بۇگىندە قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان، ەڭبەكتەگەن بالادان، ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن ءسوز ەتىپ جۇرگەن تاقىرىپ – جەر ساۋداسى. بىرەسە ساتىلادى، بىرەسە جالعا بەرىلەدى دەگەن سەبەپتەرمەن قازاق جەرى شەتەلدىكتەرگە بەرىلمەك. بۇل باستامانى ساراپشىلار مەن شارۋالاردىڭ ءبىرى قولداسا، ءبىرى قۇپتامايدى. وسى رەتتە جەردىڭ قۇنارلىلىعى مەن وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا، ءوز شارۋالارىمىزدىڭ دوعلەتەىپ وتىرعان ىسىنە بۇل باستاما قانداي ىقپالىن جاسايدى؟ وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قازاقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي حاتشىسى مارات الدابەرگەنوۆپەن سۇحبات قۇرعان ەدىك.
– مارات كارل ۇلى، اۋەلگى اڭگىمەنى ءوزىڭىز قىزمەت اتقارىپ وتىرعان ينستيتۋت جايلى از-كەم اقپار بەرۋدەن باستاساڭىز.
– ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ ماقساتى اۋىلداعى ءوندىرىستى مەحانيكالاندىرۋ، سونىڭ مەحانيكالىق بازاسىن جاساۋ، جەر وڭدەۋدەن باستاپ كومباين، ءدان ساقتاۋ جانە ونىمدەردى وڭدەۋگە دەيىنگى ارالىقتاعى بارلىق ماشينالار مەن ءوندىرىس قۇرالدارىن جاساۋ.
– ينستيتۋت اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراي ما؟
– ءيا. مينيسترلىكتىڭ باستاماسىمەن جاقىندا عانا «ۇلتتىق اگرارلىق ءعىلىم-بىلىم ورتالىعى» كوممەرسيالىق ەمەس اكسيونەرلىك قوعامى قۇرىلدى. ءبىز سول قوعامنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن 25 ينستيتۋتتىڭ ءبىرىمىز. قوستاناي مەن اقكولدە فيليالىمىز جۇمىس ىستەيدى جانە ولاردىڭ ءوز زاۋىتتارى، ەكسپريمەنتالدى سەحتارى مەن ءوندىرىس ورىندارى بار.
– ينستيتۋتتىڭ باعىتى اۋىل شارۋاشىلىعىن تەحنيكالاندىرۋ ەكەنىن ايتىپ وتىرسىز. ەندەشە، قازىرگى ۋاقىتتا ونداعى وتاندىق تەحنيكانىڭ ۇلەسى قانشا پايىز؟
– مەن ەلىمنىڭ پاتريوتى رەتىندە بۇل اڭگىمەنى ايتۋعا تارتىنعان بولار ەدىم. ءبىراق، ءسىز سۇراپ وتىرعاننان كەيىن ايتايىن، بۇگىنگى كۇنى جاعدايىمىز، ءتىپتى تومەن. ەلىمىزدە وندىرىلەتىن تەحنيكانىڭ ۇلەسى نەبارى 4 پايىز. بۇل ۇلكەن ماسەلە. جاڭادان قۇرىلعان ورتالىق باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن جاقىندا ينستيتۋتىمىزدىڭ عىلىمي كەڭەسى ءوتتى. اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگىنىڭ دەپارتامەنت باسشىلارى دا قاتىسقان كەڭەستە وسى ماسەلە قوزعالدى.
– اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەرەكتى تەحنيكانى جاساۋعا نە كەدەرگى؟ عالىمدارىمىز ويلاپ تاپپاي ما، الدە، ويلاپ تاپقان تەحنيكاسىن جاسايتىن زاۋىتتار جوق پا؟
– ينستيتۋت كولەمى بۇرىنعىعا قاراعاندا ەداۋىر كىشىرەيگەنىمەن، عالىمداردىڭ تەحنيكا تۇرلەرىن ويلاپ تابۋىندا كەمشىلىك جوق. ءتىپتى، شەتەلدەن اكەلىنبەيتىن تەحنيكا تۇرلەرىنىڭ جوباسىن جاساۋدا ينستيتۋتىمىز بەن وزگە دە ينستيتۋتتار ءوز فۋنكسياسىن ورىنداپ كەلەدى. داعدارىسقا بايلانىستى جىلدان جىلعا بولىنەتىن قارجى ازايعانىمەن، عىلىمداعى كورسەتكىشتەرىمىز وزگە ەلدەردەن ەش تومەن ەمەس.
ءبىراق، ماسەلەن، 1991 جىلى قازاقستان بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىن شىعاراتىن كىشى، ورتا جانە ۇلكەن زاۋىتتاردىڭ سانى 72 بولعان. ءقازىر سولاردىڭ بىردە ءبىرى جوق. بارلىعى جەكەمەنشىككە ءوتتى. «جەكەگە وتسە جاقسى بولامىز، نارىق ءبارىن ءوزى شەشەدى» دەگەن ۇعىمنىڭ دۇرىس ەمەستىگىن ۋاقىت كورسەتتى. ول اقتالمادى. سەبەبى، بىزگە كەرەكتى قۇرالداردى شىعاراتىن ەڭ قاجەتتى زاۋىتتاردى كورشىلەرىمىز نەمەسە شەتەلدىك باسەكەلەستەر «سىندىرۋدىڭ» ىزىنە ءتۇستى. جوق قىلىپ جىبەردى. ماسەلەن، پاۆلودارداعى شىنجىر تاباندى تراكتور شىعاراتىن زاۋىت جەر وڭدەۋ ءۇشىن وزىمىزگە وتە كەرەكتى تەحنيكالار جاسايتىن. 1996 جىلى ول زاۋىت جۇمىس ىستەۋىن مۇلدە توقتاتتى.
– ول زاۋىتتارىمىزدى كورشى نەمەسە شەتەلدىك باسەكەلەستەر تۋرا ماعىناسىندا ءتۇرلى قيتۇرقى ارەكەتتەرمەن «سىندىردى ما»، الدە، شىنايى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماي وزدىگىنەن توقتادى ما؟
– بۇل ماسەلەنى بۇرىنعى وداق كەزىنەن ەل باسقارىپ كەلە جاتقان اعالارىمىز جاقسى بىلەدى. مىسالى، اقتوبەدە اۋىل شارۋاشىلىعى، ونىڭ ىشىندە قوي ءجۇنىن قىرعاتىن ماشينالارىن جاسايتىن زاۋىت بولعان. ول 1989 جىلى جابىلىپ، كەڭەستىك ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن ورىنبورعا كوشىرىلەتىن بولدى. ءسويتىپ، زاۋىت اقتوبەدە بۇزىلىپ، 1991 جىلى كوشىرىلدى. الايدا، ورىنبوردا قۇرىلعان جوق. سونىمەن، ءقازىر نە قازاقستاندا، نە رەسەيدە قوي ءجۇنىن قىرقاتىن ماشينا شىعاراتىن زاۋىت جوق. مۇنى كىمنىڭ ءىسى دەپ بىلۋگە بولادى؟!
– قوي ءجۇنىن قىرقاتىن ماشينا شىعارۋدان بۇرىن، ونى شىعارعان كۇندە دە ءجۇنىن قىرقاتىن مىڭعىرعان قويىمىز بار ما ءوزى؟
– بۇگىندە قويىمىزدىڭ سانى ەداۋىر ءوستى. ەلىمىز بويىنشا ءقازىر قوي سانى 10 ميلليوننان اسادى. شۇكىر، شارۋاشىلىقتار ۇلكەيىپ، ءىسى وڭالىپ كەلەدى. ءبىراق، باياعى تەحنيكامىز جوق. بۇل كىمنىڭ ءىسى؟ البەتتە، دۇشپاننىڭ ءىسى. باسقاشا قالاي ايتىلۋى كەرەك. ماسەلەن، پاۆلودارداعى شىنجىر تاباندى تراكتور شىعاراتىن، قىرعىزستانداعى نەمەسە الماتىداعى اۋىر تەحنيكا جاسايتىن زاۋىتتاردىڭ ءبارى جابىلىپ تىندى. سونداي زاۋىتتاردى ساتىپ العانداردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ونىڭ تەمىر-تەرسەگىن قىتايعا ساتىپ تاۋىسا الماي كەلە جاتقانىن، بوساتسا ورنىنا بازار سالاتىنىن سىرتتاي ۇزىنقۇلاقتان ەستىپ جاتىرمىز. دەمەك، باستاپقىداعى «ءبارىن جەكەگە بەرۋ كەرەك، سول كەزدە باسەكەلەستىك ورتا بولادى، ساپالى دامۋ بولادى» دەگەن ءسوزدىڭ ءبارى دۇرىس ەمەستىگىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر.
– ءقازىر مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە قارايتىن اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكاسىن شىعاراتىن بىردە ءبىر زاۋىت جوق پا سوندا؟
– جوق. ءبىزدىڭ عىلىمي ينستيتۋتتى مەملەكەتتىڭ قولاستىنا قارايدى دەسەك، وندا ءقازىر بىزدە ءۇش-اق زاۋىت، ياعني، ينستيتۋتىمىزدىڭ ەكسپريمەنتالدى سەحى، قوستانايداعى زاۋىت جانە اقكولدەگى كىشىگىرىم سەحىمىز بار، ۇكىمەتكە تەك وسىلار عانا قارايدى. بۇگىنگى كۇنى ەل باسقارىپ وتىرعان ءمينيسترىمىز بەن دەپارتامەنت باسشىلارىنىڭ ءبارى «جەكەمەنشىككە بەردىك، نە ىستەپ، نە قوياتىنىن جەكەنىڭ ءوزى انىقتايدى» دەگەندى ايتادى. ەكىنشىسى «جەردى شارۋاعا جەكەمەنشىككە بەرگەنبىز، ول كىمنىڭ تەحنيكاسىن الىپ، كىممەن جۇمىس ىستەيتىنىن ءوزى بىلەدى» دەيدى. بۇل ەكى ۇعىم دا دۇرىس ەمەس ەكەنىن بۇگىن تۇسىنبەسە، ەرتەڭدەرى ول باسىمىزعا تاياق بولىپ تيەتىنى داۋسىز. سەبەبى، كورشى ەلدەرىمىزگە قارايمىز. ماسەلەن، پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن تارقاتپاي ساقتاپ قالعان ەكى-اق مەملەكەت بار. ءبىرى كورشىمىز وزبەكستان بولسا، ەكىنشىسى بەلورۋس.
بەلورۋس اۋىل شارۋاشىلىعىنا كەرەكتى تەحنيكانىڭ 94 پايىزىن وزدەرىندە شىعارادى. ال، وزبەكتەر 85 پايىزىن وزىندە جاسايدى. رەسەي 50 پايىزعا ەندى جەتتى. بىزدە نەبارى 4 پايىز. بۇل قالاي؟! ءالى كۇنگە فەرمەرلەرىمىزدىڭ شارۋاشىلىعىندا باياعى وداقتان قالعان ماي-ماي ەسكى تراكتورلار تىرقىلداپ ءجۇر. ەگەر ولار دا ءبىر كۇنى توقتاپ قالسا، سوندا نە بولماقشى؟! «ازىق-تۇلىك ەگەمەندىگى» دەگەن ۇعىم بار. تەحنيكا جاعىنان وزگەلەرگە تاۋەلدى بولساق، وندا بىزدە ازىق-تۇلىك ەگەمەندىگى قايدان بولادى؟! مىنە، اۋەل باستان وسىلاردى ويلاۋ كەرەك ەدى.
بىزدىكىلەر قازاقستاندا كىشىگىرىم اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى شىعارىلاتىنىن ايتادى. الايدا، ولاردىڭ دا ءوزىنىڭ ورنى، باعىتى بار عوي. ماسەلەن، وڭتۇستىكتە كوپتەگەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جەرى 5-10 گەكتاردان اسپايدى. جالپى، وڭتۇستىكتىڭ 20 پايىزعا جۋىعى كىشى، 30 پايىزدايى ورتاشا فەرمەرلەر. ول جاقتا 2000 نەمەسە 5000 گەكتار سۋارمالى جەرى بار دەيتىندەي ۇلكەن فەرمەرلەر جوق. كىلەڭ ۇساق شارۋاشىلىقتار. ەندەشە، ۇساق شارۋاشىلىقتىڭ تەحنيكاسى دا ۇساق بولادى. نەبارى 5 گەكتار جەرى بار فەرمەرگە ساعاتىنا 20-30 گەكتار جەر وڭدەيتىن ۇلكەن تەحنيكانىڭ قاجەتى جوق ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن، قازاقستاننىڭ جەرى قاتتى. اۋدارعان كەزدە كەسەك-كەسەك بولىپ قالادى. ال، وعان ەۋروپانىڭ نەمەسە بەلورۋستىڭ تەحنيكاسى شىدامايدى. سوندىقتان، بۇرىن جەر ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى تەحنيكانى تاڭدايتىن رەسپۋبليكامىزدا 7 ميس (ماشينا يسپىتاتەلنىي ستانسيا – س.و)، ياعني، اۋىلشارۋاشىلىعى ماشينالارىن سىناقتان وتكىزەتىن بەكەتتەر بولعان. سونىڭ قاسكەلەڭدە ورنالاسقان بىرەۋى كولەمى كىشىرەيىپ لابوراتوريا بولىپ ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا قوسىلدى.
سىرتتان كەلگەن تەحنيكا بىزدە سىناۋدان وتپەيدى. جاڭاعى ءميس-تى سول ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن. قازاقستاننىڭ جەر جاعدايىنا جارايتىن-جارامايتىنى سىنالماستان، اركىم الىپ كەلگەنىن وزىنشە قولدانا بەرەدى. باياعى ءمينيستردىڭ «فەرمەر نە قالاسا سونى، قايدان قالاسا سول جاقتان ساتىپ الادى» دەگەنىنە بولىپ تۇر. ناتيجەسىندە، ميلليونداعان اقشاعا ساتىپ الىنعان تەحنيكا التى ايدان كەيىن سىنىپ، جاراماي قالادى. بۇل كىمنىڭ كىناسىنەن؟! مۇنىڭ تەرىس اسەرى ەلىمىزدىڭ فەرمەرلەرى وندىرەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنىنا تيەدى. ءبىز دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىردىك. سوندىقتان، ءونىمىمىز باسەكەلەستىككە توتەپ بەرەتىندەي بولۋى كەرەك. سول باسەكەلەستىك ورتا ابدەن كۇشەيدى. ال، قازىرگى فەرمەرلەرىمىز ءوندىرىپ وتىرعان ءونىم سوعان ساي كەلە بەرمەيدى.
– بىزدە قاي سالادا بولماسىن ءبىلىم-عىلىم مەن ءوندىرىستى بايلانىستىرۋ كەرەكتىگى ءجيى ايتىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا وسى بار ما؟
– البەتتە. البەتتە. مينيسترلىگىمىزدىڭ «ۇلتتىق اگرار ءبىلىم-عىلىم ورتالىعىن» قۇرعانداعى ماقساتى ءبىلىم مەن عىلىمدى اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاقىنداتۋ. سونىڭ ءۇشىن بۇل ورتالىققا باتىس قازاقستانداعى جاڭگىر حان اتىنداعى اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت، استاناداعى ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت جانە الماتىداعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت بەكىتىلدى. سودان سوڭ، بۇرىنعى «كازاگرويننوۆاسيا» اق-نىڭ قۇرامىندا بولعان 25 ينستيتۋت تا قوسىلعان ۇلتتىق ورتالىق جاڭا ساياسات، جاڭا باعىت بويىنشا جۇمىسىن باستادى. دەگەنمەن، ءبىز شىعارعان كىشىگىرىم تەحنيكالارىمىزدى بۇعان دەيىن دە اۋىلدارداعى فەرمەرلەردىڭ شارۋاشىلىعىندا سىناپ ءجۇرمىز. سونىمەن قاتار، عالىمدارىمىز ۇلكەن-ۇلكەن شارۋاشىلىقتاردىڭ عىلىمي كەڭەسشىسى قىزمەتىن دە اتقارادى. ماسەلەن، ءوز باسىم جامبىل وبلىسىنداعى «قايىڭدى» فەرماسىنىڭ جانە الماتى وبلىسىنداعى تۇيە شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن «داۋلەت-بەكەت» ءجشس-نىڭ عىلىمي كەڭەسشىسىمىن. مۇنىڭ ءوزى «عالىمدارىمىز وندىرىستەن قول ءۇزىپ قالدى، عىلىم ءوز جولىمەن، ءوندىرىس ءوز بەتىنشە ءجۇرىپ جاتىر، اراسىندا بايلانىس جوق» دەگەن پىكىردىڭ بەكەر ەكەندىگىنىڭ دالەلى. بايلانىس بار. ءتىپتى، شۇكىر، اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن وندىرۋدە جاڭا تەحنولوگيانى قولدانىپ، جاڭا ساتىعا كوتەرىپ جۇرگەن فەرمەرلەرىمىز دە بار. اراسىندا عىلىم وكىلدەرىنە وزدەرى كەلىپ جاڭا تەحنولوگيا سۇرايتىندارى دا جوق ەمەس.
– سوعان قاراماستان، قازاقستان نەلىكتەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتە الماي كەلەدى؟
– بۇل فەرمەر ءونىمدى قالاي وندىرسە دە ءوزى بىلەدى دەپ ەركىنە جىبەرىپ، ەركەلەتىپ قويعاندىقتان بولىپ تۇر. بۇرىن ازىق-تۇلىكتى وندىرۋگە ارنالعان تەحنيكالىق رەگلامەنت دەگەن بولاتىن. سوندىقتان، مينيسترلىكتى رەگلامەنتتەۋشى ورگان دەيتىنبىز. قازىرگى مينيسترلىكتىڭ قولىندا سول رەگلامەنتتىڭ ءوزى جوق. ەكىنشىدەن، ءونىم ءوندىرۋشىنى ورتادا پايدا بولعان دەلدال قاناپ، جەۋمەن كەلەدى. مىسالى، اۋىل ارالاپ ءجۇرىپ ءسۇتتى 20-30 تەڭگەدەن ساتىپ الادى دا، مۇندا كەلىپ 200 تەڭگەدەن ساتادى. بۇل ءسۇتتى وڭدەمەستەن تىكەلەي ساتقانداعى جاعداي. مۇنىمەن ءونىم ءوندىرۋشى ەشقاشان وسپەيدى.
وسى تۇستا ۇكىمەتتىڭ كوڭىلگە قونىمدى ءبىر ءىسى، ول «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراسياسىن قۇرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداۋى. ءبىراق، زاڭ قابىلدانعانىمەن، ونى قولداناتىن مەحانيزم جوق. زاڭ بار، جازىلعاندا ءبارى دۇرىس. اينالىپ كەلگەندە، ۇكىمەت پەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وندىرۋشىلەردىڭ رەەسترى، وڭدەۋشىلەردىڭ رەەسترى، وڭدەۋشىلەردەن كەيىن ساقتاۋشىلار رەەسترى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى دەگەن ماسەلەلەردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن قويىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىن تولىق جانە تۇتاس ءبىر جۇيەگە كەلتىرە الماي وتىر. بىزدە ءتارتىپ جوق. ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ءونىمىن وتكىزە الماي قينالعان بەينەتىن كورگەندە جانىڭ اشيدى. باعىپ-قاققان مالدىڭ ەتىن بازارعا وتكىزە المايدى. ويتكەنى، ونداعى دەلدالدار نە سۋ تەگىن العىسى كەلەدى، وعان كونبەسە ۆەتەرينارياسى اۋرۋ مال دەگەن انىقتاما جازىپ، ەتىن ورتەپ جىبەرۋگە دايىن. سوندا، ونداعىلار كىمنىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەپ ءجۇر؟! ال، بازاردان باسقا ءونىم وتكىزەتىن كوز جوق. بۇل مال ەتىنە عانا ەمەس، كوكونىس، باقشا ونىمدەرىنە دە قاتىستى جاعداي. اتالمىش ماسەلە ءبىر عانا زاڭ شىعارۋمەن رەتتەلمەيدى. ءار ءونىمدى ءوندىرۋدىڭ تەحنيكالىق، تەحنولوگيالىق رەگلامەنتى بولۋى ءتيىس.
تاعى ءبىر مىسال ايتا كەتەيىن، كورشى وزبەك ەلى وداق كەزىنەن بەرى ءالى كۇنگە ماقتا وندىرەدى. ماقتا وندىرەتىن كولحوزداردى جەكەگە بەرىپ، تاراتقان جوق. فەرمەرلەر بىرلەستىگى دەپ اتىن وزگەرتىپ عانا ساقتاپ قالدى. ەڭ باستىسى، ماقتانىڭ ءبارىن كەتكەن شىعىندارىن ەسەپتەپ، تولەپ، ۇكىمەت قابىلداپ الادى. ويتكەنى، ول الدىمەن ەكسپورتتىق، ودان كەيىن ستراتەگيالىق شيكىزات. ءبىر كەلى ماقتانىڭ باعاسى 14 كەلى بيدايدىڭ قۇنىنا تەڭ. سەبەبى، ماقتادان جاسالمايتىن نارسە جوق. تەرەڭ وڭدەيتىن بولسا، ودان وق ءدارىنى دە، اقشانىڭ قاعازىن دا جاساۋعا بولادى. ءبىر ماقتانىڭ وزىنەن 70 ءتۇرلى ءونىم الىنادى. بىزگە كەلسەك، ماقتا ەگەتىن ءۇش اۋدانىمىز بولا تۇرا ماقتا ەگىستىگىنىڭ كولەمى جىلدان جىلعا ازايىپ بارادى. «ماقتا ەگۋدىڭ پايداسى جوق» دەيتىندەر دە تابىلدى. مۇنى كوشەدەگى جاي بىرەۋ ايتسا، قۇلاق اسپاس ەدىك. مينيسترلىكتە، پارلامەنتتە وتىرعاندار ايتقان سوڭ، ارينە، جانىمىزعا باتادى.
– اۋىل شارۋاشىلىعىن، وندا شارۋا جۇرگىزۋدى، ءونىمدى قالاي، نەمەن ءوندىرۋدى جەكەگە بەرسە، ءبارىن جەكە فەرمەر ءوزى شەشەتىن، بىلەتىن بولسا، وندا مينيسترلىكتىڭ قاجەتتىلىگى بولماي قالماي ما؟
– وسى ساۋال ينستيتۋتىمىزدا وتكەن جيىن، كەڭەستەردىڭ بارىندە ايتىلىپ ءجۇر. راسىندا، قولىندا رەگلامەنتى جوق مينيسترلىك اۋىل شارۋاشىلىعىن قالاي باسقارادى؟! اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ بۇگىندە قولىندا قالعان جالعىز قىزمەتى، حالىقتىڭ ءالى دە بولسا وعان قارايلايتىنى، ول سۋبسيديا بەرەتىندىگى. سودان باسقا مينيسترلىك باسقارۋ، قولداۋ، كەڭەس بەرۋ، اقپاراتتاندىرۋ، ۇيىمداستىرۋ قىزمەتتەرىنىڭ بىردە ءبىرىن اتقارمايدى. ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىڭىز دۇرىس، ولاي بولسا ونداي مينيسترلىكتىڭ كەرەگى دە جوق. ەگەر سۋبسيديا ءبولىپ بەرۋ ءۇشىن قاجەت بولاتىن بولسا، ونى ينۆەستيسيا جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ ءبىر دەپارتامەنتىنە جۇكتەي سالسا دا جەتەدى. سوسىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تۇككە دە كەرەگى بولماي قالادى. شىن مانىندەگى مينيسترلىك بولسا، وندا نەگە حالىقتى، فەرمەرلەردى بەلگىلى ءبىر باعىتقا باعىتتامايدى. بۇل ءبىزدىڭ عىلىمي ورتادا ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلە. ءتىپتى، تەحنيكانى جۇڭگو بىزدەن دە ارزان شىعاراتىن بولسا، وندا مەحانيكالاندىرۋدى عىلىمي زەرتتەۋدىڭ، زاۋىتتاردىڭ نە قاجەتى بار دەپ پىكىر ءبىلدىرىپ جۇرگەندەر دە بار.
ەگەر ءبىز ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن، ەگەمەندىگىن ويلاساق، ونى وندىرۋگە كەرەكتى تەحنيكانىڭ تىم قۇرىعاندا جارتىسىن وزىمىزدە شىعارۋىمىز كەرەك. ەڭ قاجەتتىسى وزىمىزدە بولۋى ءتيىس. ەۋروپانىڭ نەمەسە اقش-تىڭ جاقسى دەگەن تەحنيكاسىن اكەلىپ قولدانعاننىڭ وزىندە ءبارى جاقسى بولا سالمايدى. ويتكەنى، ولاردىڭ ەرتەڭ تەحنيكالىق قىزمەت ماسەلەسى شىقپاي تۇرمايدى. بىزدە قوسالقى بولشەكتەرى جوق. شەتەلدىڭ تەحنيكا ساتاتىن كومپانيالارى ءقازىر ساياساتىن جولعا قويىپ الدى. قاراپايىم ءبىر مىسال، جاپوننىڭ سۋرەت شىعاراتىن پرينتەرى بار-جوعى 14 دوللار تۇرادى. الايدا، ەلۋ سۋرەت شىعارار-شىعارماستان بوياۋى ءبىتىپ، كارتريدجىن اۋىستىرۋعا تۋرا كەلەدى. ونىسى 10 دوللار تۇرادى. جىلىنا 4-5 رەت اۋىستىرۋ كەرەك. ءسويتىپ، ءومىر بويى سوعان قىزمەت قىلاسىڭ. ال، بۇدان كىم پايدا كورەدى، اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 96 پايىزىن سىرتتان اكەلسەك، وندا ءبىز كىمنىڭ ءوندىرىسىن قولداپ وتىرمىز؟!
– بۇرىن اگرونوم، ينجەنەر-مەحانيك جانە تاعى باسقا اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندىقتارى وقىتىلاتىن...
– وقىتىلدى، ءالى دە وقىتىلادى.
– وقىتىلعانىمەن، ءقازىر ولاردىڭ ارى قاراي «بارار جەر، باسار تاۋى» بار ما؟
– بۇدان ەكى بولەك ماسەلە تۋىندايدى. بىرىنشىدەن، ينجەنەر دايارلايتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر اق تاقتا، ءتۇرلى ءتۇستى قالاممەن عانا وقىتىپ وتىر. ونداعى ينجەنەرلەر قولىمەن بىردە ءبىر اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن جوندەپ، قۇراپ كورمەيدى. ياعني، ەشقانداي پراكتيكادان وتپەيدى. تەك قانا تەوريانى وقيدى. مەن جوعارى وقۋ ورنىندا 25 جىل ينجەنەر-مەحانيكتەرگە ساباق بەردىم. سوندا تەپلوتەحنيكا، تەرموديناميكا سەكىلدى ەڭ كۇردەلى ساباقتاردى وتەتىنبىز. ءىشىمىز اشيتىنى، سول ساباقتار بۇگىنگى ينجەنەر ماماندىعىن وقىتىپ جاتقان باعدارلامادا جوق. باعدارلامانى ابدەن جەڭىلدەتىپ تاستادى.
ەكىنشىدەن، بۇرىنعى كولحوز، سوۆحوز، ماشينا-تراكتور پاركى جوق، تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ دەگەن سەكىلدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ سۋبەكتىلەرى جوق. ەندى ينجەنەر-مەحانيكتىڭ اۋىلعا تۇككە كەرەگى بولماي قالدى. شەتەلدەردىڭ اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءقازىر ينجەنەريا-بيوسيستەم دەگەن فاكۋلتەت بار. بىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىن مەحانيكالاندىرۋ ونىڭ وننان ءبىرى عانا بولىپ قالادى. ياعني، ولار ماماننىڭ قىزمەتىن ۇلكەيتكەن. اگرونوم، ەنتومولوگ جانە ينجەنەر-مەحانيك ۇشەۋىن قوسىپ ءبىر مامان دايارلايدى. سوندىقتان، ولار ينجەنەر دەمەيدى، ونى كەڭەسشى دەپ اتايدى. سەبەبى، شارۋاشىلىقتىڭ بارلىعى جەكە، ال، ماماندار تەك كەڭەس بەرەتىن ورتالىقتاردا عانا قالادى. جەكە فەرمەرلەرى بولسا، ءونىمدى سوعان ارناپ شىعارىلعان رەگلامەنتكە سايكەس وندىرەدى. رەگلامەنت بويىنشا وندىرىلمەگەن ءونىم دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرە المايدى. ەرتەڭ قازاقستانعا ءبىر شەتەلدىك ءونىم ساتىپ الۋعا كەلسە، الدىمەن ونى قانداي رەگلامەنتكە سۇيەنىپ وندىرگەنىڭدى سۇرايدى. ول كەزدە «ايداپ ءجۇرىپ باقتىم، ورىسكە جىبەردىم ءوزى جايىلىپ كەلدى» دەگەن ءسوز وتپەيدى. ول كەزدە قولىمىزدا مينيسترلىك قازاقستان بويىنشا قولدانۋعا ارناپ جازعان، ادىلەت مينيسترلىگى بەكىتكەن قۇجات، رەگلامەنت بولۋى كەرەك. ال، ءقازىر كوپ فەرمەرلەرىمىز ءونىمىن كەدەندىك وداقتىڭ رەگلامەنتىنە سىلتەمە جاساپ، وتكىزىپ جىبەرەدى. ءتىپتى، مينيسترلىكتە اۋىل شارۋاشىلىعىن باسقارىپ وتىرعانداردىڭ ءوزى سول كەدەندىك وداقتىڭ رەگلامەنتىنە سۇيەنىپ جاساي سالۋعا كەڭەس بەرەدى. بۇل قالاي سوندا؟! بەلورۋس قازاقستاننىڭ سارىارقاسىندا تۇيە باعىپ وسىرۋگە ارناپ رەگلامەنت جازبايدى عوي.
ەلىمىزدە ينجەنەرلەر جاپپاي دايارلانادى. ءبىراق، قايدا باراتىنىن بىلمەيدى. سەبەبى، ورىن جوق. عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاعدايى مۇلدە باسقاشا. دوكتور نەمەسە اكادەميكتەرىمىزدىڭ جاسى 60-تان تومەنى جوق. ورتا جاستاعىلارى بىرەن-ساران عانا. ودان كەيىنگىلەرى، ءتىپتى، قيىن. قازىرگى دايارلانىپ جاتقان phd دوكتورلارىمىزدىڭ دارەجەسى وداق كەزىندە 80ء-شى جىلدارى دايارلانعان ينجەنەر-مەحانيكتەردىڭ دەڭگەيىنە جەتپەيدى.
بۇل سالادا تاعى ءبىر ماسەلە بار. جاقىندا قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ق.ساتپايەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتى بىرىكتىردى. ۇلكەن وقۋ ورنىنا، عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالادى دەپ جاتىر. وقىتۋشى كەلەر جىلدان باستاپ ءوزىنىڭ ءپانىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋى كەرەك دەگەن تالاپ شىقتى. بۇل قالاي؟! جاسى الپىستى القىمداعان وقىتۋشى-عالىمدار ەندى اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنە دە المايدى، ۇيرەنگەن كۇندە دە بۇگىنگە دەيىن جيناعان ءبىلىمىن، تاجىريبەسىن ول تىلدە جەتكىزىپ تە جارىتپايدى. ولار زەينەت جاسىنا جەتىپ قۇرمەتتى دەمالىسىنا كەتكەسىن نە بولماق؟! ءيا، بىزدە «بولاشاق» بويىنشا شەتەلدە وقىپ كەلگەن اعىلشىن ءتىلىن جاقسى بىلەتىن جاستار بار. ءبىراق، ولار تەك ءتىلدى عانا بىلەدى. سالا بويىنشا نە تاجىريبەسى، نە ءبىر العان اتاق-دارەجەسى جوق. ەندى سولار اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىندىگى ءۇشىن عانا وقىتادى. قازاقتا «پاتشاڭا قارسى سويلەمە، پاتشا قۇدايدان» دەيتىن ءسوز بار. سوندا دا، ءبىر الاڭدايتىن نارسەمىز بار، ول ءۇش ءتىلدى مەكتەپتەن باستاپ ۋنيۆەرسيتەتكە دەيىن قولدانۋ، مەنىڭشە، ەلىمىزدىڭ، اسىرەسە، تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا ساۋاتىن ەداۋىر تومەندەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن.
– ۇكىمەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەرلەردى جەكەگە ساتۋ تۋرالى شەشىمى ءقازىر قوعامدا ۇلكەن داۋ تۋعىزىپ، قارسىلىققا تاپ بولىپ جاتىر. بۇل ماسەلەدە ءسىز قاي جاعىنداسىز؟
– مۇنىڭ ەكى جاعى بار. ەگەر، جالعا بەرىلگەن جەردى وزىنە ساتىپ الىپ ءوندىرىسىن كۇشەيتەتىن بولسا، مال باعىپ جۇرگەن فەرمەر جايىلىمدى ساتىپ الىپ وزىمەن ءوزى ءونىم وندىرەتىن بولسا، بۇل پايدالى. سەبەبى، اۋىل شارۋاشىلىق ماقساتتا جالعا بەرىلگەن جەردىڭ كەلىسىمشارتىن 49 جىلدان كەيىن مەرزىمى بىتۋىنە بايلانىستى جەر كوميتەتى بۇزسا، فەرمەر جەرسىز قالادى. نە بولماسا ونى وزگە بىرەۋ الادى دا، الدىڭعىسىنىڭ سونشاما جىل توككەن تەرى تەككە كەتەدى. جالعا بەرىلگەن مەرزىمنىڭ بىتەتىن ۋاقىتىنا ءالى جەتكەمىز جوق، ەندى عانا 25 جىل ءوتتى. ول بولسا 49 جىلعا بەرىلەدى. ءتىپتى، جالداۋ مەرزىمى بىتكەننەن كەيىن نە بولاتىنى، ارى قاراي قالاي رەتتەلەتىنى، قانداي داۋ-داماي بولاتىنى بەلگىسىز. سونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن فەرمەرلەردىڭ ءقازىر جالداپ، پايدالانىپ وتىرعان جەرلەرىن جەكەگە ساتىپ العاندارى دۇرىس. مۇنى تەك تۇسىنبەگەندەر عانا جەر ساتۋ ماسەلەسىنەن شۋ شىعارىپ ءجۇر. ولاردىڭ اراسىندا شۋدى پايدالانىپ كوزدەگەن جەرىن الىپ قالعىسى كەلىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس.
ەكىنشىدەن، جەردى الۋىن الىپ، ەشتەڭە ىستەمەي وتىرعاندار دا كوپ. توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن بيدايى مەن ارپاسى جايقالىپ تۇراتىن جەرلەر ءقازىر ساردالاعا، قارا تاقىر جەرگە اينالدى. ويتكەنى، بىرەۋ جالعا الدى دا ەشتەڭە ىستەگەن جوق. جۇمىس جۇرگىزبەگەن. ەگەر جەردى پايدالانا بىلەتىن ادامنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ساتىپ الىپ، ءونىم وندىرۋىنە قولداۋ ءبىلدىرۋدى كوزدەسە، وندا بۇل دۇرىس شەشىم.
ال، قولدامايتىن جاعى، سۋارمالى قاراتوپىراقتى قۇنارلى جەرلەر بولادى جانە ول جەرلەر ەلدىڭ بۇگىن ءھام كەلەشەكتە جەيتىن نانىنىڭ قورى سانالادى. ءبىراق، بىزدە ءقازىر سونداي قۇنارلى جەردىڭ بارىنە قالا سالىپ جاتىر. مىسالى، الماتى قاراتوپىراقتى جەردە تۇر. قالانىڭ تالعار جاعىنا قاراي جۇرسەڭ قۇنارلى جەردىڭ بارىندە جەكە ۇيلەر مەن ءتۇرلى عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسى جۇرۋدە. قۇنارلى جەرلەردىڭ ساتىلۋىنىڭ، جەكەگە ءوتۋىنىڭ كەلەشەكتە كەرى اسەرى بولۋى مۇمكىن. جانە ءبىر نارسە، ءمينيسترىمىز جەر شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىنىن ءجيى ايتادى. الايدا، راسىندا سولاي ەكەنىنە كەپىلدىك جوق. ولار وزگە بىرەۋدىڭ اتىمەن ساتىپ الماسىنا كىم كەپىل. جەر ساتۋدىڭ وسىنداي تەتىكتەرى ءقاۋىپتى. بۇرىندارى دا قازاقستان جەرىنىڭ 5 پايىزى ساتىلاتىنى ايتىلسا، ءقازىر 10 پايىزى عانا ساتىلۋى مۇمكىن دەپ جاتىر.
– قۇنارلى جەرىمىزدىڭ كولەمى ونسىز دا وتە از ەمەس پە؟
– ونىڭىز راس. ەڭ قىزىعى سوندا، قازاقستاننىڭ سۋارمالى-قۇنارلى جەرى جالپى جەرىمىزدىڭ 0،25 پايىزىن عانا قۇرايدى. جاڭا ايتىپ وتكەن 5 نەمەسە 10 پايىزدىڭ قاي-قايسىسى دا ودان اناعۇرلىم كوپ. سونىڭ ءۇشىن بۇل ۇلكەن داۋ بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان، بۇل ماسەلە بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەلىپ، ءاربىر تەتىگى دۇرىس ويلاستىرىلۋى كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
سۇحباتتاسقان ساكەن ورىنباسار ۇلى
