ەسىمى ەلگە عانا ەمەس، ەۋروپاعا ايگىلى، ەڭبەگى ەرلىككە پارا-پار حاسان ورالتايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان  «حاسان ورالتاي – الاششىل قايراتكەر» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنسيا 2016 جىلدىڭ 14 ساۋىرىندە قىزىلوردا وبلىسى،  جاڭاقورعان وڭىرىندە ومىردەن وتكەنىنە التى جىل تولعان كۇنى اتالىپ ءوتتى.

القالى باسقوسۋ جيىنىنا گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىنان حاسان ورالتايدىڭ ۇلى بوگەنباي، كۇيەۋ بالاسى  سمايىل ءسابيحان ارنايى كەلىپ قاتىستى. سونداي-اق تۇركيادان ىستامبۇلداعى ميمار سينان ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت ىستەيتىن عالىم ءابدىۋاقاپ قارا، الماتىدان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مامبەت قويگەلدى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى، بەلگىلى جازۋشى سماعۇل ەلۋباي، كەزىندە «ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاقستانداعى بيۋرو جەتەكشىسى بولعان ساياسات بەيىسباي، حاسان اعانىڭ تۋىسى، قايراتكەردىڭ مۇرالارىن جيناقتاپ، ناسيحاتتاۋشى  ءابىلباشار ءىلياس ۇلى جانە الماتى مەن استانا، قىزىلوردا قالالارىنان ءبىرقاتار زيالى قاۋىم وكىلدەرى  ارنايى كەلىپ ويلارىن ورتاعا سالدى.

تۇركى الەمىنىڭ تانىمال قوعام قايراتكەرى، ەۋروپادا ءوزىنىڭ الاششىل ازامات ەكەنىن «ازاتتىق» راديوسى ارقىلى تانىتا بىلگەن، مۇستافا شوقاي ءىسىن جالعاستىرۋشى، ءارى ءىزباسارى حاسان ورالتايدىڭ قۇرمەتىنە «كەيدەن» اۋىلىنداعى № 208 ورتا مەكتەپتە ارنايى سىنىپ اشىلدى. ءارى وسى اۋىلدا  حاسەكەڭنىڭ ءوزى 1992 جىلى ىرگەتاسىنىڭ قالانۋىنا سەبەپشى بولعان «كەيدەن» مەشىتىندە قايراتكەر رۋحىنا قۇران باعىشتالدى.

وسىدان كەيىن  اۋدان اكىمدىگىنىڭ ءماجىلىس زالىندا وتكەن حالىقارالىق عىلىيم-تانىمدىق كونفەرەنسيا ءوتىپ، ونى اۋدان اكىمى  رۋسلان رۇستەموۆ ءوزى اشىپ جۇرگىزىپ وتىردى. جيىنعا قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى راۋان كەنجەحان ۇلى قاتىسىپ،  الاششىل قايراتكەر تۇلعانىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەس جولىنا، ونىڭ كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق تاعىلىمدى ىستەرىنە توقتالدى.

وسى ارادا اتاپ ايتا كەتەر ءجايت، حاسان ورالتايدىڭ ەۋروپادا جۇرگەن ايتۋلى قايراتكەر ەكەنىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزبەي تۇرىپ، سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا-اق «ازاتتىق»  راديوسى ارقىلى تانىپ بىلگەن كوزى اشىق ازامات امانكەلدى ەسەي شىمكەنت شاھارىنىڭ ىرگەسىندەگى تاسساي ەلدى مەكەنىنەن حاسان ورالتاي قۇرمەتىنە سونىڭ ەسىمىمەن كوشە بەرگىزۋگە مۇرىندىق بولعانىن ەسكە سالىپ ءوتۋ پارىزىمىز. كەيىن جاڭاقورعان اۋدانىنان دا حاسان ورالتاي مەن تۇركيانىڭ كورنەكتى قايراتكەر تۇلعاسى الپارىسلان تۇركەش  ەسىمدەرى بەرىلگەن كوشە اشىلعانىنا وسى امانكەلدى ەسەي مىرزانىڭ ەڭبەگى زور. سونداي-اق، وسى عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنسيانى ۇيىمداستىرىپ وتكىزۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزگەن حاسەكەڭمەن كوزى تىرىسىندە قويان-قولتىق ارالاسقان الشىنباي تۇرتان ۇلى مىرزالار بولدى. وسى ەكى ازامات تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا حاسان ورالتايدى  گەرمانيادان بىرنەشە مارتە جاڭاقورعان وڭىرىنە شاقىرىپ، جۇرتشىلىقپەن كوپتەگەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. الاشتىڭ ايتۋلى تۇلعالارى جونىندە سىر ءبولىسىپ، كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە بولارلىق تاعىلىمدى اڭگىمەلەرىن تىڭداپ، ەمەن-جارقىن سىرلاستى. الاششىل اسىل قايراتكەردى ەلگە تانىتتى.

جاڭاقورعان اۋدانى اكىمشىلىگى عيماراتىنىڭ ءماجىلىس زالىنا حالىق لىق تولدى. تاريحشى عالىمدار مامبەت قويگەلدى، ءنابيجان مۇقامەتحان ۇلى، جازۋشى سماعۇل ەلۋباي، تۇركيادان كەلگەن تاريحشى ءابدىۋاقاپ قارا، حاسەكەڭنىڭ وسى وڭىردەگى ءىنى-دوسى بولعان امانكەلدى ەسەي «قازاق دالاسىنداعى  1931-33 جىلدارداعى زوبالاڭ جانە حاسان ورالتاي شىعارماشىلىعىنداعى ۇلت كوشى»، «ەلىم-ايلاپ وتكەن ءومىر»، «مۇستافا شوقايدىڭ ءىزباسارى حاسان ورالتاي»، «تانىمال تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعىنداعى تاريحي شىندىق»، «حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ نەگىزىن قالاۋشى»  دەگەن تاقىرىپتاردا بايانداما جاسالدى.

جيىن سوڭىندا «حاسان ورالتاي تاعىلىمى» اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. شاعىن ەڭبەكتە حاسەكەڭنىڭ  ەل تاۋەلسىزدىگى، ازاتتىققا بايلانىستى وتكىر دە ۇزىك-ۇزىك ويلارى، تاعىلىمدى تۇجىرىمدارى جيناقتالعان.

حاسەكەڭ باتىس گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا 28 جىل بويى «ازاتتىق» راديوسىنداعى قازاق رەداكسياسىندا قىزمەت ەتتى. ءوزىنىڭ بار ماقسات-مۇددەسىن قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن دەربەستىگى جولىنا ارنادى. ال «ازاتتىق» راديوسى  قازاق  ەلىنىڭ  تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن  اقپاپات ايدىنىندا جىلدار بويى كۇرەسىپ، ەل تىڭداۋعا قورقاتىن باتىل پىكىرلەردى اۋە تولقىنى ارقىلى  بۇكىل الەمگە تاراتۋمەن كەلگەن.

1995 جىلدىڭ باسىندا ميۋنحەننەن چەحيا استاناسى پراگا قالاسىنا  كوشكەن «ازاتتىق» راديوسىن ورنالاستىرۋعا اتسالىسىپ، قازاقستاننان جاڭادان  قىزمەتكە كەلگەن جىگىتتەرگە ەڭ الدىمەن ەلدىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەۋدى تاپسىردى، سول تۇرعىدا كوپ نارسەنى ۇيرەتتى. سول جىلى كوكەك ايىنىڭ 30- كۇنى 63-كە تولعان حاسەكەڭ جاڭا قىزمەتكەرلەردى جيناپ الىپ، بىلاي دەدى:

-مەن ەرتەڭنەن باستاپ زەينەتكەرمىن. ەندى سەندەر قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋگە قىزمەت ەتۋلەرىڭ كەرەك. سەندەرگە ايتار اماناتىم، جىل سايىن مۇستافا شوقايدىڭ تۋعان كۇنى مەن ومىردەن ءوزعان كۇنىندە ارنايى حابار دايىنداپ، ونىڭ حالقىنا جاساعان قىزمەتىن، ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەنىن، اڭساعان ارمانىن، ىسكە اسىرا الماعان يدەياسىن تىڭدارماننىڭ قۇلاعىنا جەتكىزىپ، ساناسىنا قۇيىپ وتىرىڭدار. ەكىنشى ايتارىم، شىعىس تۇركىستانداعى وسپان باتىردىڭ ۇلت-ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسىن، ەلىنىڭ دەربەستىگى ءۇشىن ايقاسىپ وتكەنىن، قالاي ايۋاندىقپەن ولتىرىلگەنىن ەسكە الىپ، سول داتاعا وراي جىل سايىن حابار بەرىپ  تۇرىڭدار. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعان كۇنىن ۇمىتپاڭدار. سونداعى قازاق مەملەكەتىن قۇرىپ، سونىڭ قالىپتاسۋىنا جانىن سالا كۇرەسكەن ءاليحان بوكەيحان ۇلى باستاعان قايراتكەرلەردى ەسكە الىپ وتىرۋ سەندەرگە امانات. جالپى، جەلتوقسان ايى قازاق حالقى ءۇشىن قاسيەتتى كۇندەرگە تولى. جەلتوقسان كوتەرىلىسى، جاستاردىڭ ازاتتىق ءۇشىن باس كوتەرۋى ەستەرىڭنەن شىعا قويماس. وسىنداي ايتۋلى كەزەڭدەردى «ازاتتىق» راديوسى ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرماسىن. حالقىمىز ءۇشىن كەز-كەلگەن ماڭىزدى وقيعا، ۇمىتىلماس تۇلعالار ەسكەرۋسىز قالماسىن. بۇل كەلەر ۇرپاققا قاجەت. مەنىڭ سوڭعى اماناتىم، ءوتىنىشىم وسى» دەگەن ەدى حاسەكەڭ پراگاداعى جىگىتتەرمەن قوشتاسىپ تۇرىپ.

«ازاتتىق» راديوسىنداعى  ءاربىر حابار، الىنعان سۇحباتتار قازاق ءۇشىن قىزمەت ەتۋى كەرەك، سوعان باعىشتالسىن. امەريكانىڭ «كوك قاعازىن» الىپ، بوسقا جۇرمەي قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى، ەلدىڭ دەربەستىگى مەن ازاتتىعى ءۇشىن  كۇرەسەيىك» دەپ ايتۋدان تانبايتىن.  مىنەكي، الاشتىڭ ايتۋلى ازاماتى حاسان ورالتاي وسىنداي ءىرى  تۇلعا ەدى.

ساياسات بەيىسباي

«ازاتتىق» راديوسىنىڭ 1991-2004 جىلدار ارالىعىنداعى قازاقستانداعى ءتىلشىسى.