- ول ءمۇعالىمدى سەگىزىنشى كلاسستىڭ ەمتيحانىنا دا قاتىستىرماي «دوستارىڭنىڭ» مۇيىزدەپ-مۇيىزدەپ قۋىپ جىبەرگەنىن سەنەن كورىپ ءجۇر. سەن ءالى «ۇسەنباي» دەپ ءجۇرسىڭ. ول جوق - دەدى مومبەك اعاسى.
بۇل قۋانىشتى حاباردى ەستىگەن باعىس قاراعاندىعا قايتا كەتىپ «كەشكى مەكتەپتە، ورىس تىلىندە وقىدى» دەگەن انىقتاماعا قوسىپ بارلىق پاندەردىڭ باعاسىن قويعىزىپ اكەلدى. تابەلىن كورگەن اۋداندىق وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءوز بۇيرىعىن شىعارىپ ءمورىن باستى. سول كۇننەن باستاپ قوسىمشا ساباقتارعا قاتىسىپ مەكتەپ وقۋشىسى اتاندى. دوستارىمەن قايتا تابىستى. ەمتيحاندى جاقسى تاپسىرعان باعىس «ءوز دوستارىمەن» كەزدەسۋدى جيىلەتىپ جۇرگەندە ماناشتان اقشالارىڭ قايدا، ءبولىپ الدىڭدارما دەپ سۇراعاندا «اقشادان ەشكىمنىڭ حابارى جوق. اقشا سۇراعان ادامدى كورگەنىم جوق» دەپ باعىستى تاڭ قالدىردى.
- مىنە قىزىق. كىتاپشاڭ قايدا؟
- سەن كەتكەندە «تىعىپ قوي» دەپ ماماما بەرگەنمىن. ۇيگە بارىپ سۇراپ كورەيىن.
- نەگە تەڭدەي ەتىپ ءبولىپ المادىڭدار.
- ءبىز اقشانىڭ بارىن ۇمىتىپ كەتىپپىز. ونىڭ ۇستىنە سەن جوقسىڭ.
- مەنى قايتەسىڭدەر، جۇمىس ىستەپ جۇرگەن شاحتەر دەگەن اتىم بار اداممىن.
ەرتەڭىنە كىتاپشانى الىپ كەلگەن ماناش «مىناۋ كوپ اقشا عوي، ءبىر پالەگە ۇرىنبايمىز با؟ مامام قورقىپ وتىر.
- نەگە قورقادى؟ ءبولىپ العان سوڭ ەكى-اق مىڭنان تيەدى. باعىس ءوزى باستاپ جيناق كاسساسىنا بارىپ 29 مىڭ اقشانى الدىرادى. سول جەردە ستولعا وتىرىپ 2900-دەن 10 ادامعا ءبولدى.
- ال ساعان قايدا؟ سەنىڭ دە ۇلەسىڭ بار ەمەس پە، باعىس دەپ ءاليحان ۇلكەندىك جاسادى. 29 مىڭدى 11-گە قايتا بولگەندە 2600 سومنان شىعىپ 400 سوم قالدىق اقشانى ماناشتىڭ ماماسىنا كىتاپشاى ساقتاعان ەڭبەگى ءۇشىن بەرۋگە ۇيعاردى. جوعارعى وقۋ ورنىنا بارۋ ءۇشىن قاراجات ۇيىمشىلدىقپەن جينالعانىن پاش ەتىلدى.
- قارتايعاندا ايتا جۇرەتىن اڭگىمە بولدى - دەدى ءاليحان. ءالايدار مەن ەسكەن قوشتادى. مەندە ءبىر ۇسىنىس بار دەدى ايتبەك
- ءداميردىڭ ۇيىنە بارىپ جۋايىق. باعانا تاپسىرىس بەرىپ كەتكەنمىن. ءارقايسىمىز ءار جاققا كەتسەك باسىمىز قوسىلا بەرمەيدى دەپ ءبارىن دە كوندىردى. ءداميردىڭ ەكى قىزى «قوناق كەلەدى» دەپ ءۇيىن تازالاپ، سىپىرىپ سيىرىپ، كورپەشەلەردى توسەپ لاگمانىن دايىنداپ اكەسىنىڭ تاپسىرىسىمەن ەتىن مول سالىپ داستارحان جاسادى. ۇزاعىنان وتىرىپ كوڭىلدى اڭگىمەلەسكەن دوستار وي ارماندارىن ءبولىسىپ قايدا وقۋعا باراتىندارىن ايتىپ وتىرعاندا ءالايدار:
- مەن ۇيلەنەتىن شىعارمىن، شەشەم قارتايىپ تاماق ىستەپ بەرۋگە دە شارشاپ ءجۇر دەگەندە ايتبەك تە قوشتاپ:
- قادىر شىمكەنتتەن ەكى بولمەلى ءۇي اپەرۋگە كومەكتەسەم دەدى. ۋادەسىندە تۇرسا، مەنىڭ دە شەشەم اۋرۋ سىرقاۋدان اجىراماي قويدى، ەرتەرەك ۇيلەنبەي بولماس - دەپ تاپ بۇگىن ۇيلەنەتىندەي ءماز بولا كۇلدى.
10-«ا» كلاسسىنان 3 قىز باعيلا، حاتيرا، دامەگۇل شىمكەنتتىڭ پەدينيستيتۋتىنا باراتىنىن وزدەرىنەن ەستىدىم دەپ سوزگە قوسىلعان جاكەن مەن دە سوعان باراتىن شىعارمىن، ۇيدەگىلەر سولاي شەشىپ وتىر - دەپ ويىن نىقتاپ الدىنداعى كەسەدەگى سورپانى سارقىپ ءىشىپ داستارحاننىڭ شەتىنە قويدى. قالعان جىگىتتەر اۋىلدا قالاتىندىعىن اڭگىمەلەپ، ءشاي ءىشىپ بولعان سوڭ وزدەرىنشە باتا جاساپ «جۇرەر جولىمىز اشىق بولىپ، جولداستارىمىز قايدا جۇرسە دە امان بولسىن» دەپ بەتىن سيپاعان ساعات اكەسى موللا بولعانىن، ءوزى قوجا تۇقىمى ەكەنىن ءبىرىنشى رەت ءبىلدىردى.
كەشكە قاراي مەكتەپكە جينالعان كەزدە باعيلانى بولەك كلاسسقا شاقىرىپ العان باعىس ءمۇعالىم ستولىنىڭ ەكى جاعىنا وتىرىپ اڭگىمەلەستى. جىگىتتەرمەن دامير دۋنگاننىڭ ۇيىنە بارىپ قوناق بولعاندارىن، وزدەرى ۇيمداستىرعان «جقۇ» ۇيىمىن ءتورت جىل وتكەن سوڭ تاراتىلعانىن ايتىپ، جينالعان اقشانى تەڭدەي ءبولىپ العاندارىن اڭگىمەلەدى. قالتاسىنان قاعازعا ورالعان اقشانى باعيلاعا ۇسىنىپ، «وقۋعا جۇرگەلى وتىرسىڭ» دەپ، اقىرى الماتىعا جىبەرمەيتىن بولدى. قالتاڭنىڭ ءبىر بۇرىشىندا ءجۇرسىن، شىمكەنتكە بارعان سوڭ كاسساعا سالىپ قويىپ كەرەگىندە الىپ قاجەتىڭە جارات. اشىپ كورگىسى كەلىپ ەدى، ەسىكتى اشىپ توپىرلاعان وقۋشىلار كىرىپ، بۇلار امالسىز شىعىپ كەتتى.
اتتەستات قولعا تيىسىمەن باعىس قاراعاندىعا كەتىپ، وقۋعا باراتىن بولعاندىقتان جۇمىستان شىعىپ، ەسەپ ايىرىسىپ، ەڭبەك كىتاپشاسىن الىپ الماتىعا جەتتى. كازگۋ جۋرناليسيكا فاكۋلتەتىنە قۇجات تاپسىرىپ ناعاشىسى يسالدىڭ ۇيىنە جەتى بالاسىنىڭ ءبىرى بولىپ ورنالاستى.
1990 جىلدىڭ باسىندا باعىس شۋ اۋدانىندا ورتا مەكتەپتىڭ دەرەكتىرى بولىپ ءجۇرىپ «بىرلىك» استىق قابىلداۋ پۋنكتىنە جۇمىس بابىمەن بارادى. جاڭا ەلاۆاتور سالىنىپ ىسكە قوسىلعانىن، ونىڭ باس ينجەنەرى ەسمۇرزايەۆ قادىر ەكەنىن قۇلاعى شالىپ قالادى. سويلەسىپ وتىرعان دەرەكتىردەن «باس ينجەنەرگە جولىقتىر» دەگەن ءوتىنىش ايتادى. «تانۋشى ما ەدىڭ» دەپ قىزىققان دەرەكتىر قادىردى تەلەفونمەن شاقىرىپ الدى. ەكى دوس ءبىرىن ءبىرى جىعا تاني الماي ابدىراپ، شىرامىتا الماي «سەنسىڭ بە، سەن ەمەسسىڭ بە» دەپ تۇرىپ «سەن شايان اۋىلىنىڭ قادىرى ەمەسسىڭ بە؟» دەۋى مۇڭ ەكەن «باعىس» دەگەن داۋىسى قاتتى شىعىپ كەتتى. «مەن ءقازىر كەلەمىن» دەپ بۇرىلىپ كەتكەندە «بۇل شالدى قايدان تانيسىڭ» دەگەن دەرەكتىر بۇلانتايەۆ «ەكى قاتىنى بار، شىرىگەن باي» دەپ ايتىپ ۇلگەردى.
- باكە، شارۋاڭىزدىڭ ءبارىن وسى كىسى تىندىرادى - دەپ قادىرعا مەڭزەپ ايتتى.
قول ۇستاسىپ شىققان ەكى دوس سىرتقا شىعىپ قادىردىڭ گاز-24 ماشيناسىنا وتىرىپ شۋ وزەنىنىڭ جاعاسىنا جەتتى. ماشينادان كورپەشەلەر الىپ توسەپ ءبىر جارتىلىقتى ەكى ستاكانىمەن گازەتتىڭ ۇستىنە كولباسا، تاندىر نان قويىپ:
- سەنى قاراعاندىدان كەلىپ شاياندا مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن الماتىلىق بولىپ كەتتى دەپ ايتبەكتەن ەستىگەم. ول ءقازىر شىمكەنتتە تۇرادى. كەزىندە ەكى بولمە ءۇي الۋعا، جۇمىسقا ورنالاسۋعا كومەكتەسكەم، ءقازىر ميليسيا پودپولكوۆنيگى، زەينەتكە شىعىپ اتۆوكاد بولىپ جۇرگەن كورىنەدى.
قادىردىڭ ءوزى الپىسىنشى جىلدىڭ اياعىندا كەگى كەتكەن باقتالاستارىنىڭ قولىنان ۇيلەنەمىن دەپ جۇرگەن قىزى قىزعانىشتان ولتىرىلگەن سوڭ باسىان باعى تايىپ جامبىل قالاسىنا جۇمىسقا اۋىسادى. بۇندا دا كوپ تۇراقتاماي شۋ قالاسىنداعى استىق قابىلداۋ پۋنكتىنە كەلەدى. وسى جەردە ورىس قىزىنا ۇيلەنىپ بالالى شاعالى بولعاندا «بىرلىككە» كەلىپ تۇراقتاپ قالادى.
شايانداعى دوستارىڭنىڭ كورسەتۋىمەن «ۇسەنباي دەگەن مۇعالىمگە كەزدەسىپ اياق قولىڭنىڭ امان ساۋىندا شايان اۋىلىنان كوشىپ كەت» دەپ ەسكەرتىپ «مەن مايماقپىن» دەدىم. ول كوشىپ كەتۋىن، كەتتى. سەن سەگىزىنشى كلاسستىڭ ەمتيحانىنا قاتىسپاپسىڭ.
- دا، دا - دەدى ورىسشالاپ اۋىر كۇرسىنىپ، تالاي قىزىقتار ءوتتى. ەندى مىج-مىج بوپ وتىرمىز. ءومىرى قارتايمايتىنداي، اۋىرمايتىنداي كورىندىك. تالاي ادامنىڭ وبالىنا دا قالدىق، سونىڭ ازابىن دا تارتىپ جاتىرمىن. قانت ديابەتى دەگەن پالەگە قالدىم، ينسۋلين الماسام جۇرە المايمىن. ورىس ايەلدەن ءتورت ۇلىم بار. تورتەۋىندە ءتورت جيگۋلي بار. قازاقتان ۇرپاق قالدىرايىن دەپ، جاس قىزعا ۇيلەندىم. اۋرۋ مەڭدەپ، ءومىر ءوتىپ كەتىپتى. جارايدى، باكە.
- سەندەر نەشەۋ ەدىڭدەر، ءقازىر قايداسىڭدار؟
- مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەن ماناش الماتىدا. ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى. ءۇش شالىمىز ءاليحان، ءالايدار، ەسكەن وقىماي قالدى. ساعات كاتتا موللا بولىپ شاياننىڭ مەشىت-مەدرەسسەسىن ۇستايتىن كورىنەدى. جاكەن اۋداندىق وقۋ ءىسىنىڭ مەگەرۋشىسى، بەكەت كوكشەتاۋدا وبلىستىق پروكۋراتۋرادا قىزمەت جاسايدى. قىدىربەك تۋىسقانىڭ №№ جىل ەكى اۋداننىڭ كومسومول ۇيىمىن باسقارىپ كەلىپ، پارتيا قىزمەتىنە اۋىسىپ پارتيانى تاراتىپ تىنىپتى. مەن كوز الدىڭدا وتىرمىن.
- جىگىتتەر باقىتتارىنا قاراي جاقسى ورنالاسقان ەكەن. «ءبىر جوقشىلىقتىڭ، ءبىر توقشىلىعى بولادى» دەگەن وسى ەكەن. تاعى كەزدەسەرمىز، تاعى اڭگىمەلەسەرمىز.
- بۇلانتايەۆقا نە شارۋامەن كەلىپ ەدىڭ؟
- ول شارۋانى باسقا كۇنگە قالدىرايىن، سەنىمەن كەزدەسۋ بار شارۋادان ارتىق، قادەكە - دەپ ورىنىنان كوتەرىلدى باعىس.
بازانىڭ الدىنا كەلسە بۇلانتايەۆ ۇيىنە قايتقالى تۇر ەكەن «ءشاي ءىشسىن» دەپ ىزدەتىپ ەدىم جوق ەكەنسىڭدەر. ەلۋ جىلعا تارتا كەزدەسپەگەن دوستاردىڭ اڭگىمەسى كوپ بولادى دەپ، قول الىسىپ ماشينالارىنا وتىردى. ۇزاپ كەتكەن باعىستى قۋىپ جەتكەن قادىر:
- بۇلانتايەۆتان سۇراعانىڭدى ەرتەڭ جىبەرتەمىن - دەپ بۇرىلىپ كەتتى.
سادىق سماعۇلوۆ
سوڭى.
