(بۇگىن حاسان ورالتايدىڭ ومىردەن قايتقان كۇنى)

قاليبەك رايىمبەك ۇلى، وسپان باتىر ءسىلام ۇلى ەسىمدەرىنە بالا كۇنىمىزدەن قانىق ەدىك. ەس بىلگەن شاقتا ەلمەن بىرگە (ارينە، ۇرلاپ) «ازاتتىق» راديوسىن تىڭداي باستادىق. ازاتتىق ءۇشىن الاش رۋحىن اسقاقتاتار قوڭىر ءۇن سول كۇندەردەن باستاپ «قۇلاقتان كىرىپ، بويدى الدى».

ءبارىمىزدىڭ توركىنىمىز اڭىزعا تولى التاي ءوڭىرى بولعاندىقتان، حاسان ورالتاي ەسىمىن ەش جاتىرقاماي جىلى قابىلدادىق. تۇپ-توركىنى تۋرالى ەمەس، تۇبىنەن قوتارا ايتاتىن الاششىلدىعى بارشا قازاقتى باۋراعان ەدى. «شىركىن، سول ەركىندىككە، ءجيى ايتىلا باستاعان قازاق دالاسىنا جەتەر كۇن بولار ما ەكەن!». بۇل ءبىزدىڭ «ازاتتىق» ۇنىمەن ويانعان اساۋ جۇرەگىمىزدىڭ اتامەكەن توپىراعىن اڭساعان العاشقى ارمانى بولاتىن. اقىرى تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتقانىن دا سول «ازاتتىقتان» ەستىدىك. حاسان اعامىزدىڭ ءۇنى جاقسىلىق پەرىشتەسىنىڭ كۇبىرىندەي ءتىپتى تە ىستىق ەستىلدى. كوزىمىزگە جاس الدىق.

«حاسان ورالتاي! اللا سول اياۋلى جاندى كورەر كۇندى جازار ما ەكەن، شىركىن!» – بۇل ەكىنشى ارمان بولاتىن. اق تىلەكتىڭ اللا قابىلدامايتىنى بولمايتىن شىعار. قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن تەلەديداردان كورۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ جۇرگەن سول اعامىزعا 2007 جىلى 14 ءساۋiردە عانا ازەر قول جەتتى.

اعامىز وسى ساپارىندا الماتى قالاسىنا ارنايى شاقىرىلىپ، 11 ءساۋiردە قازاقستان جۋرناليستيكا اكادەمياسىنىڭ ب ا ق سالاسىنداعى ەڭ مارتەبەلi جالپى ۇلتتىق سىيلىقتارىن تابىس ەتۋ جينالىسىنا قاتىسىپ، اكادەميا پرەزيدەنتi ساعىمباي قوزىبايەۆ مىرزانىڭ قولىنان «التىن سامۇرىق» ەرەكشە سىيلىعىن العان ەكەن.

14 ءساۋiر كۇنi ول كىسىنى اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتiندە ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ وتكiزiپ جاتقان جەرىنەن ىزدەپ تاپتىم.

اعامىزدىڭ مەنى سىرتتاي بىلەتىندىگىنە قۋانىپ قالدىم. كەزدەسۋدەن شىققاننان كەيىن دوسان بايمولدا ۇلى ەكەۋمىز ول كىسىمەن ارنايى سۇحبات قۇردىق. سۋرەتكە تۇستىك. ءبىر كورۋگە ىنتىق بولعان اعامىزبەن ەجەلدەن تانىس جاندارداي شۇيىركەلەسىپ كەتتىم. دەسە دە، كەيدە: «قىتايلار ماعان ادەيى جىبەرگەن جوق پا» دەپ ازىلدەپ تە وتىردى. ونىسى ءبىر جاعى قالجىڭ بولعانمەن، ءبىر جاعى شىن. تاعدىر تاۋقىمەتىنە مەيلىنشە ۇشىراپ، جات جۇرتتا كوپ جۇرگەن ادامنىڭ اينالاسىنا كۇدىكپەن، ساقتىقپەن قارايتىن ادەتى حاسان اعامىزدا دا بار ەدى. ءبىراق ونىسىن ءزىلسىز ازىلمەن بىلدىرە سالعاندى جاقسى كورەدى ەكەن. العاشقى كەزدەسۋدە اڭگىمەمىز جاراسىپ، وسىدان كەيىن ول كىسىمەن ۇنەمى ينتەرنەت ارقىلى حات الىسىپ تۇردىم.

2008 جىلى ماۋسىمدا ساپار ءساتi ءتۇسiپ، تۇركيانىڭ ستامبۋل، انكارا، يزمير قالالارىندا بولىپ قايتقان ەدiم. وسى ورايدا 8 ماۋسىم كۇنى يزميردiڭ وزدەرە دەگەن جەرiندە جازدىق دەمالىستا جاتقان حاسان ورالتاي اعامىزعا ارنايى سالەمدەسە باردىم. جەرگiلiكتi سالت بويىنشا ەگەي تەڭiزiنە شومىلۋعا ۇسىنىس ەتكەن اعامىز اڭگiمە-دۇكەنiن قىزدىرىپ، كوپ سىرلارعا قاندىردى. مەنىڭ ءبىر عانا كۇن بولىپ اتتاناتىنىمدى بىلگەندە اعامىز ەداۋىر كوڭىلسىزدەنىپ قالدى: «مۇنداي از ۋاقىتقا كەلگەنشە كەلمەي-اق قويعانىڭ ءجون ەدى عوي» دەگەن وكپە-نازىن دا جاسىرمادى. ۋاقىتىمىز از بولعانمەن، اۋزىمىز اڭگىمەدەن بوسامادى. سوناۋ التايدان انودولىعا، ودان قازاقستانعا دەيىن ءبىر شارلاپ قايتتىق-اۋ دەيمىن.

ەندى ويلاسام، سونىڭ ءبارى ءتۇس سياقتى. ءبىزدىڭ سوڭعى رەت كوسىلە اڭگىمەلەسكەنىمىزدى ەسىمە السام، اعامىزدىڭ «كوپ كۇن نەگە بولمادىڭ؟» دەيتىن رەنىشى بەكەر ايتىلماعان ەكەن. ديدارىن ءبىر كورۋگە زار بولعان حاسانداي ءىرى تۇلعامەن ونان كەيىن ۇزاق سىرلاسۋدىڭ رەتى بولمادى. سوڭعى رەت قاليبەك حاكىمنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي الماتىدا بولعان ساتتەرىندە قالىڭ قاربالاستىقتىڭ اراسىندا قىسقاشا اڭگىمەدەن اسا المادىق. سوڭعى كورۋىم دە سول بولدى. اڭگىمەسىنە قۇمارىم قانباي، «اتتەڭ، تاعى ءبىر سىرلاسسام-اۋ» دەپ جۇرگەندە تاعدىردىڭ ورنالاستىرۋى باسقاشا بولدى.

اتتەڭ، ۋاقىت قايىرىلمايدى. اعامىزدىڭ قوڭىر ءۇنى، الاش ءۇشىن اقتارىلاتىن اڭگىمەسىن ەندى تەك قانا جازبالاردان ىزدەيمىز. قازاق رۋحانياتىنداعى  «حاسان الىپپەسىن» اقتارامىز.

قازاق دياسپوراسى اتالاتىن الەم تۋرالى ايتقاندا سونىڭ اسپانىنداعى جارىق جۇلدىزداردىڭ ءبىرى حاسان ورالتاي ەدى. ارتىنا جولاقتى ءىزىن قالدىرىپ، اعىپ ءتۇستى. شەتتە جاتقان بەس ميلليون قازاق قانا ەمەس، كۇللى الاش جۇرتى قارا جامىلدى. شىعىس تۇركىستاندا تۋىپ، تاكلاماكاندى كەسىپ، گيمالايدى اسقان، ۇندىستان-پاكىستاندى باسىپ، تۇركياعا تۇراقتاعان اياۋلى جاننىڭ سوڭعى دەمى گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا ءۇزىلدى.

حاسان اعانىڭ قازاسى حاقىنداعى سۋىق حاباردى ماعان قارىنداسى ءماريام حاكىم جەتكىزىپ ەدى. سوندا ويىما «سەن ماعان قارالىسىڭ، قايران ءساۋىر» دەگەن ولەڭ جولدارى ورالعان:

سەن ماعان قارالىسىڭ قايران ءساۋىر

سانامدا ساعىنىش كۇن

سايران ءداۋىر،

باسىما قايداعى ويلار ايلاندى اۋىر.

تالاي-تالاي بوزداعىم بوزداپ وتكەن،

سەن ماعان قارالىسىڭ قايران ءساۋىر.

باستالعان «31»ء-دىڭ ساۋىرىندە،

سەسكەنە قارادى ەلىم داۋىل – ۇنگە.

قازاقتىڭ سۇيەگىنەن ساراي سالعان،

ستالين-گولوششەكين داۋىرىندە.

اتالعان «سارى وزەك شاق» جۇتى بار مىڭ،

سونان بەرى ءساۋىردىڭ بۇلتى قالىڭ.

تالايدى وپات قىلىپ،

بوزداعى ءولىپ، بورانى قۇتىرار كۇن.

بەرمەككە گيتلەردەي سوتقارعا ايىپ،

اجالىن جاتقان شاقتا وقتار جايىپ.

سۋارىپ ءساۋىر گۇلىن قازاق قانى،

بەرلينگە تۋ قاداعان قوشقاربايەۆ.

ۇرانى – «جاۋدان قايتپا، تاستان تايما!»

قول سوزعان ازاتتىق دەپ اسپاندا ايعا.

ءساۋىردىڭ كوك مىرىشى تۇيرەپ وتكەن،

الاشتىڭ الداسپانى وسپان قايدا؟!

سەزىنگەن تۋعان جەردىڭ ۇلتانىن ب ا ق،

 اسقار تاۋىم، نۇر تاڭىم اق.

ساۋىردە قالعىپ كەتتى ماڭگىلىككە،

التايدىڭ توپىراعىن قىمتانىپ اپ.

تۇمانمەن تۇمشالانىپ قاشاندا ايىم،

ساۋىردە نەگە، نەگە باسار ۋايىم.

«ازاتتتىقتا» « الاش» دەپ ۇرانداعان،

كوز جۇمدى قايران اعام حاساندايىن.

ءتۇسىرىپ شىمىلدىعىن قارالى كۇن،

ايتەۋىر ءساۋىر سايىن جارالىمىن!

كوكتەمدە ولسە كوكپەن ءبىر كوكتەي مە دەپ،

كۇتەمىن –

قىزعالداعىن ارالىمنىڭ،

جاباتىن جەردىڭ بەتىن دالا گۇلىن!

  16.04.2010   الماتى

(ەسكەرتۋ: 4ء-ساۋىر اكەم شاكەن مۇقاي ۇلى قايتىس بولسا،

16 ءساۋىر اجەم ءجاميلا ءناسى قىزى، نەمەرە اعام باقىتبەك قىزىر ۇلى قايتقان كۇن. ولاردىڭ رۋحىنا اللادان شاپاعات تىلەيمىن!).

مىنە، سودان بەرى دە جەر بەتىندە اتتاي جەلىپ 6 جىل وتە شىعىپتى. قازاقتىڭ حاسانىنسىز وتكەن 6 جىل. وسى التى جىلدا ءار ۋاق حاسان اعا ەسكە تۇسكەن سايىن، كوز الدىمدا ول كىسىنىڭ تۇلعاسى بيىكتەي بەرەدى. بيىكتەي بەرەدى دە سونشاما قاقتىعىس-قايشىلىقتىڭ ورتاسىندا، شەت جۇرتتا جۇرسە دە تۇسىرمەگەن ءور رۋحىنا، قايتپاس، قاجىماس جىگەرىنە، ۇلتتىق ار-نامىسىنا قايتادان تاڭدانامىن. تاڭدانامىن دا رۋحىنا، ورلىگىنە باس يەمىن!

 «قازاقتىڭ اردا ء ۇلى ءسىز ولمەيسىز، ولگەن جوقسىز!» دەپ كۇبىرلەيمىن ىشىمنەن.

ءجادي شاكەن ۇلى،