تەرروريزممەن ونداعان جىلدار بويى سوعىسقان رەسەي ەندى تاعى دا تەرروريزمگە تاپ بولۋدا. اقتوبەدەگى لاڭكەستىك اكتىلەرى كەنەتتەن تەرروريستەردىڭ رەسەيدىڭ كۇتپەگەن جاعىنداعى شەكارا ماڭىندا تۇرعانىن كورسەتتى، - دەپ جازادى Qamshy.kz 365info.kz -كە سىلتەمە جاساپ.

ورتالىق ازيادا جيھادتى قولداۋشىلار كوپ

ماسكەۋدەگى كارنەگي ورتالىعىنىڭ ساراپشىسى اركاديي دۋبنوۆ قازىرگى ۋاقىتتا شامامەن 85 ملن مۇسىلمان تۇرىپ جاتقان پوستكەڭەستىك ورتالىق ازيادا «جيھادتىڭ ەكىنشى مايدانىن اشۋ» ءقاۋىپى بار دەپ ەسەپتەيدى. تۇراقسىزدىق دەڭگەيى شەشەنستان مەن داعىستانداعى كورسەتكىشكە جەتپەگەنىمەن، ساراپشى بولاشاققا الاڭداۋشىلىق تانىتۋدا: «ۇزاق مەرزىمدىك ورتالىق-ازيالىق جيھاد، شىن مانىندە، بوي كوتەرۋى مۇمكىن».

ورتا-ازيالىق رەسپۋبليكالاردىڭ 2 مىڭعا جۋىق ازاماتى دايش توبىنىڭ قاتارىندا سيريا مەن يراكتا سوعىسىپ ءجۇر. بۇل جونىندە امەريكاندىق بارلاۋ قىزمەتىندەگى جاسىرىن دەرەككوزگە جۇگىنگەن NBC International حابارلادى. اركاديي دۋبنوۆتىڭ بۇعان قوسارى،

ءقاۋىپ باسقا ماسەلەدە — بۇل ەلدەردە الدەقايدا كوپ ادام ەشقايدا شىقپاي-اق جيھادتى قولداپ وتىر.

دايش قۇرامىنداعى ءار ورتا-ازيالىق سودىردىڭ ءوز وتانىندا ونداعان باستاۋىش ۇيىمدار مەن جۇزدەگەن جاناشىرلار بار

«وزبەكستاننىڭ يسلام قوزعالىسى» (ءويق) جانە تاجىكتىڭ «دجۋندۋللا» ي «دجاماات انسارۋللا» توپتارىنىڭ سودىرلارى اۋعانستان مەن پاكىستاننىڭ شەكاراسىنان ءوتىپ، قارۋ ۇستاپ، قارسى تۇرعانداردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ءويق سودىرلارى «ءتالىبان» جانە «ال-كايدامەن» بۇرىننان بىرگە بولسا، جاقىندا دايش قوزعالىسىنا ادال بولۋعا انت بەردى. اۋعاندىق بارلاۋ قىزمەتىندەگى اتىن اتاماي، اقپاراتپەن بولىسۋگە كەلىسكەن اعا قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىرى قازىرگى كەزدە اۋعانىستاندا، شامامەن، 5-6 مىڭعا جۋىق ءويق-نىڭ جانە مىڭنان استام تاجىك سودىرلارىنىڭ سوعىسىپ جاتقانىن حابارلادى.

«تاجىكستان بيلىگىن يسلاميستەر باسىپ الۋى مۇمكىن»

قازاقتىڭ مەنەدجمەنت جانە ەكونوميكالىق بولجام ينستيتۋتىنىڭ (الماتى) پروفەسسورى نارقىز كاسەنوۆا، اسىرەسە، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە تاجىكستان قيىن جاعدايدا دەيدى. ول اتاپ كورسەتىپ وتىرعان نارسە:

تاجىكستاندا يسلاميستەردىڭ بيلىكتى باسىپ الۋ مۇمكىندىگى بار، ويتكەنى وندا مەملەكەت وتە ءالجۋاز

اقش-تا وقىپ كەلگەن تاجىكتىڭ ەرەكشە ماقساتتاعى ميليسيا وتريادىنىڭ كومانديرى بۇل ءبىزدىڭ مۇسىلماندارعا جاسالىپ جاتقان قىسىمعا قارسى نارازىلىعىمىز دەپ، 10 مىڭ وتانداسىمەن بىرگە دايش-تىڭ جاعىنا ءوتىپ كەتكەن. ساراپشىلار ونىڭ كەتۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس دەيدى. راديكالدىق يسلام يدەولوگياسى مەن فەودالدىق-كلاندىق سالت تاجىكستاندا ازامات سوعىسىنا اكەلىپ سوقتى، ول پوستكەڭەستىك ەلدەردە ورىن العان ازامات سوعىستارىنىڭ ەڭ سۇراپىلى بولدى. بۇۇ-نىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، 10 مىڭعا جۋىق ادام قازا تاۋىپ، شامامەن، ميلليونعا جۋىق ادام بوسقىنعا اينالدى.

كسرو كۇيرەگەن ساتتەن باستاپ، وزبەكستاندا دا ەلەۋلى كۇيزەلىستەر ورىن الدى. 2005 جىلى بيلىك ءوزىن «يسلاميستىك ەكسترەميزم» دەپ اتاعان بۇلىكشىلەردى باسىپ-جانشىدى. ءبىراق جەرگىلىكتى حالىق بيلىكتىڭ شوقپارىنا بەيبىت نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر ءتۇستى دەگەن سەنىمدە. قازا بولعاندار سانى 180-نەن 1500 ادامعا دەيىن بولدى.

اقتوبەدەگى بۇلىك — قازاقستاننىڭ ىشكى ءىسى

ورتالىق ازيامەن جانە ونىڭ ۇكىمەتتەرىمەن وتە تىعىز بايلانىستار ورناتىپ وتىرعان رەسەي، مۇنداي وقيعالاردىڭ وزدەرىنىڭ ءىسى ەمەس ەكەنىن رەسمي تۇردە مالىمدەدى. ءپۋتيننىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى دميتريي پەسكوۆ اقتوبەدەگى تەرروريستىك اكتىنى قازاقستاننىڭ ىشكى ءىسى رەتىندە سيپاتتادى. وتە ابايلاپ سويلەگەنىنە قاراماستان، رەسەي بۇل ايماقتاعى وقيعالاردىڭ ءوربۋىن مۇقيات قاداعالاپ وتىر – مۇقيات بولعانى سونشالىق، تاجىكستاندا 8 مىڭ ساربازدان قۇرالعان رەسەيلىك اسكەري بازا ورنالاسقان. كارنەگي ورتالىعىنداعى دۋبنوۆ بىلاي دەيدى:

تولىققاندى يسلاميستىك كوتەرىلىس بولعان جاعدايدا، رەسەيدىڭ بۇل 8 مىڭ ساربازى جەتكىلىكسىز بولادى

ازىرگە، ورتالىق ازيانىڭ راديكالدىق يسلاميستەرى تىنىش وتىر، نە ايماقتان تىسقارى كەتىپ قالدى. الايدا دەموكراتيا ماسەلەسىندەگى جۇتاڭدىق كوپ رەتتە ەكسترەميزمنىڭ ورشۋىنە جەتەلەيدى.

ەكونوميكانىڭ تۇڭعيىعىنان ساياساتتىڭ شىڭىراۋىنا دەيىن

قازاقستاندى ەسەپتەمەگەندە، ورتالىق ازيادا جان باسىنا شاققانداعى ءجىو 2-دەن 6-عا مىڭعا دەيىنگى اقش دوللارىن (حۆق) قۇرايدى. ميلليونداعان ادامدار ءجىو جان باسىنا شاققاندا ورتاشا ەسەپپەن 23 مىڭ اقش دوللارىن قۇرايتىن رەسەيگە گاستاربايتەر رەتىندە بارىپ، جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر. بۇل ەلدەردىڭ كوشباسشىلارى باسقارۋدىڭ قاتاڭ ءتۇرىن ۇناتادى جانە «جەكە باسقا تابىنۋشىلىقتىڭ» قالىپتاسۋىنا قارسى ەمەس.

تاجىكتەردىڭ ەمومالى راحمونى — پوەمالاردىڭ كەيىپكەرى، ونى كۇنمەن سالىستىرادى

ونىڭ ومىردەن وزعان ارىپتەسى ساپارمۇراد نيازوۆ تۇركمەنيادا وزىنە 14 مىڭ ەسكەرتكىش ورناتىپتى. ونىڭ ءىزباسارى عۇربانع ۇلى بەردىمۇحاممەدوۆ ول ەسكەرتكىشتەردى اقىرىنداپ قۇلاتىپ، ولاردىڭ ورنىنا ءوزىنىڭ سۋرەتتەرى جاپسىرىلعان پلاكاتتار ورناتىپ جاتىر. بۇل ادامدارعا ۇلتتىق سايكەستىك قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر، سوندىقتان يسلام ورىن العان قۋىستاردى تولتىرۋدىڭ قۇرالىنا اينالعان.

يسلام — بيلىككە قارسىلىق ءبىلدىرۋدىڭ جولى

«تاجىكستاندا پوليسيا حيدجاب ساتقان دۇكەندەردى جاۋىپ تاستاعان جانە 13 مىڭ ەر ادامدى ساقالىن قىرىپ تاستاۋعا ماجبۇرلەگەن، ال باسقا ورگاندار جەرگىلىكتى يسلام پارتياسىن جاۋىپ تاستاپ، مۇسۇلمانداردى استىرتىن جۇمىس ىستەۋگە يتەرمەلەگەن»، — دەيدى ەكسەتەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ورتالىق ازيا بويىنشا ساراپشىسى دەيۆيد ليۋيس. وزبەكستاندا ادام قۇقىعىن تاۋەلسىز قورعاۋشىلاردىڭ باستاماشى توبى 25 جىلدا، شامامەن، 13 مىڭ ادامنىڭ ءوز ۇستانىمى ءۇشىن تۇرمەگە قامالعانىن ەسەپتەپ شىعارىپتى. Human Rights Watch تۇركىمەنستانداعى بيلىكتى «مەديا جانە ءدىني بوستاندىقتارعا قاتاڭ شەكتەۋلەر ورناتقان» «ايرىقشا جازالاۋشى» رەجيم دەپ اتايدى.

ساراپشىلار تاۋەلسىز ءدىني اعىمدارعا قاتىستى جازالاۋلار ايماقتا جيھادشىلار بيلىگىنىڭ قانات جايۋىنا جاعداي جاسايتىن نەگىزگى فاكتور دەگەن سەنىمدە. ەكسەتەر ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ليۋيس مىرزا بىلاي دەيدى:

«مەن اتالعان ايماقتاعى ۇكىمەتتەردىڭ تۋىنداعان قيىندىقتاردى شەشۋدە وزدەرى ۇيرەنگەن جازالاۋ مەن شەكتەۋدەن بولەك، ءتيىمدى ادىستەرمەن شەشۋگە قابىلەتى ساياسي يكەمدى ادىستەردى يگەردى دەگەنگە سەنبەيمىن، ال سول ەسكى ادىستەر — جازالاۋ مەن شەكتەۋ رەجيمنىڭ وزىنە قارىمتا سوققى بەرۋى ابدەن مۇمكىن».

ال قازاقتىڭ مەنەدجمەنت جانە ەكونوميكالىق ينستيتۋتىنداعى قاسەنوۆا «تەرروريزممەن سوعىس ودان دا كوپ تەرروريزم تۋدىرادى دەگەن سەنىمدە».