بۇگىن ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان جەر رەفورماسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ ءۇشىنشى وتىرىسى ءوتتى. وتكەن سەنبىدەن بەرى كوميسسيا ىشىندەگى جۇمىس توپتارى دا ءوزارا باس قوسى، ءبىرقاتار ماسەلەلەردى ءسوز ەتكەن بولاتىن. كوميسسيانىڭ ءۇش وتىرىسى وتكەنشە، اي دا اياقتالدى. الايدا، جەردى ءسوز ەتكەن 70 شاقتى ادام ءالى دە ناقتىلىققا كوشە الماي وتىرعان سياقتى. كوپتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان جەر زاڭناماسىنداعى ولقىلىقتاردى ناقتى كورسەتىپ، ولاردى وزگەرتۋدىڭ جولىن ىزدەۋ ورنىنا كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ دەنى ءالى كۇنگە جەردىڭ قادىر-قاسيەتى، قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىندا الاتىن ورنى تۋرالى ءپالساپالىق ويلارىن تىقپالاۋدان ءارى اسپاۋدا. جەردىڭ ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىق ەكەنىن قازاق مىرزاتايسىز دا، كەنجەعاليسىز دا بىلەدى. بىلگەننەن سوڭ، سول قاستەرلى قۇندىلىق ساۋداعا سالىنادى دەگەندە ورە تۇرەگەلدى. جاپپاي نارازىلىق تانىتتى. اتىراۋدان التايعا دەيىنگى الاش بالاسى تۇگەل اتقا قونۋعا ءازىر ەكەنىن جوعارى جاقتاعىلار سەزگەن سوڭ وسى كوميسسيا قۇرىلىپ، داۋلى زاڭعا ۋاقىتشا بولسا دا توقتاۋ سالىندى. بۇل – داۋسىز اقيقات. ونى قايتا-قايتا كوتەرىپ، «ميتينگىنىڭ ارقاسىندا كوميسسيا قۇرىلدى» دەگەن نامىسقا تيەدى» نەمەسە «جەردىڭ تاعدىرى – ەلدىڭ تاعدىرى! ونى بايىپپەن شەشۋ كەرەك» دەگەن سياقتى سويلەپ وتىرىپ، جەردى جەكە مەنشىككە بەرۋ، شەتەلگە ارەنداعا ۇسىنۋدى قولداپ وتىرعان كەي ازاماتتار ءالى كۇنگە حالىقتى نە تولعاندىرىپ وتىرعانىن، ەلدىڭ نە ءۇشىن نارازى ەكەنىن تۇسىنبەگەن نەمەسە تۇسىنگىسى كەلمەيتىن سياقتى.
ءيا، ەشكىم جەردى شەتەلگە ساتقالى وتىرعان جوق. «شەتەلگە ساتقالى وتىرسىڭدار» دەگەن دە جان جوق. «جەردى ارەنداعا عانا بەرەمىز» دەيدى كەيبىرەۋ جەردەن جەتى قويان تاپقانداي. مۇنىڭ بارلىعىن ەل بىلەدى. كىمگە، قالاي، نە ماقساتپەن بەرىلگەلى جاتقانىن. الايدا، ءبىردى ايتىپ، بىرگە كەتەتىن كەي اقساقال جاسىنداعى اعالارىمىز جۇرتتى جىندى قىلۋ ءۇشىن عانا كوميسسيا قۇرامىنا ەنگەن سەكىلدى.
جەرگە قاتىستى ناقتى ەكى ماسەلە بار. ول – شەتەلگە جالعا بەرۋ، ەل ازاماتتارىنا جەكە مەنشىككە ساتۋ. مىنە، كوپشىلىك زاڭنىڭ وسى ەكى نورماسىنا نارازى بولىپ وتىر. ال، كوميسسياداعىلار، ءار وتىرىس سايىن وسى ەكى تۇيتكىلدىڭ ورنىن اۋىستىرىپ، حالىقتى كەلەكە ەتۋگە كوشكەندەي. مىنە، بۇگىن ءۇشىنشى وتىرىس ءوتتى، ولار ءالى «جەر شەتەلگە ساتىلمايدى!» دەپ ايقايلاۋدا. الدىڭعى وتىرىستاعى كەلىسىم بويىنشا، بۇگىن كوميسسيا جەردى شەتەلدىكتەرگە جالعا بەرۋ ماسەلەسىن قاراۋى كەرەك بولاتىن. ءبىراق، تاقىرىپتان اۋىتقىعانداردا ەسەپ جوق. «قازاق جەر يگەرە المايدى، سول ءۇشىن جاۋاپتى كىسىلەرگە جەكە مەنشىككە بەرۋ كەرەك» دەپ وتكەن وتىرىستا ايتىلۋى ءتيىس ويلارىن وسىندا تىقپالايدى كەلىپ.
سونىمەن، ەل جەردىڭ شەتەلگە جالعا بەرىلۋىنە (مەيلى ول شەتەلدىك ازاممات بولسىن، شەتەلدىك كومپانيا بولسىن)، ەل ازاماتتارىنا جەكە مەنشىككە ساتىلۋىنا قارسى. بيلىكتىڭ وپپونەنتتەرىنە وسى ماسەلەگە وراي ۇسىنىپ وتىرعان باستى ارگۋمەنتى – ينۆەستيسيا. ياعني، جەردى تاۋارعا اينالدىرۋ ارقىلى ەلگە قىرۋار اقشا كەلەدى ەكەن. الەمدىك ۋيكيپەديا ەنسيكلوپەدياسى ورىس تىلىندە بۇل ۇعىمعا مىناداي انىقتاما بەرىپتى:
«ينۆەستي́سيي — دەنەجنىە سرەدستۆا، سەننىە بۋماگي، ينوە يمۋششەستۆو، ۆ توم چيسلە يمۋششەستۆەننىە پراۆا، ينىە پراۆا، يمەيۋششيە دەنەجنۋيۋ وسەنكۋ، ۆكلادىۆاەمىە ۆ وبەكتى پرەدپرينيماتەلسكوي ي (يلي) ينوي دەياتەلنوستي ۆ سەلياح پولۋچەنيا پريبىلي ي (يلي) دوستيجەنيا ينوگو پولەزنوگو ەففەكتا». ياعني، پايدا تابۋ ماقساتىمەن كاسىپكەرلىك جانە باسقا دا قىزمەت تۇرلەرىنە اقشا قۇيۋ، قۇندى قاعازدار مەن باسقا دا مۇلىكتەردى سالۋ دەگەنىمىز – ينۆەستيسيا. بۇل ءسوزدىڭ وسىنداي انىقتاما بەرەتىنىن ورتا مەكتەپتىڭ وقۋشىسىنا دەيىن بىلەدى. ينۆەستيسيا تارتۋدىڭ دا نەشە ءتۇرلى جولى بار. قازاقستان ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدارى-اق اقش-تان، ەۋروپا ەلدەرىنەن، وڭتۇستىك كورەيادان ينۆەستورلار شاقىرىلىپ، قانشاما زاۋىت-فابريكالار، مۇناي، گاز، باسقا دا تابيعي كەن ورىندارىنىڭ جۇمىسى توقتاتىلماي، امان قالدى. بىلەمىز. تاجىريبە بار. ەندى سول ينۆەستيسيالاردى بۇرىن نازاردان تىس قالىپ كەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا باعىتتاۋ كەرەك ەكەن. دۇرىس-اق. بۇگىندە اگرارلىق سالا ولمەيتىن سالاعا اينالىپ وتىر. ادامزات بالاسى باردا – اۋىلشارۋاشىلىعى دا ومىرشەڭ. ويتكەنى، ادام تاماق ءىشۋى كەرەك، قورەكتەنۋى قاجەت. ال، ەندى سول قازاقستاندا اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە جەردى شەتەلگە جالعا بەرۋ كەرەك پە؟ بيلىك ءسويتۋ كەرەك دەيدى. قارجىلىق سالادان حابارى بار كاسىپكەرلەر مەن بىلايعى جۇرت ولاي ىستەۋگە بولمايدى دەپ وتىر. بيلىكتىڭ باستاماسى وسى كۇنگە دەيىن «ءتۇسىندىرىلدى»، ءالى دە ناسيحاتتالۋدا. ال، قارسى تاراپ نە دەيدى؟ جەردى شەتەلگە جالعا بەرمەي دە ينۆەستيسيا تارتۋعا بولاتىندىعىن نەمەن دالەلدەپ وتىر؟
ايتالىق، شەتەلدىك ءبىر كومپانيا (مىسالى، قىتايلىق) قازاقستاننان اسا ۇلكەن كولەمدە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن (ايتالىق، كارتوپ) ساتىپ الىپ، وزدەرىنىڭ ىشكى نارىعىندا ساۋدالاماق. سول ءۇشىن بىزگە ينۆەستيسيا قۇيۋعا ءازىر. ول ينۆەستيسيانى قانداي جولمەن پايدالاناتىنى، قالاي جۇمسايتىنىن قوس تاراپ ءوزارا كەلىسىپ جۇزەگە اسىرادى. ەندى وسى جەردە جەردى 25 جىلعا سول قىتايلىق كومپانياعا بەرمەسەڭ كارتوپ وسپەي قالاتىنىنا، ياكي ول كارتوپ شەكارادان ءارى وتپەي قالاتىنىنا قانداي سەبەپ كورىپ وتىرسىز؟ كارتوپ العىسى كەلگەن جۇڭگو كاسىپكەرى نارىنقولدىڭ كەز-كەلگەن شارۋاسىنا اقشاسىن بەرسىن. ول شارۋا قىتايدان العان اقشاسىنا تىڭايتقىش السىن، تەحنيكاسىن جاڭارتسىن، ءسويتىپ، ءوزى 49 جىلعا جالعا الىپ وتىرعان جەرىنە تۇقىم سەۋىپ ءونىم السىن. جيناعان ءونىمىن كەلىسىم بويىنشا قىتايعا جونەلتسىن. قالعانى بولسا، الماتىعا اكەلىپ ساتسىن. بولدى. بۇل – ەكونوميكا زاڭى. ينۆەستور، ينۆەستيسيا قۇياتىن كاسىپورىن، ءونىم. ۇشەۋى دە بار. مەملەكەت قامقورلىق تانىتامىن دەسە، ءوزى دە قارجىلاي قولداۋ جاساسىن. ەندى وسىنى انا كوميسسيادا م. جولداسبەكوۆ، ك. ساعادييەۆ تۇسىندىرە المايتىن بولسا، نەشە ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى كاسىپورىنداردىڭ باسشىلارى بار، بيزنەسمەندەر بار، سولار نەگە ايتپايدى؟ قاراپايىم دۇنيەگە بولا حالىقتى نەگە جىندى قىلادى بۇلار؟
ال، ەندى قازاقستان ازاماتتارىنا جەر ساتۋعا از-ماز توقتالايىق. 2003 جىلعى جەر كودەكسى بويىنشا، ەل ازاماتتارى 49 جىلعا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جالعا الا الادى. 49 جىل – از مەرزىم ەمەس. اكەسى العان جەرگە ۇلى ەر جەتىپ، ەگىن ەگەتىن ۋاقىت. قاجەت ەتسە، بۇل مەرزىمدى ۇزارتۋعا دا بولادى. ارەندا ۋاقىتى اياقتالۋعا ەكى-ۇش جىل قالعاندا مەملەكەتكە ءوتىنىش بەرسە، جەرىن ەشكىم تارتىپ المايدى، ۇزارتىپ بەرەدى. ارى-بەرىدەن سوڭ قىرۋار قارجى جۇمساپ جەر العاننان گورى ارەندا ءتيىمدى. ال، تىڭايتۋ جۇمىستارىن، جەردى باپتاۋدى تەك مەنشىك يەسى عانا جۇزەگە اسىرادى دەۋ – ەلدى اشىق الداۋ. 49 جىل بويى دەنى ساۋ شارۋا جەرىنە تىڭايتقىش سەپپەي وتىرادى دەگەنگە كىم سەنەدى؟
وسىنداي جايتتەردى ەسكەرە وتىرىپ، جەردى جەكەگە بەرۋ، ارەنداعا بەرۋ دەگەن مىنا باستامالاردىڭ ارتىندا ەشقانداي دا ەكونوميكالىق قاعيدالار ەمەس، ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن تىنىشتىعىنا ءقاۋىپ توندىرەتىن ساياسي مۇددەلەر، سۇرقيا جوسپارلار جاتقان جوق پا دەگەن ويعا قالاسىز...
دارحان مۇقانتەگى
