مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، اكادەميك مىرزاتاي جولداسبەكوۆ جەردى اۋكسيون ارقىلى ساتسا، قازاقتىڭ شۇرايلى جەرلەرى قالتالى ازاماتتاردىڭ قانجىعاسىندا كەتەدى دەپ الاڭدايدى. ونىڭ ويىنشا، الدىمەن اۋىلداعى قاراپايىم قازاقتىڭ قامىن ويلاۋ قاجەت. ال جەر داۋىنا كەلگەندە، حالىقتىڭ توزىمدىلىگىن سىناۋعا بولمايدى. «قازاق تۇگەل اتقا قونسا، ەشكىمدى تىڭدامايدى. ول نە اتتان ءولتىرىپ تۇسەدى، بولماسا، ءوزى ءولىپ تۇسەدى»، - دەيدى م.جولداسبەكوۆ. بۇگىندە جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيا قۇرامىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان اكادەميكتىڭ Baq.kz سايتىنا بەرگەن سۇحباتىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.

 - مىرزاتاي اعا، ءسىز ءوزىڭىز «جەر تۋرالى» كودەكسكە ەنگىزىلگەن جاڭا نورمالاردى قالاي قابىلدادىڭىز؟

- وسى ءبىزدىڭ ءبىر كەمشىلىگىمىز – قابىلدانعان زاڭدى وقىمايمىز. ال زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن ونىڭ جوباسى كەڭىنەن تالقىلانادى. ونى قابىلداعان سوڭ، جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەدى. بۇل – كۇندەلىكتى تاجىريبە. «جەر تۋرالى» كودەكستىڭ ءوزى 2003 جىلى قابىلدانعان عوي. سول كەزدە تالاي شارتتار بەلگىلەندى. ول ۋاقىتتان بەرى ەشكىم قىڭق ەتكەن جوق قوي. ەشكىم ەشتەڭە ايتقان دا جوق، قارسىلىق بىلدىرگەن دە جوق. ۋاقىت وتە كەلە، زامان اعىمىنا ساي وعان ءبىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. حالىق بولعاننان كەيىن ءارتۇرلى پىكىر بولادى عوي. جەردى جالعا بەرۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ جانە ساتۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە ەل ءابىرجىدى. شىنىن ايتقاندا، قازاقتىڭ ءوزى جەردەن باسقا ەشتەڭەسى جوق قوي. باعزى زامانداردان قازاق وسى بايتاق ۇلى دالانى قان كەشىپ ءجۇرىپ، جانىن قيىپ تۇرىپ، قورعاپ قالعان جوق پا؟ نەبىر بوزداقتار كەتتى وسى جولدا، نەبىر ۇلى باتىرلار كەتتى، نەبىر ۇلى حاندار تىكتى باسىن...وسى جەر ءۇشىن... جەر ءۇشىن ەل ءۇشىن دەگەن ءسوز. ەگەر مىنا جەردەن ايىرىلسا، قازاق ونى ەلدەن ايىرىلدىم دەپ بىلەدى. قازاقتا باعزى زامانداردان كەلە جاتقان داۋلار بار. ونىڭ ءبىرى – جەر داۋى. ودان كەيىن جەسىر داۋى، سونسوڭ قۇن داۋى، ودان كەيىن ار-نامىس داۋى. بۇنىڭ بارلىعى قازاق ءۇشىن بۇلجىمايتىن زاڭدار بولعان. ونى بيلەر جۇرگىزگەن.

- دەگەنمەن، كودەكستىڭ جاڭا نورمالارى جەر داۋىنا سەبەپ بولدى. اسىرەسە، جەردى ساتۋ باستاماسى ەلدىڭ نارازىلىعىن كەلتىردى.

- مەن ءوزىم تاڭقالامىن، كەيبىرەۋلەر قازاقتا جەر جەكە مەنشىكتە بولماعان دەپ سويلەيدى. قازاقتىڭ وسى ۇلى بايتاق دالاسىندا جەكە مەنشىك ەمەس جەر بولماعان. ءبارى جەكە مەنشىك بولعان. ول پالەننىڭ جەرى، تۇلەننىڭ جەرى دەپ كەتە بەرگەن. باسقانى ايتپاي-اق قويايىن، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىندا داۋدىڭ ءبارى نەدەن باستالادى؟ جەرگە بايلانىستى عوي. كۇزدەۋگە بايلانىستى، قىستاۋعا بايلانىستى، جايلاۋعا بايلانىستى. سوندا تاڭقالاتىنىم، ەشكىم شەكارانى سىزىپ بەرمەگەن. اركىم ءوز جەرىنىڭ بۇتاسىنا دەيىن بىلگەن. وسىنداي قۇدىرەت بار قازاقتا. ونى شىرت ۇيقىدا جاتقاندا وياتسا، ءوزىنىڭ جەرىن تاۋىپ وتىرعان. قازاقتىڭ ءوزى تۇگىل، ونىڭ مالى دا ءوز جەرىن بىلەدى (كۇلدى).سوندىقتان جەكە مەنشىك بولمادى دەگەن ءسوز دۇرىس ەمەس. ال، ەندى ءقازىر جاڭا زامان كەلدى. ءبىز الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ مۇشەسى بولدىق. دەمەك، بۇكىل ادامزات جۇرەتىن جولمەن ءجۇرۋىمىز كەرەك.

- حالىق شەتەلدىكتەر زاڭدى اينالىپ، جەردى جەكە مەنشىككە ساتىپ الادى دەپ ۇرەيلەنىپ كەتتى. قىتايلىقتار كەلىپ، جەرىمىزدى باسىپ الادى دەيتىندەر كوبەيدى.

- ءيا، «جەردى ساتۋ» دەيتىن ءسوز - اۋىر ءسوز. كەيبىرەۋلەر ونى «جەردى ساتۋ ول – اناسىن ساتۋ»، «جەردى جالعا بەرۋ اناسىن جالعا بەرۋمەن بىردەي» دەپ اسىرا سىلتەپ جاتادى. حالىقتىڭ جۇيكەسىن توزدىرماۋ قاجەت. حالىقتىڭ ساناسىمەن ويناماۋ كەرەك. مەن ءوزىم كوپ جىلدان بەرى جازىپ كەلە جاتىرمىن، قازاقتىڭ ءتوزىمىن كوپ سىناماۋ قاجەت. قازاق - ءتوزىمدى حالىق. بارىنە شىدايدى. وسى ءتورت اياقتى تۇيە شىدامدى بولسا، ەكى اياقتى وسى قازاق ءتوزىمدى. ووووۋ، اي دالادا، قۋ مەكەندە ءبىر جالعىز ءۇي وتىرادى. ءقايتىپ كۇن كورىپ جاتقانىن بىلمەيسىڭ. سوعان كەلىپ، ۇيىنە كىرسەڭ، «تورگە شىعىڭىز، تورگە شىعىڭىز»، - دەپ، كورپەسىن توسەپ، جانى قالمايدى. بىردەن ساماۋىرىن الا جۇگىرەدى. شاي قويادى. «قالدارىڭىز قالاي؟»، - دەپ سۇراساڭ، «قالىمىز جاقسى»، - دەپ جاۋاپ بەرەدى. سوندا تۇگى جوق... مىنە، قازاقتىڭ پەيىلى. ال قازاقتىڭ ءتوزىمىن كوپ سىناۋعا بولمايدى. قازاق جەر سياقتى، جەر كوپ قوزعالا بەرمەيدى عوي، ءبىر قوزعالسا، قاتتى قوزعالادى. قازاق تا ءبىر قوزعالسا، قاتتى قوزعالادى. قازاق تۇگەل اتقا قوناتىن بولسا، ەشكىمدى تىڭدامايدى. ول نە اتتان ءولتىرىپ تۇسەدى، بولماسا، ءوزى ءولىپ تۇسەدى. وعان دەيىن اپارۋعا بولمايدى. سوندىقتان ءقازىر جەر-جەردە بوسقا ايقاي شىعارماۋ قاجەت. ءبىزدىڭ باعزى زامانداردان كەلە جاتقان اتا ءداستۇرىمىز – مامىلە.

- وسى ورايدا جەر رەفورماسى بويىنشا قۇرىلعان قوعامدىق كوميسسيا مۇشەلەرى ءبىر مامىلەگە كەلە الادى دەپ ويلايسىز با؟

- مەن ءوزىم سول كوميسسيانىڭ مۇشەسىمىن. انەۋكۇنى كەيبىر جاستار الىنە قاراماي: «مەن حالىقتىڭ اتىنان سويلەپ تۇرمىن»،- دەپ سويلەيدى. سوندا مەن نە ءبىتىرىپ وتىرمىن ول جەردە؟ كەشە ءبىز تاۋەلسىزدىك الدىنداعى اۋمالى-توكپەلى زاماندا نە بولامىز دەپ، قورعاسىنداي بالقىپ، بىردە ولاي، بىردەي بىلاي اۋىپ-توگىلىپ تۇرعان كەزدە ولار قايدا بولدى؟ سوسىن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ونى باياندى ەتۋ، ەلدى قالپىنا كەلتىرۋ، مەملەكەتتى اياعىنان تىك تۇرعىزۋ وڭاي بولعان جوق. ماسەلەن، سول كەزدە قازاقتىڭ تۇگەلى ساياسيلانىپ كەتە جازدادى. شارۋانىڭ ءبارىن جيىپ تاستادى. اۋىلداعى مال دالادا قالدى. ءبارى ساياسات قۋىپ كەتتى. ونىڭ ارتى جامان بولاتىن ەدى. سودان كوپتەگەن شارالار قولعا الىندى. قۇدايعا ءتاۋبا، پرەزيدەنت تاۋەلسىزدىك العان جىلدان باستاپ قازاقتىڭ جەلبىرەپ تۇرعان كوك تۋىنىڭ تۇعىرى ەتىپ ەلدىڭ بىرلىگىن الدى، ىنتاماعىن الدى. وسىدان اينىماۋ قاجەت. ەلدەن تىنىشتىق كەتسە، ءبارى كەتەدى. سەنىڭ دەموكراتياڭ دا بىت-شىت بولادى، سەنىڭ تاۋەلسىزدىگىڭ دە بىت-شىت بولادى. ونى ءبىز توڭىرەكتەن كورىپ وتىرمىز. ءقازىر نەشە ءتۇرلى ىرگەسى شايقالماعان مەملەكەتتەردىڭ بىت-شىتى شىقتى. ءبىزدىڭ كەشەگى ەرتەگىمىز بولعان باعداتتىڭ باسىنان ب ا ق تايدى. بۇكىل اراب ەلى بوسقىن بولىپ كەتتى. ولاي بولادى دەپ كىم ويلادى؟ سوندىقتان اۋىزعا دا اباي بولۋىمىز قاجەت.

- «جەر ماسەلەسى ءبىر نارسەنى انىق كورسەتتى. بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى بايلانىس ءبىرجاقتى بولىپ كەتتى»، - دەيدى ساراپشىلار.

- جالپى، حالىقتىڭ كوكەيىنە قونبايتىن ماسەلەلەر قوردالاندى. بۇل جالعىز جەر ماسەلەسى ەمەس. حالىق بيلىكتە وتىرعانداردىڭ قىلىعىن كورىپ وتىر. ماسەلەن، بۇعان دەيىن مەملەكەت باسشىسى قانشا ادامدى بيلىك باسىنا تاعايىندادى. سونىڭ بىرەۋى مەملەكەتىن تاستاپ، قاشىپ كەتتى. ءوز وتانىن تاستاپ كەتەتىن قانداي ادام ءوزى؟! ول جالعىز كەتكەن جوق. وسى جەردەن جيىپ-تەرەتىنىن الىپ، حالىقتىڭ، ءوزىنىڭ اعايىن-تۋعاننىڭ اۋزىنان جىرىپ الىپ، شەتەلگە الىپ كەتتى عوي. بىرەۋى ءقازىر سوتتالىپ جاتىر. ەكىنشىسى ءبىراز ۋاقىت بوي تاسالىپ ءجۇرىپ، ءقايتىپ كورىندى. مىنە، حالىق وسىنىڭ ءبارىن كورىپ، سەنبەي وتىر ءقازىر. ايتەۋىر، بيلىككە كەلگەن بىرەۋى بولسا، مەن وسى ەلدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەيىن، مەن مەملەكەتىمدى كوتەرەيىن دەمەيدى. بىردەن ەكى كوزى دۇنيەدە بولادى.

- ءسىز ءوزىڭىز جەردى اۋكسيون ارقىلى ساتۋ باستاماسىنا قالاي قارايسىز؟

- مەن ءوز باسىم قارسى ەمەسمىن. جەردى بەرۋ كەرەك، جالعا دا بەرۋ كەرەك، ساتۋ دا قاجەت. ءبىراق بۇل جەردىڭ يەسى الدىمەن قازاق دەۋ كەرەك. سوندىقتان جەردى بولگەندە دە، ساتقاندا دا، قازاقتىڭ قۇقىعى جوعارى بولۋى ءتيىس. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، جارايدى، ساتىلسىن. مەنىڭ ۋايىمىم، بىزدە بيلىكتە وتىرعان كەيبىرەۋلەر ەشتەڭەدەن قورىقپايدى. اناۋ جەردى جالعا بەرىپ، ساتقان كەزدە ونىڭ تاۋىرلەرى كىمنىڭ قولىندا كەتەدى؟ سول بيلىكتە وتىرعانداردىڭ قولىندا كەتەدى. جەردى ءوز اتىنا الماسا دا، جاقىننىڭ، اناۋسىنىڭ-مىناۋسىنىڭ اتىنا جازاتىن بولادى. ول قاي جەردى الادى؟ ول سۋلى جەردى الادى، شۇرايلى جەردى الادى، جارىق كەلىپ تۇرعان جەردى الادى، ول داڭعىل جول بارىپ تۇرعان جەردى الادى. ال اۋىلدا وتىرعان قاراپايىم حالىققا نە تيەدى؟ وووۋ، قۋ مەكەن دالا تيەدى. وعان ول سۋدى قالاي اپارادى؟ جارىقتى قالاي جالعايدى؟ جولدى ءقايتىپ تارتادى؟ مەن وسىنى تالاپ ەتەمىن. ءبىز وسىنى ەسكەرۋىمىز كەرەك. جاڭا ايتتىم عوي، بىزدە ەلدى اشىندىراتىن جاعدايلار از ەمەس. وسى قازاق ءولىپ-تالىپ وقيدى، جانىن سالىپ، ءبىلىم الادى. كورگەنى بەينەت، سولاي ءجۇرىپ، پالەنباي جاسقا كەلگەندە پاتەرگە قول جەتكىزەدى. دەنساۋلىعىنان ايىرىلادى. جاس سەميا ىرىڭ-جىرىڭ بولادى. ودان قازاق قالاي كوبەيەدى؟ سوندىقتان ءبىز مەملەكەتتىڭ باسىنا، بيلىككە مەملەكەتشىل ادامداردى اكەلۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ جانىن تۇسىنەتىن، قازاقتى جانىنداي سۇيەتىن، حالقى ءۇشىن جان الىپ، جان بەرەتىن ادامدار كەلۋى كەرەك. ايتپەسە، حالىقتىڭ كوكەيىنەن كىربىڭ كەتپەيدى.

- جەر رەفورماسى بويىنشا قۇرىلعان قوعامدىق كوميسسيانىڭ جۇمىسى قانشالىقتى ناتيجەلى بولادى دەپ ويلايسىز؟

- انەكۇنى، ويپىرماي، قىزۋ تالقىلاۋ بولدى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتايەۆقا جاۋاپتى مىندەت ارتىلدى. ويپىرماي، ءىنىم وتقا ءتۇستى عوي دەپ، جاۋاپتى مىندەتتى ارقالادى عوي دەپ ۋايىمدادىم. ويتكەنى بۇل تاعدىرلى ماسەلە عوي. وعان سىرىڭكەنى تاستاپ كەپ جىبەرسەڭ، لاپ ەتىپ، ءورت شىعايىن دەپ تۇر. ءسويتىپ، ۋايىمداپ كەلدىم. قۇدايعا شۇكىر، ءبىرىنشى ماجىلىستە 75 ادامنىڭ ءبىر بەسەۋى كەلە المادى ما، 70-كە تاياۋ ادام تۇگەلى سويلەپ شىقتى. بارىنە دە ءسوز سويلەۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. سونىڭ بارلىعى جازىلدى، حاتتاماعا ءتۇسىرىلدى. سوندا ءبىر جاقسى، اقىلدى ىنىلەرىمىزدىڭ بار ەكەنىن بايقادىم. مۇحتار دەگەن ءىنىمىز ءبىر ۇسىنىس جاسادى. كوميسسيا قۇرامىندا ءتورت توپ – ەكونوميستەر، زاڭگەرلەر، بۇرىن وپپوزيسيا بولدى عوي، مەن ولاردى وپپوزيسيا دەي المايمىن، سونداي ەركىن پىكىردە جۇرگەن ازاماتتار، سودان كەيىن اقپارات قۇرالدارى بولىپ ءبولىنىپ، جۇمىس ىستەيمىز دەپ شەشتىك. ەندى، بەت-بەتىمىزبەن سويلەمەي، سول ءوزىمىزدىڭ ءتورت توپقا ءبولىنىپ، ءاربىر توپ ءوزىنىڭ پىكىرىن دايىنداپ كەلسىن دەدى. الداعى ماجىلىستە (مامىردىڭ 21ء-ى كۇنى – اۆت.) وسى توپتاردىڭ ۇسىنىستارى كۇن تارتىبىنە قويىلا باستايدى. 
مەنىڭ ويىمشا، «اسىققان – سايتاننىڭ ءىسى» دەيدى عوي، وسى جارتى جىلدىڭ ىشىندە ءبىز ءبىر مامىلەگە كەلەمىز. مەن ءوزىم بيلىكتى حالىقتىڭ جاۋى دەپ ويلامايمىن. ەشكىم ءوز حالقىنا جاۋ بولا المايدى. اركىم ءوزىنىڭ بىلگەنىنشە،سويلەدى، ءوزىنىڭ بىلگەنىنشە ءىس قىلادى. ءبىز اسىقپاي، جان-جاقتى تالقىلاۋمىز قاجەت. «سابىرلىق ءتۇبى – سارى التىن، سارعايعان جەتەر مۇراتقا» دەگەندەي، قوقاڭداپ، شوشاڭداپ جۇگىرۋ ادەمپسىزدىك بولادى. ونىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايدى. ەگەر ءبىز ءبىر پىكىرگە كەلە الماساق، وندا مەن ءىنى-قارىنداستارىما، باۋىرلارىما ايتار ەدىم: «سەندەر، الىسقا بارماي، مىنا تۇرعان كورشى قىرعىز اعايىنداردان مىسالعا الىندار!». ولار ءبىر مامىلەگە كەلە الماي، قىرعىزدىڭ ەر توقىمى اتتىڭ مويىنا كەتتى. ونىڭ قايتا تۇزەلۋى قيىن شارۋا. قىرعىز دۇنيەجۇزىن بوسىپ كەتتى ءقازىر. كوبىسى قازاقستاندا ءجۇر، وسى جەردىڭ ازاماتتىعىن الىپ جاتىر. وتانىنان بەزىپ كەتەتىن جاعدايعا بارماۋىمىز قاجەت. «داراق ءبىر جەردە تۇرىپ كوگەرەدى» دەيدى عوي، نە دە بولسا، ءبىز وسى وتانىمىزدا كوسەگەمىزدى كوگەرتۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ءبارىمىز اقىلعا كەلۋىمىز كەرەك. ەلدى بۇزۋ، ايقاي شىعارۋ، ول كورىنگەننىڭ قولىنان كەلەدى. ال ەلگە توقتام ايتۋ، ماسەلەنى اقىلمەن شەشۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ەڭ ءبىرىنشى، سابىرلىق كەرەك. مەن وسى سابىرلىققا، بىرلىككە شاقىرامىن.

- سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راقمەت! ەڭبەگىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىز!

ەسكەرتۋ: ءتۇپنۇسقاداعى تاقىرىپ: قازاق جەر سياقتى، ءبىر قوزعالسا، قاتتى قوزعالادى – م.جولداسبەكوۆ​