«سولتۇستىكتەگى وبلىستاردىڭ ءبىراز جەرى قىتايعا جالعا بەرىلەدى ەكەن»  دەگەن بەيرەسمي اقپارات تاراعالى بەرى قوعامدا ءتۇرلى پىكىرلەر بوي كوتەرۋدە. ءبىرقاتار ساراپشىلار «بۇل قادام سولتۇستىكتەگى قازاق ۇلتىنىڭ سانىن ارتىرۋدىڭ بىردەن-بىر جولى» دەپ باعالاسا، ەندى بىرەۋلەرى اتالمىش ماسەلەگە كۇدىكپەن قارايدى. ءتىپتى، بۇل تۋرالى tieba.baidu.com سەكىلدى جۇڭگو اقپارات قۇرالدارى دا ءۇن قاتىپ جاتىر. كەيبىر رەسەيلىك ساراپشىلار «قازاقستاننىڭ مۇنداي شەشىم قابىلداۋىنا قىرىمداعى كەلەڭسىز جاعدايلار  دا سەبەپ بولىپ وتىر» دەيدى. بۇل پىكىرلەردىڭ قايسىسى نەگىزدى؟ «الاش ايناسى» سارالاپ كورگەن ەدى.  ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا سەنسەك، سولتۇستىكتەگى اۋىلشارۋاشىلىعى ماقساتىندا جالعا بەرىلەتىن جەرگە قىتايدىڭ شىڭجاڭ اۆتونوميالى اۋدانىنان 200 مىڭ جۇمىسشى كۇشى تارتىلادى-مىس. سونداي-اق، بۇل جۇمىسقا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىنان 100 مىڭعا جۋىق جەرگىلىكتى قازاقتار جۇمىلدىرىلادى. قازاقستان تاراپى: 1. قازاقستاندىق تاراپ جالعا الۋ قۇقىعى مەن جەردى پايدالانۋعا رۇقسات بەرەدى. 2. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى 100 مىڭعا جۋىق جۇمىسشى كۇشىن سولتۇستىككە كوشىرەدى. جۇڭگو تاراپى: 1. جۇڭگو شىڭجاڭ ولكەسىنە قارايتىن التاي، تارباعاتاي، ىلە وبلىستارىنان 200 مىڭ قازاقتى كوشىرەدى. 2. وندىرىلگەن ءونىمنىڭ قازاقستان نارىعىنان ارتىلعانى قىتايعا ەكسپورتتالادى. 3. وسى شارۋانى قارجىلاندىرۋ مەن تەحنيكامەن قامتاماسسىز ەتۋدى جۇڭگو ءوز موينىنا الادى. بەيرەسمي اقپارات كوزدەرىنىڭ ايتاتىنى وسى. جارايدى دەلىك. جالپى، بۇل جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىن جوبا ما؟ ايدوس سارىم، ساياساتتانۋشى: – ءوز باسىم بۇل ماسەلەگە كۇمانمەن قارايمىن. جۇڭگو جاعى جەردى جالعا الىپ العان سوڭ، «قازاقتار كوشكىسى كەلمەيدى» دەپ جۇڭگو ۇلتى وكىلدەرىن قونىس اۋدارتپاسىنا كىم كەپىل؟ بۇل قىتايلار تاراپىنىڭ بۇعان دەيىنگى «جالعا جەر بەرىڭدەر» دەگەن اڭگىمەسىنىڭ جالعاسى ەمەس پە؟ مەنىڭ ويىمشا، بىرىنشىدەن، سولتۇستىك وڭىرلەرگە ءوزىمىزدىڭ ازاماتتاردى كوشىرىپ، سولاردىڭ جايىن جاساعانىمىز دۇرىس سياقتى. ويتكەنى، وڭتۇستىك وڭىردە وراسان ەڭبەك كۇشى بار. ەكىنشىدەن، شەتەلدەگى قانداستارىمىزدى ءوزىمىز شاقىرىپ، سولتۇستىككە قونىستاندىرۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن، بۇل ماسەلەگە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن مەملەكەت تۇتاستىعىنىڭ ماسەلەسى دەپ قاراعانىمىز ابزال. ياعني، ءبىزدىڭ تۇتاستىعىمىزدى وزگە ەل شەشىپ بەرەدى دەگەنگە ءوز باسىم سەنبەيمىن. الەمدىك اقپارات قۇرالدارى قازاقستان جەرىن قىتايعا جالعا بەرۋ ماسەلەسى 1990 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ ايتىلىپ كەلە جاتقانىن جازادى. ولار بۇعان بىرىنشىدەن، تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى قازاقستان پەن قىتايدىڭ بىرلەسە اشقان كاسىپورىندارىنىڭ كوبەيۋى سەبەپ بولدى دەگەن پىكىردە. جۇڭگو تاراپى جەردى جالعا الۋ جونىندە 2003 جىلدارى دا تالپىنىس جاساپ كوردى. ءبىراق، 300 مىڭ ەڭبەك كۇشىن تالاپ ەتەتىن بۇل جوبانى قازاقستان جاعى قولداعان جوق. ءتىپتى، ءبىزدىڭ بيلىك مۇنداي اقپاراتتاردى رەسمي تۇردە جوققا شىعارىپ كەلدى. دەسە دە، بۇل ماسەلە 2009 جىلدارى تاعى دا توبە كورسەتىپ، الەمدىك باق-تاردا تالقىلاندى.  فرانسۋزداردىڭ Le Monde گازەتى قازاقستان شەكاراسى ماڭىنداعى قىتايلاردىڭ 1،7 ملن شارۋاسى 267 000 گەكتار جەرگە سىيماي جاتقانىن، 2015 جىلدارى 20 ملن. توننا سويا ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ايتا كەلە، تۇبىندە ولار قازاقستاننىڭ جەرىن جالعا الۋ ماسەلەسىن جۇزەگە اسىراتىنىن جازعان. ءازىمباي عالي، ساياساتتانۋشى: – مەن بىرىنشىدەن «سولتۇستىك وڭىرلەردى قىتايعا جالعا بەرۋ كەرەك» دەگەن اڭگىمەنىڭ شىعۋىن رەسەيگە قىر كورسەتۋ دەپ باعالايمىن. سەبەبى، ءبىزدىڭ بيلىك ءاردايىم دا سىرتقى ساياساتتا وسىنداي قادامدارعا بارىپ وتىرادى. ءقازىر قازاقستان رەسەيمەن دە، قىتايمەن دە، شامالاس ساۋدا-ساتتىق جاساپ وتىرعان ەل. قىتايدىكى ءسال ارتىق. وسى جۋىردا «ءبىز قىتايمەن جاسالاتىن ساۋدانى 40 ملرد دوللارعا، رەسەيمەن الىس-بەرىستى 25 ملرد دوللارعا جەتكىزەمىز» دەگەن سەكىلدى اڭگىمەلەر ايتىلدى. بۇل دا – قىر كورسەتۋ. ياعني، ءبىز قىتايعا بەت بۇرامىز دەپ قورقىتۋ ارقىلى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاعىمىز كەلەدى. ەكىنشىدەن، جۇڭگو تاراپىنىڭ جالعا جەر العىسى كەلەتىنى جايلى وسى ۋاقىتقا دەيىن تالاي ايتىلىپ كەلدى. بۇل سول ماسەلەنىڭ جالعاسى شىعار. ەگەر دە جەر يگەرۋگە قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى عانا كەلەتىن بولسا، ودان قورقۋعا بولمايدى.  ءقازىر قىتايدىڭ قازاقستانعا قاتىستى ساياساتتىن، اسپان استى ەلىنىڭ بىزگە جاساپ وتىرعان ەكونوميكالىق ىقپالىن ايتا قالساڭىز بولدى، ءداپ ءبىر رەسەيدىڭ يدەولوگياسىنا قىزمەت ەتىپ جاتقانداي كورىنەسىز. ويتكەنى، ىرگەدەگى رەسەي ورتالىق ازياداعى كەز-كەلگەن مەملەكەتتى قىتايدان قاۋىپتەندىرۋ ارقىلى ءوز باۋىرىنا تارا تۇسەكىسى كەلەدى. سونىمەن قاتار، قازاقستان – اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىككە تولىققاندى قول جەتكىزبەگەن ەل. سودان بولار، رەسەيلىك اقپارات قۇرالدارى ءاردايىم ءبىزدىڭ قۇلاعىمىزعا جۇڭگو ەكسپانسياسى جايلى داقپىرتتاردى قۇيىپ وتىرادى. سوندىقتان دا، ءبىزدىڭ ماماندار قىتايعا قاتىستى كەز-كەلگەن اقپاراتقا كۇدىكتەنە قارايدى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن، قازاق قوعامى بۇگىنگە دەيىن قىتايعا جالعا جەر بەرۋ ماسەلەسىن قولداعان ەمەس. وسى ماسەلەنىڭ شەت جاعاسى ايتىلعان 2009 جىلدارى بۇكىل ب ا ق قارسى  بولدى. ءبىر قىزىعى، بۇقارا «قانداستارىمىز كوشىرىلەدى ەكەن» دەگەن اڭگىمە ايتىلا باستاعان سوڭ، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە «نار تاۋەكەلگە» بارا الاتىنىن بايقاتتى. بۇل سولتۇستىكتەگى قازاق ۇلتى سانىن ارتىرۋدى كەز-كەلگەن ازامات قولدايتىنىنىڭ بەلگىسى. ۇشىنشىدەن، جۇڭگو ەلى ەكونوميكا ءھام كوشى-قون ارقىلى الەمدى جاۋلاپ الۋدى جوسپارلايتىن مەملەكەت. دەسە دە، بۇل ەلدىڭ يسلام ەلدەرىنە كەلۋگە قۇلشىنىپ وتىرعانى شامالى. ويتكەنى، جۇڭگو كوپتەگەن جىلدار بويى ۇيعىر سەپاراتيستەرىمەن كۇرەسىپ كەلەدى. بۇل ورايدا ولار وزدەرىنىڭ شىعىس ايماعىندا قونىستانعان از ۇلتتاردىڭ كوشىپ كەتۋىنە قارسىلىق تانىتپايدى. ءبىراق، ولارعا جاعداي جاساپ، بۇكىل تەحنيكاسىن بەرىپ، اسپەتتەپ كوشىرە قويادى دەگەنگە دە سەنۋ قيىن.

 ءتۇيىن: 1954-1965 جىلدار ارالىعىندا قىتايدان 47 569 وتباسى كوشىپ كەلىپتى. ياعني، 259 398 ادام دەگەن ءسوز. ءقازىر دەموگرافتار سول 259 مىڭ ادامنىڭ ءوسىمى 1 ميلليوننان اسىپ كەتكەنىن ايتادى. ەرتە مە، كەش پە، شەت ەلدەگى قازاقتىڭ وسىنداي ۇلى كوشى قايتالاناتىنى انىق. ءبىراق، قالاي؟ بۇل سۇراق ءاردايىم دا وزەكتىلىگىن جوعالتپاق ەمەس.

اۆتور: قانات بىرلىك ۇلى

"الاش ايناسى"