باي-باعلانداردىڭ جەمساۋىنا تۇسپەڭدەر! ۇلتىمىزدىڭ تۇبىنە كەرەناۋلىق جەتە مە دەپ قورقامىن. مۇنىم كوپكە توپىراق شاشقانىم ەمەس. قازاقتاي مىرزا، قازاقتاي تازا، قازاقتاي شىدامدى حالىق جەر بەتىندە وتە از.
ءدال قازاقتاي قىزى مەن اناسىن ارداقتاۋ جاعىنان قاي ەل الدىمىزعا تۇسە الادى؟ «ۇلىڭ وسسە ۇلىقتىمەن اۋىل بول، قىزىڭ وسسە قىلىقتىمەن اۋىل بول» دەگەن قازاقتىڭ كورەگەندىگى دە وسىندا جاتىر. بويىمىزدان ادامي ادەپ-عۇرىپتاردىڭ بارلىعى تابىلادى. ەندەشە، نەگە قىرمىزىداي قۇلپىرعان قىزدارىمىز باقىتتارىن جات جۇرتتان ىزدەيدى، شەتەلدەردە قانشاما قىزدارىمىز اجال قۇشتى دەسەڭشى! اكەسىز بالا ءوسىرىپ، سالتىمىزدا جوق جات ادەتتەرگە باۋىر باسقاندار لەگى جىلدان-جىلعا كوبەيۋدە. نەگە؟ بۇل ءۇردىس كەڭ ەتەك الىپ جايىلا بەرسە، ارتى جاقسىلىققا اپارماسى بەلگىلى. ۇكىمەت بۇل ماسەلەگە ەنجارلىق تانىتىپ، ماۋجىراپ وتىر. بىرنەشە مارتە وسى ماسەلەگە ات شالدىرعان ازاماتتار بولدى. امال نەشىك، تىڭدار قۇلاق بولماعاسىن، قوعامدىق پىكىر تۋماعاسىن، بارلىعى جۇرە تىڭدالىپ، ايتىلعان-ايتىلعان جەرىندە قالدى. ەندى قايتپەك كەرەك؟ قازاقتىڭ كەلەشەگىن، دەموگرافيالىق احۋالدى ويلاعان جانعا كارى قىزداردىڭ كوپتىگى، جالعىز باستى انالاردىڭ كۇيبەڭ تىرلىگى وي سالارى ھاق. قالتالى ازاماتتاردىڭ جاسىرىن تۇردە ەكىنشى ايەلى بولىپ، قارا باسىن كۇيتتەپ جۇرگەن سىلقىمدار قانشاما؟! سونداي قادامعا بارعاندارى ءۇشىن ولاردى كىنالاۋعا بولا ما؟ قىتىمىر ءومىردىڭ قۇرساۋىنان شىعا الماي، «باي-باعلانداردىڭ» جەمساۋىنا تۇسكەندەر دە كەزدەسەدى. ءارتۇرلى جولمەن تاعدىر بايلاسىپ، جان سەزىمدەرىن جاريالاۋعا باتپاي جۇرگەندەر از با؟
تاياۋدا سەنات تورىنەن جابال ەرعالي ۇلى قازاق قىزدارىن شەتەل اسىرىپ وقىتۋدىڭ كەلەڭسىز تۇستارى مەن ۇلتىمىزعا كەرەعار استارىن جۇرتشىلىققا اشىپ بەردى. ەگەر شىندىقتىڭ جۇزىنە تۋرا قاراساق، كوتەرىلگەن ماسەلە ورىندى. ماسەلەن، بيلىكتەگىلەر مەن قالتالىلار: «مەنىڭ ۇلىم لوندوندا، مەنىڭ قىزىم شۆەساريادا»، — دەپ، كەۋدە كەرىپ سويلەگەندە كوكپەن تىرەسەدى. كىمگە قالاي ەكەنىن بىلمەيمىن، مەنىڭ ولارعا جانىم اشيدى. سەبەبى كەيبىرەۋلەرىنىڭ ۇل-قىزى ەلى مەن وتاننىڭ قادىر-قاسيەتىن سەزىنبەي جاتىپ شەتەلگە كەتەدى. اكە-شەشەنىڭ تاربيەسى، اتا-اجەنىڭ ۇلاعاتى، قازاقى مەنتاليتەت بويىنا سىڭبەگەن بالادان كۇنى ەرتەڭ ۇلتتىڭ جوعىن جوقتار ازامات شىعادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ولاردان ەرتەڭ ۇلت تۇگىلى، اكە مەن شەشەگە جانى اشىمايتىن دالدۇرىشتەر، تىلدەن جۇرداي، دىننەن بەزگەندەر شىقپاسىنا كىم كەپىل؟! سوندا دەيمىن-اۋ، وسى ءبىز قانداي بولاشاققا ەڭبەك ەتىپ جاتىرمىز؟ «ەل بولام دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ونەگەلى سوزگە قۇلاق ءتۇرىپ جاتقان جان كورىنبەيدى. سىرتتا وقىپ جاتقانداردىڭ دەنى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ ءۇرىم بۇتاعى. ال سەناتوردىڭ ويىن ورتكە تيگەن جەلدەي ءىلىپ اكەتكەن جان كورمەدىك. ۇكىمەت تە ازىرگە ءۇنسىز. ءقازاقتىلدى ب ا ق «تىلدەرىن تىستەپ»، جان ايقايعا ءۇن قوسپاي، وزەكتى ورتەيتىن جاعدايعا ءاتۇستى قاراپ، سىدىرتىپ وتە شىقتى. تەك ورىس باسىلىمدارى عانا اتتانداپ ءبىراز جەرگە باردى. تۇلىپقا قاراپ موڭىرەگەن سيىرداي ءداستۇرى تۇگىلى ءتىلىن بىلمەيتىن باۋىرلارىمىز شەتەلگە قىز بالانى وقىتۋدىڭ ءتۇرلى سالدارىنا كوز جۇما قاراپ، جابايىلىقتىڭ ءبىر تۇرىنە بالاعان قالىپ تانىتتى. تۋرالاپ ايتقاندا، دەپۋتات ساۋالىنا قارسىلىقتى «حالىقتىڭ كوزى ءھام قۇلاعى» ارقىلى جەتكىزىپ، ۇپاي جيناپ قالعاندارى وزەگىمدى ورتەدى. وسى جەردە قازاقى مەنتاليتەت، ۇلتتىق ۇستانىم تىلىنەن اجىراعانداردى تولقىتپايتىنىنا كوزىم انىق جەتتى. ال مەن قوزعاعالى وتىرعان توقال ماسەلەسى بازبىرەۋلەردىڭ «قىتىعىنا» تيەر. دەيتۇرعانمەن، قوعامداعى قانى تامشىلاپ تۇرعان جاعدايعا كوز جۇما قاراي المادىم. كەيبىر كەلەڭسىزدىكتەردى قوپارىپ، ارا جىگىن اشۋعا تىرىستىم. ايتسە دە، توقال ماسەلەسىنە ءبىر جاقتى قاراپ، كوپ ايەل الۋدى كوپشىلىككە جارنامالاپ، قولداعانىم ەمەس. كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن تۇيتكىلدى قوعامنىڭ تالقىسىنا سالۋدى قالاعانىم.
بابالار جولى ورگە سۇيرەمەك
ءبىر كەزدەرى پارلامەنتتە قىزۋ تالقىلانىپ، باق-تىڭ «تۇندىگىن جەلپىگەن» كوپ ايەل الۋ جايلى تاقىرىپ قوعامدى ءدۇر سىلكىندىرىپ بارىپ باسىلعانى ەستەرىڭىزدە بولار. سول كەزدەرى امانگەلدى اعانى تەلەديداردان كوزىم شالدى. ءبىر جۋرناليست: «ءوزىڭىز دەپۋتات بولعاندا توقال العانعا قارسى بولمادىڭىز، سونى قالاي تۇسىندىرەسىز؟» — دەگەن تاراپتا سۇراق قويدى. سوندا امانگەلدى اعام نە دەدى دەيسىز عوي. «قارسى بولماعان سەبەبىم: قىزدارىمىز كوپ. ولار ءتىپتى بىزگە مۇڭدارىن ايتىپ حات جازادى. ولارمەن دە ساناسۋ كەرەك قوي. شىنىمەن ەكىنشى ايەلدىككە بارعىسى كەلەتىن، جۇرەگى قالاپ تۇرعان قىز-كەلىنشەكتەرگە بوگەت بولۋ جات قىلىق. ەر-ازاماتتار ولاردى اسىراۋعا قاۋقارلى، بولىپ-تولىپ تۇرسا، نەگە الماسقا؟ بارلىعى دا زاڭ جۇزىندە ىسكە اسپاسا، ءبارى بەكەر». ورەلى ءسوز ايتقان امانگەلدى اعاعا قالاي ريزا بولماسسىڭ؟ وسىداي كەيىن كەي ەر-ازاماتتار قوقيلانىپ باققانىمەن، شىبىشتاي شىبجىڭداعان ءبىر ءسىڭلىم: «ەركەكتەر ەكى ايەل السا، ءبىز، ايەلدەر دە، ەكى بايعا شىعامىز»، — دەپ، ايدى اسپاننان شىعاردى. «اينالايىن-اۋ، قازاقىلىقتى، يسلامدى بىلاي قويعاندا، الەم تاريحىندا بولماعان سۇمدىقتى ءداتىڭ بارىپ قالاي ايتتىڭ؟» — دەپ، بەتىنە تۇكىرگەن ەشكىمدى كورمەدىك. شىنىمەن بويىندا قازاقى تاربيەلىكتىڭ ءبىر تامشى ۇرىعى بولعاندا، الگى بايعۇس ول ءسوزدى ايتار ما ەدى، قايدام. مىنە، ماسەلە قايدا جاتىر؟! جاسىراتىن تۇگى دە جوق، كوپ ايەل الۋ — ءناپسىقۇمارلىق ەمەس، ۇرپاق وربىتۋگە دەگەن تالپىنىس. كەنجەلەپ قالعان دەموگرافيانى دامىتۋعا قوسىلار ۇلەس بولماق. ءداستۇرىنىڭ دەنى يسلاممەن استاسىپ جاتقان بابالار جولى ۇرپاعىن ورعا ەمەس، ورگە سۇيرەمەك. وندا بۇدان قورقۋعا نە سەبەپ؟ وسى جەردە بويجەتىپ قالعان كەزىمدە كوزىممەن كورگەن وقيعالار تىزبەگىن ايتا كەتەيىن. ۇيىمىزگە ەكى ايەل ەرتكەن جەزدەمىز ءجيى كەلىپ تۇراتىن. ءبىرىن ءداۋ اپكە، ەكىنشىسىن كىشى اپكە دەپ اتايتىنبىز. كەلىپ-كەتىپ جۇرگەندە بايقاعانىم — كىشكەنە بالالاردىڭ بارلىعى ءداۋ اپكەنىڭ اينالاسىندا ءۇيىرىلىپ جۇرەدى. اكپەمىز دە بالالاردى اينالىپ-تولعانىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار ءداۋ اپكە كىشى اپكەمىزگە جىلى شىرايمەن كەلىنىندەي قاراپ، سىيلاستىقتارى كوزگە ۇرىپ تۇراتىن ەدى. كىشى اپكە دە ونىڭ قاس-قاباعىن باعىپ وتىراتىن. بىلمەيتىن ادامعا ەنە مەن كەلىن ءتارىزدى كورىنەتىن. سويتسەك، كەيىن بىلدىك قوي ءبارىن. ءداۋ اپكەنىڭ ەتەگىنە ورالىپ ءۇپىر-شۇپىر بولىپ جۇرگەن بالالاردىڭ ءبارىن كىشى اپكەمىز تۋىپتى. وزىنەن بالا بولماعاسىن، وتباسىنىڭ باقىتىن ويلاعان ءداۋ اپكە كۇيەۋىنە توقال الۋعا كەڭەس بەرىپتى. كەيىن سول بالالاردىڭ ءبارىن ءوزى باعىپ-قاعىپ قاتارعا قوستى، بىرەۋى وبلىس باسشىسى. بۇگىنگى تاڭدا ەكى كەلىننىڭ باسىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋلىققا شاقىرۋ قيىن. تاعى ءبىر جارقىن مىسال مىناۋ. كەلىن بولىپ تۇسكەن جەرىمدە «گەنەرال، ءداۋ اپا»، «كىشى اپا» دەگەن كىسىلەر بولدى. سول «گەنەرال اپا» اۋىلدى اقىلمەن بيلەدى. «بايتال شاۋىپ بايگە الماس» دەيتىندەرگە بۇل ساباق بولسا، قانەكەي! الايدا ول كىسى ەر-ازامات تۇگىلى، كىشكەنتاي ەر بالانىڭ الدىن كەسىپ وتپەيتىن انالاردىڭ ساناتىندا ەدى. ءبىر قىزىعى، «گەنەرال اپا» سىمباتى مەن اقىلى كەلىسكەن، اتىنا زاتى ساي توقالدى كۇيەۋىنە ءوزى الىپ بەرىپتى. بۇل جەردە دە اسىل انانىڭ كوكەيىندە ازاماتىم ۇرپاقسىز وتپەسىن دەگەن ىزگى نيەت جاتقانىن باسا ايتقىم كەلەدى. سونىڭ تەرەڭ ۇستانىمىن تۇسىنگەن قوس ايەلگە قانداي قۇرمەت تە لايىق. ولاردان تاراعان ۇرپاقتىڭ بۇگىندە رۋلى ەلگە اينالعانى ونەگەلى تاربيە. ءبىر بۇل ەمەس، قازاقتىڭ دالاسىنداي دارقان انالار ۇرپاق ماسەلەسىنە نەمكەتتىلىكپەن قاراماعانىن ەلىمىزدىڭ ءار پۇشپاعىنان كەزدەستىرەتىندەرىڭىز ءسوزسىز. وندا نەگە وسى ءبىر جاراسىمدى سىيلاستىق بىزدەن الىستاپ بارادى؟
توقالدان تۋعاندار دا ۇلت ماقتانىشتارى
الەمگە اتى ءماشھۇر كوپتەگەن دانالارىمىزبەن بىرگە، اباي دا، شوقان دا توقالدىڭ بالالارى. ولار اق نەكەمەن دۇنيەگە كەلگەن ۇلت ماقتانىشتارى. اقىلدى دا ايبارلى بابالارىمىز ايەلدەرىن بولەكتەمەي، بالالارىن جىلىكتەمەي، ءبىر ءۇيدىڭ بالالارىنداي ىنتىماقتا ۇستاۋى قانداي جاراسىمدى! شەجىرەگە تولى تاريحىمىزدى اقتارساق، مۇنداي مىسالداردى جۇزدەپ، ءتىپتى مىڭداپ كەلتىرۋگە بولادى. بۇگىنگى ءبىزدىڭ قوعامدا وسى ءۇردىستى جالعاستىرۋعا نەگە بولماسقا. اللاعا شۇكىر، قالتالى دا اتالى، اقىلدى دا سابىرلى ەر-ازاماتتار ەلىمىزدە از ەمەس. كەيبىرىنىڭ زاڭسىز توقالدارى بار! بازبىرەۋلەرى جاسىرىپ جاۋىپ، ۇرپاق ماسەلەسىنە ءجۇردىم-باردىم قاراپ، «بالا بەلدە، قاتىن جولدا» ءۇردىسىن ۇستانىپ الەك. بايبىشەسىنەن، تۋىس-تۋعانىنان تاسا ۇستاۋعا تىرىسادى. ءوز ايتارى بار ازاماتتار «قۇپياسىن» جاسىرماي، حالىقتىڭ تالقىسىنا تاستاپ، ويىن ەركىن ايتىپ ءجۇر. ويتكەنى ولار ادامنان جاسىرعانمەن، قۇدايدان جاسىرا المايتىن ىستەرىن كوپتەن نەگە كولەگەيلەسىن. سەبەبى نەكەسىز تۋعان بالا مەن ايەلدىڭ وبالى اتان تۇيەگە جۇك بولارداي اۋىر. تەكسىزدىك دەگەن ءسوزدىڭ ءبىر قىرى وسى تۇستا اشىلا تۇسەدى. كەدەيلەر قاۋىمى ەكى ايەل الماق تۇگىلى، «بايتال تۇگىل باس قايعى» بولىپ، قارا باستىڭ قامىن كۇيتتەپ ءجۇر. قوعامداعى تەڭسىزدىكتىڭ ءبىر ايعاعى وسى. سوندا قاراپ وتىرساڭىز، بار ماسەلەنى بايلىق شەشەتىندەي. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، توقال ماسەلەسىن جۇيەلەۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى قاۋزاماس بۇرىن مىنا نارسەگە توقتالا كەتەيىن. بارىمىزگە بەلگىلى، ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىسىندا جەزوكشەلەردىڭ وردالارى بار. الماتىداعى «مەكەنى» تانىمال. استاناداعى جىلى «قونىستارىنىڭ» ايى وڭىنان تۋىپ كەلەدى. سوڭعى ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سەنسەك، ەلىمىز بويىنشا كۇنىنە جۇزدەگەن قارا كوز قىزدار جەڭىل جۇرىسپەن ۇستالىپ جاتادى ەكەن. تەرگەۋ ورىندارىنا اپارىپ تەرگەپ تەكسەرگەننەن باسقاعا دارمەندەرى جوعىن قۇقىق ورگاندارى جاسىرمايدى. سەبەبى ولاردى جازالاۋعا، تاۋبەسىنە سالۋعا زاڭىمىز ءالسىز. ونى جيىرما جىلدا جونگە سالۋعا نە كەدەرگى بولدى؟ تۇسىنىكسىز؟ «جەڭگەتايلارعا» عانا زاڭ قولدانعان بولادى…ونىڭ ءوزى كوزبوياۋشىلىق. ايتپاقشى، «قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەرسىڭ» دەمەكشى، ءماجىلىس دەپۋتاتى ايتكۇل ساماقوۆا توسەك قاتىناسىن مەكتەپ باعدارلاماسىندا وقىتۋعا شاقىردى. مىڭ جەردەن جاھاندانۋ جاعادان الدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە، وسىلاي. اپىراي، ءبىز قايدا كەتىپ بارامىز وسى؟ تاستاندى بالالاردىڭ دەنى قارا كوزدەر، بالالار ۇيىندەگى قارا دومالاقتار قانشاما. وسىنىڭ سەبەپ-سالدارىن ىزدەپ، بولاشاق انالار تاربيەسىنە نەگە تەز ارادا كىرىسپەيمىز؟ مەنىڭ كوپتىڭ تالقىسىنا تاستاعىم كەلگەنى — قىزدارىمىزدى بولەك وقىتۋعا كۇش سالۋ. بۇل جاڭالىق ەمەس. قانى ءبىر، جانى ءبىر، ءدىنى مەن ءتىلى ءبىر تۇرىك باۋىرلارىمىزدىڭ باستاماسىمەن اشىلعان قتل-دەردىڭ كوپتەپ اشىلۋى دا قىزدارىمىز بەن ۇلدارىمىزدىڭ ورەسىن وسىرەرى ھاق. ويتكەنى از جىلدىڭ وزىندە قتل مەكتەپتەرىن بىتىرگەن تۇلەكتەر ءبىلىم پاراساتىمەن كوپشىلىككە تانىمال. ادەپ، يبا جاعىنان دا وزدەرىن مويىنداتىپ ۇلگەردى.
مەن انامىن، اجەمىن. نەمەرەلەر، شوبەرە ءسۇيىپ وتىرمىن. «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيۋ» دەگەندى ەستەن شىعارعان جانۇيالاردى كورىپ ءجۇرمىن. «تاربيە باسى — تال بەسىك» دەگەن بابالار دانالىعى قانداي!؟ ەلىمىزدە ستاتيستيكا بويىنشا ايەل زاتى الدىڭعى ورىندا. ەركەكتەر از. دەموگرافيانى قالىپتاستىرۋعا، دامىتۋعا بۇل دا ءبىر كەدەرگى. سەبەبى نەكەسىز بالالار كوبەيدى. «كوكەك انالار» مولايدى. ولاردىڭ تاعدىرىنا نەمكەتتى قاراۋعا بولماسىن بارشامىز سەزىنەمىز. سولاردىڭ جارتىسى ويناپ ءجۇرىپ وت باسقاندار بولسا، قالعاندارى جانۇيالى ازاماتتاردىڭ «ناق سۇيەرلەرى». تاعى ايتامىن، كوپ ايەل الۋ ءسان ەمەس. وعان شوشىنا قارايتىن تۇك تە جوق. كوڭىل جاراستىرىپ، قوسىلىپ جاتسا، نەگە زاڭداستىرماسقا دەگىڭ كەلەدى. سول ءۇشىن «نەكە جانە وتباسى» زاڭىنا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزسە، ەشكىمنىڭ دە نامىسىنا شي جۇگىرتكەندىك بولماس ەدى. قۋىس-قۋىستا جاسىرىنىپ، دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاعىنا ءوز نىسپىسىن جازدىرا الماي جۇرگەندەرگە جانىم اشيدى. سوندا دەيمىن-اۋ، بالاعا اكەلىك مەيىرىم مەن سۇيىسپەنشىلىك قايدا؟ ونى سەزىنبەگەن انا مەن بالانى تولىققاندى جانۇيا دەۋگە كەلە مە ءوزى؟ بايلىققا بوككەننىڭ جارى نە توقالى بولۋ باقىت پا؟ ەركەگى يمەنشەك، ايەلى قوجا وتباسى دا وعان جاتپاس. ۇمىتپاسام، بىردە تەلەديداردان بەلگىلى ايتىسكەر ايەلدى «مەنشىكتى مەكەننەن» كورسەتىپ جاتىر. الگى ايەل بەتى بىلش ەتپەي «ءبىز باقىتتى وتباسىمىز» دەپ سايراپ وتىر. جاستاي قوسىلعان قوساعىن تاستاپ، ەكى بالاسىمەن اكەسىندەي ادامعا تيگەنىن بەينە ەل-جۇرت بىلمەيتىندەي كوسىلەدى. «بۋىرشىن كوزىن سۇزبەسە، بۋرا بۇيداسىن ۇزبەيدى» دەگەن قازاق قانداي دانىشپان ەدى… ۇلتتىق تەلەارنامىز باسقا ۇلگى ەتەتىن وتباسى تاپپاعانىنا…
ءتۇيىن: قاراپ وتىرسام، كەيبىر قىزدار دۇنيە بايلىق ءۇشىن، ارزان ب ا ق ءۇشىن جەڭىل جۇرىسكە سالىنىپ، اكەسىز ۇرپاق اكەلىپ، قالتاسى قالىڭ بىرەۋدىڭ توقالى بولىپ، ماتەريالدىق بايلىققا قىزىعىپ، «شاتتانىپ» ءجۇر. ناعىز باقىت رۋحاني بايلىقتا ەكەنىن سەزىنبەيتىندەرىنە قالاي كۇيىنبەسسىڭ. «ارىم — جانىمنىڭ ساداقاسى» دەگەن ەلدىڭ قازىرگى قىزدارى ەرلى-زايىپتىلاردى اجىراتىپ، بالالارىن جەتىم قالدىرىپ جاتقانىن ەستيسىڭ. ال قالتالى بيلىكتەگى كەي ازاماتتار (اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەي-اق قويالىق) توقالدارىنا ءۇي، ماشينا ت.ب. الىپ بەرىپ، بار جاعدايىن جاساعانداي كەيىپ تانىتىپ ءجۇر. ال كىندىگىنەن وربىگەن ۇرپاعىنا اتا تەگىن بەرۋگە ءتۇرلى سىلتاۋلار ايتىپ قاشقاقتايدى. بۇل جاس توقالدىڭ ءومىرىن وكسىتىپ، پەرزەنتتەرىن ءتىرى جەتىم ەتكەنمەن بىردەي ەمەس پە؟ ەشقانداي دۇنيەگە ايىرباستالمايتىن اكەلىك ماحابباتتى قايدا قويامىز؟ الگىندەي ەركەكتەر دۇنيەگە كەلگەن بالاسىن پەرزەنتحانادان الىپ شىعۋدان قورقادى. نەگە ولارعا باسىمەن ىستەگەنىن مويىنمەن كوتەرمەسكە. ەكى ايەلگە شاماسى كەلمەگەن ادام قالاي ەل باسقارماق؟! «مەنىڭ ءاتى-جونىمدى ايتۋشى بولما، مەن ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە وتباسىم تۇر»، — دەيتىندەر دە تابىلادى مىنا قوعامنان. «ەڭ باستى بايلىعىمىز — ادام»، — دەلىنگەن اتا زاڭىمىزدا. دەمەك، قالعان تىرلىكتىڭ ءبارى ادامزات يگىلىگى ءۇشىن. ەلىمىزدە 350 مىڭعا جۋىق كارى قىزدار،95 مىڭعا جۋىق جەتىم بالالار بار ەكەن. جەزوكشەلىكپەن اينالىسقان قاراكوزدەرىمىز قارا باستارىنىڭ قامىن كۇيتتەپ ءجۇر. قىزدارى مەن انالارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەندىگى بيلىككە سىن. اتام قازاق جەسىرى مەن جەتىمىن جىلاتپاعان. مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق تاربيەنىڭ جوقتىعىنان تۋىنداپ وتىر.
قوعامداعى تاستاندى بالالاردىڭ دەنىنىڭ اكەسى ءاتى-جونىن بەرۋدەن قاشىپ ءجۇر. بۇل جەردە سولقىلداق زاڭنىڭ دا كەسىرى ءتيىپ تۇر. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، «كوكەك انالاردى» عانا ەمەس، «قىران» اكەلەردى دە تۇزاقتايتىن زاڭ كەرەك. ايتپەسە ءبارى بەكەر. مەنىڭ ايتپاعىم — سولقىلداق زاڭعا «جاعدايى كەلىپ تۇرسا، ۇرپاق، ۇرپاق ءۇشىن، ەكىنشى ايەل الۋعا بولادى» دەپ ەنگىزسە. بالاعا اكەنىڭ نىسپىسىن بەرۋگە، بالاعا بار جاعدايدى جاساۋعا ەرەكشە تالاپ قويىلۋى كەرەك. ونى ورىنداماعان جاعدايدا قىزمەتىنەن قۋىلىپ، قاتاڭ جازالار قولدانىلسا. بىرنەشە ايەل الىپ، كەرىسىنشە بايلارىن تاستاپ باسقا بايعا ءتيىپ جۇرگەن كىمدەر دەگەن سۇراققا جاۋاپ دايىن. ولار، نەگىزىنەن، «بيلىكتەگىلەر، قالتالىلار، تەسپەي سورىپ سەمىرگەندەر». بۇگىنگى سولقىلداق زاڭ سولاردىڭ ءسوزىن سويلەپ تۇر. تارشىلىقتىڭ، جوقتىقتىڭ كەسىرىنەن قانشاما وتباسىلار ءۇيلى-باراندى بولا الماي اجىراسىپ جاتىر. سونىمەن، قىسقاسىن ايتساق، «وتباسى جانە نەكە تۋرالى» زاڭدى قولعا الاتىن كەز جەتتى…
جوعارىدا ايتقانىمىزداي، شەتەلدە وقىعان قىزداردىڭ نامىسسىزدىعىنان «جيەندەرىمىز» الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كوبەيىپ كەلەدى. كۇلەمىز بە، جىلايمىز با؟ قازاق قىزدارىنىڭ قۇنى نەگە سونشالىقتى ارزانداپ كەتتى، اعايىن؟ مىسالى، مىسىردا جات جۇرتتىڭ قىزىن الاتىن بولسا، 100 مىڭ اقش دوللارىن سۇرايدى. وزگە دە ەلدەردىڭ قىزدارى التىننان ارداقتى. ال ءبىزدىڭ قىزدارىمىز تىشقاق لاق قۇرلى جوق پا؟ كىم كورىنگەن پايدالانادى، ەلىنە جەتەكتەپ الىپ كەتە بەرەدى. ياعني ونداي كۇيەۋ بولعىسى كەلگەندەرگە زاڭ جۇزىندە توسقاۋىل قويۋ قاجەت. مىسىر نەمەسە تۇركىمەنستان سياقتى قىمبات باعا قويالىق. سوندا ول نامىسىمىزدى دا، قىزدارىمىزدى دا قورعايدى. وزگە دە ەلدەردە قىزدارى التىننان ارداقتى. ال بىزدە شە؟ ءوزىڭىز ويلاي بەرىڭىز…
ساۋلە مەشىتباي قىزى
