بۇگىنگى كۇنى ۋكراينادا ورىن العان وقيعالار الەمدى رەسەيمەن كورشىلەس جاتقان مەملەكەتتەرگە نازار اۋدارتىپ وتىرعاندىعى ءسوزسىز. رەسەيمەن كورشىلەس ايماقتاردىڭ ىشىندە ورتالىق ازيانىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. بۇگىندە قازاقستان جانە ورتا ازيا سەكىلدى ەكى بولەك ۇعىمنىڭ بىرىگىۋىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان ورتالىق ازيا كەز-كەلگەن ەلدىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە باسىمدىق ورناتۋىنا ىقپال ەتە الاتىن گەوستراتەگيالىق بىرلىككە اينالىپ وتىر.
وسى رەتتە ۇلى دەرجاۆالاردىڭ ورتالىق ازياعا ۇسنىپ وتىرعان ءتۇرلى سەنارييىنە كوز جۇگىرتىپ كورەلىك.
ەڭ الدىمەن، سولتۇستىك كورشىمىز رەسەيگە توقتالىپ وتەلىك. بۇگىنگى كۇنى رەسەي ورتالىق ازيا ءۇشىن ءتۇرلى ايماقتىق ينتەگراسيالىق جوبالار ۇسىنىپ وتىر. بۇلاردىڭ ىشىندە ەرەكشە ورىندى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق الارى ءسوزسىز. بۇل تەرريتوريالىق ايماعى مەن ءوسۋ قارقىنى تۇرعىسىنان ەڭ ىرگەلى وداقتاردىڭ ءبىرى بولارى ءسوزسىز. بۇگىنگى كۇنى ءالى دە كەدەندىك وداق اتىمەن بەلگىلى قاۋىمداستىق ەكونوميكالىق وداق جاعدايىنا دەيىن كوتەرىلەر بولسا ينستيتۋسيونالدىق مەحانيزمدەرى كەمەلدەنگەن باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الاتىن قاۋقارلى كۇشكە اينالۋى مۇمكىن.
مۇنىڭ ءتيىمدى جانە ءتيىمسىز جاقتارىن سالىستىرىپ كورەلىك. رەسەيمەن قۇرىلعان ەكونوميكالىق وداق مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگىن شەكتەۋى مۇمكىن. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىمى ورىندالۋعا مىندەتتى ۇلتتىق ورگانداردان جوعارى تۇرعان ورگاندار جۇيەسىن قۇرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني بۇگىنگى كۇنى ەۋروپالىق وداق اتىمەن بەلگىلى بىرلەستىككە ۇقساس قاۋىمداستىق بولادى. ءبىراق ەۋروپالىق وداق پەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق اراسىندا ەلەۋلى ايىرماشىلىق تا بار.
بىرىنشىدەن، ەۋروپالىق وداق كوپ جاعدايدا تەڭ ارىپتەستەردىڭ وداعى. ال ەۋرازيالىق قاۋىمداستىق رەسەيدىڭ ۇلكەن الەۋەتتىك باسەكەلەستىگىنە نەگىزدەلگەن. بۇگىنگى كۇنى كەدەندىك وداققا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق تەڭدىك ورناۋى نەعايبىل. بۇل جاعدايدى رەسەي ءوزىنىڭ گەوستراتەگيالىق باسىمدىعىن ورناتۋ ءۇشىن قولداناتىندىعى ايقىن. ءتىپتى بولماعان جاعدايدا «تەڭدەردىڭ اراسىندا ءبىرىنشى» بولۋعا ۇمتىلارى ءسوزسىز. كەدەندىك وداق جاعدايىندا باستى تۇتىنۋ نارىعى رەسەي بولىپ قالا بەرەدى جانە سىرتقى ساۋدانى كەز-كەلگەن شەكتەۋ كورشىلەس ەلدەر ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز. شىن مانىندە بۇل تەڭ ءوزارا تاۋەلدى وداقتاستار بىرلەستىگى ەمەس، رەسەيگە تاۋەلدىلەردىڭ بىرلىگى بولىپ كەتۋى ىقتيمال.
ەكىنشىدەن، ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ اراسىندا جاقىن ارادا بىر-بىرىنە ۇستەمدىك ورناتىپ بيلىك جۇرگىزگەن مەملەكەت جوق. ياعني شىن مانىندە وداق شەڭبەرىندە مەتروپوليا مەن كولونيا قاتىناستارى ورىن العان مەملەكەتتەر شەكتەۋلى. وسىلايشا ەلدەردىڭ اراسىندا ءبىر دەرجاۆالاردىڭ وزگە مەملەكەتتەرگە وكتەمدىك جۇرگىزۋ نيەتى دە تومەن. ال رەسەي بولسا كەدەندىك وداققا كىرۋدەن باس تارتقان ۋكرايناعا الدىمەن ەكونوميكالىق سانكسيالار قولدانىپ، يانۋكوۆيچتى بيلىكتەن تايدىردى. سوسىن، قىرىمدى تارتىپ الىپ، «تەڭ دارەجەلى ارىپتەستىك پەن كورشىلەرىنىڭ تاۋەلسىز سىرتقى ساياسات» جۇرگىزۋدەگى ۇمتىلىسىنا ءوز كوزقاراسىن اشتى. مۇنداي ەۋروپا وداعىندا بولۋى ەكىتالاي. ءتىپتى جاقىندا ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋ نيەتى وداق مۇشەلەرى تاراپىنان قولداۋ تاپتى دەۋگە بولادى.
ۇشىنشىدەن، ەۋروپالىق وداق ءوزارا تولىقتىرىلاتىن ەكونوميكالاردىڭ وداعى. ياعني، ءبىر ەلدىڭ ەكونوميكاسى وزگە ەل ەكونوميكاسىن تولىقتىرىپ وتىرادى. ەۋرازيا ەكونوميكالىق قاۋىمداستىعىندا بۇل ەلدەر باسەكەلەس. ەكسپورتتىق ونىمدەر بىرتەكتەس جانە، تيىسىنشە، الەمدىك نارىقتا باسەكەلەس. وسىدان تۋىندايتىن وي رەسەي ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ارقىلى ءوز باسەكەلەستەرىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن رەتتەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. شىنىندا رەسەي وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ءوزىنىڭ ەڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق باعىتىن قازاقستان، وزبەكستان، تۇركمەنستان مۇنايى مەن گازىنىڭ ەكسپورتتالۋ جولدارىن قاداعالاۋ ەكەندىگىن جاسىرعان ەمەس. ءتىپتى مۇناي جانە گاز سالاسىنداعى قۇبىرلاردى ءارتاراپتاندىرۋعا قاتىسۋ ىنتاسى باكۋ-تيبيليسي-دجەيحان، نابۋكو جوبالارى تۇسىندا كورىنگەن ەلدەرگە شەكتەۋ قويۋ ارقىلى مەملەكەتتەردىڭ ءال-اۋقاتىن قاتاڭ قاداعالاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
تورتىنشىدەن، ەۋرازيالىق وداق نارىقتىق ەكونوميكاسى ءالسىز دامىعان باسەكەگە قابىلەتى تومەن ەلدەردىڭ وداعى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنى كەدەندىك وداق ەلدەرىندە ەكونوميكانى مەملەكەتتىك رەتتەۋگە دەگەن كوزقاراستار ءار ءتۇرلى. بەلارۋس ءالى دە تەڭ دارەجەدەگى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى تالاپ ەتسە، قازاقستان ليبەرالدى ەكونوميكا قاعيدالارىنا ارقا سۇيەۋگە تىرىسادى. ەۋروپالىق وداق ءبىر ەكونوميكالىق جۇيەگە نەگىزدەلگەن ەلدەردىڭ وداعى. وسى ءبىر ەرەكشەلىك ەۋروپالىق وداقتى مىزعىماس ەتەدى.
ايماق كورشىسى بولىپ تابىلاتىن جۇڭگو حالىق رەسپۋبليكاسى بىرتىندەپ ايماقتان رەسەيدى ىعىستىرىپ شىعارۋعا مۇددەلى. ايماقتاعى ءدۋاليزمنىڭ بۇگىنگى كۇنى قاقتىعىستىق الەۋەتى وتە جوعارى بولىپ وتىر. ونداعان جىلدار بويى الدىمەن رەسەيلىك، سوسىن كەڭەستىك ورتالىق ازيانى بيلەپ كەلگەن رەسەيدىڭ بۇل ايماقتاعى جالعىز قوجايىندىق ەتۋ نيەتىن جۇڭگو جاقسى تۇسىنەدى. تۇسىنگەنىمەن كەلىسپەيدى. اگرەسسيۆتى رەسەي ورتالىق ازياداعى جۇڭگو مۇددەلەرىنە قايشى كەلەدى. ارينە ورتالىق ازيا قىتايعا تەڭ دارەجەلى ارىپتيەس بولا الماسى ەتەنەدەن بەلگىلى. ەكنوميكالىق الەۋەتى بويىنشا بۇگىنگى كۇنى جۇڭگو الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى مەملەكەت. ءبىراق وسى پوزيسيانى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قىتايعا ورتالىق ازيادان ءۇش نارسە كەرەك.
الدىمەن، ورتالىق ازيانىڭ تۇتىنۋ نارىعى رەتىندە قالىپتاسۋى. بۇگىنگى كۇنى ورتالىق ازيا جۇڭگو ەكسپورتىنىڭ ماردىمسىز عانا بولىگى. ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ ءوسۋى قىتايدىڭ ەكسپورتىنىڭ ۇلعايۋىنا الىپ كەلەدى.
كەلەسى ماسەلە – قارقىندى دامۋ ۇستىندەگى جۇڭگو ەكونوميكاسىن ءتيىستى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتۋ. بۇگىنگى كۇنى الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا جۇڭگو دا بار. دەگەنمەن بۇگىنگى كۇنگى ءوسىمدى تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىمدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جۇڭگو ۇلكەن كولەمدە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى يمپورتتاۋعا ءماجبۇر. الىستان جاڭا رەسۋرستار ىزدەگەنشە جۇڭگو بۇل رەسۋرستاردى كورشىلەس ورتالىق ازيادان العىسى كەلەرى ءسوزسىز. ارينە بۇل، جۇڭگو الىس ەلدەردىڭ ەنەرگەتيكاسىنا كوز تىگىپ وتىرعان جوق دەگەن ماعىنانى بىلدىرمەسە كەرەك. مىسالى بۇگىنگى افريكا كونتينەنتىندەگى ەڭ ءىرى ينۆەستور جۇڭگو بولىپ وتىر. دەگەنمەن، ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن گەوگرافيالىق جاقىندىق قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا جەتكىلىكتى ماڭىز بەرەتىندىگىنىڭ ايعاعى. بۇل ءۇشىن جۇڭگو ۇكىمەتى ايماقتىق دامۋ باعدارلامالارىن قولداپ، ەنەرگەتيكا سەكتورىنا كوپتەپ ينۆەستيسيالار تارتۋدا.
سونىمەن بىرگە قىتايدىڭ كوپتەگەن جىلداردان بەرى باس اۋرۋىنا اينالىپ وتىرعان، «شىڭجانداعى ۇيعىر دياسپوراسىنىڭ» ماسەلەسى. قىتايعا كورشىلەس ورتالىق ازيا ەلدەرىندە ۇيعىر دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى كوپ. بۇل ءوز كەزەگىندە قىتايدىڭ ايماققا ءجىتى نازار اۋدارۋىنا ىقپال ەتەتىن بىردەن ءبىر فاكتور. جۇڭگو، رەسەي جانە ورتالىق ازيانىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ قاتارىندا ەڭ ماڭىزدى ەكى باسىمدىق رەتىندە ەكسترەميزم جانە سەپاراتيزممەن كۇرەستىڭ تۇرعاندىعى بەكەر ەمەس.
اقش ورتالىق ازيانىڭ رەسەيدەن اجىراپ وڭتۇستىك ازيا باعىتىندا ينتەگراسيالانۋىن جاقتايدى. ياعني، ورتالىق ازيانىڭ اۋعانستان، پاكىستان، ءۇندىستان باعىتىندا ينتەگراسيالانۋىنا ءمان بەرەدى. بۇل ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن وتە ماڭىزدى. اقش-تىڭ الداعى ەكى جىلدا اۋعانستاندى تاستاپ شىعاتىندىعىن ەسكەرسەك، بۇل مەملەكەتتتىڭ ايماقتىق تۇراقتىلىققا كەرى ىقپال ەتۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن اقش ءتۇرلى ينتەگراسيالىق بىرلەستىكەتەردىڭ اۋعانستانعا ىقپال ەتۋىنە جاعداي جاساۋ ۇستىندە. شىعىس ازيا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ايماق. جانە «دامۋشى» قوعامعا ءتان اۋرۋلاردى باستان كەشىرىپ جاتقان ايماق. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ەرەكشە ايقىن كورىنەتىن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ماسەلەسى. اۋعانستان جاعدايىندا بۇل كەشەۋىلدەگەن تەحنولوگيالىق دامۋ مەن پاكىستان مەن اۋعانستان جاعدايىندا ءدىني ەكسترەميزم مەن سەپاراتيزم ماسەلەلەرى ەكەندىگى ءسوزسىز. ياعني شىن مانىندە شىعىس ازيا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ايماق كەكەندىگىنە قاراماستان، ىشىندە قاقتىعىستىق الەۋەتى كۇشتى ايماق. ونىڭ ۇستىنە ايماق مەملەكەتتەرىنىڭ ءوزارا قاتىناستارىنداعى قيىندىقتاردى ەسكەرۋ دە ماڭىزدى. بۇل اۋعانستان مەن پاكىستاننىڭ اراسىنداعى جانە ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ اراسىنداعى شەكارالىق قاقتىعىستار. وزگە ماسەلەلەردى ەسكەرمەگەندە ايماقتىڭ ەكى مەملەكەتى – ءۇندىستان مەن پاكىستان ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلە –ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەستىڭ وزىندە دارمەنسىزدىك تانىتىپ وتىر. بۇعان ءدىني قايشىلىقتار مەن بۇل ەلدەردى جايلاعان جەمقورلىقتى قوسساڭىز، وتە كۇردەلى ايماق تۋرالى ءسوز قوزعاپ وتىرعانىمىزدى بايقايسىز.
وڭتۇستىك ازيا باعىتى ورتالىق ازياعا نە بەرەدى دەگەن ساۋالعا توقتالساق ايقىن ەشتەڭە ۇتپايتىندىعىمىز بەلگىلى بولادى. وڭتۇستىك ازيادا ءتيىمدى قۇرالعا اينالىپ وتىرعان ءدىني قاقتىعىستار ورتالىق ازيا مۇددەسىنە قايشى كەلەدى. ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىندەگى ساياسي رەجيمدەر ءدىني فاكتوردى وزدەرىنە باسەكەلەس كورەدى جانە بيلىكتەرىن السىرەتەدى دەپ ويتايتىندىعى ءسوزسىز. وڭتۇستىك ازيامەن ينتەگراسيالانعان جاعدايدا ءدىن قوعام قۇراۋشى نەگىزگى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالادى. بۇل ورتالىق ازيا قوعامىندا تۇراقسىزدىقتىڭ جاڭا سەبەپتەرىنىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان وڭتۇستىك ازيا ءوز ماسەلەلەرىن شەشە الماي وتىرعاندا وزگە مەملەكەتتەرگە كومەك بەرۋى ەكى تالاي. دەمەك ورتالىق ازيا وڭتۇستىك ازيانىڭ دونورى بولۋعا ءماجبۇر بولادى. ءبىراق ساياسي تۇراقسىزدىق پەن ەكونوميكالىق وزگەرىستەر بۇل جوبانى وتە تاۋەكەلدى جوبالار قاتارىنا جاتقىزارى ءسوزسىز.
وسىلايشا ورتالىق ازيانىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ ءتيىمدى جول ايماقتىڭ ءوز ىشىندەگى ينتەگراسيا ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتەدى. ءوزارا ەكونوميكالىق جانە ساياسي ينتەگراسيانىڭ ناتيجەسىندە عانا ورتالىق ازيا ەلدەرى قۋاتتى كۇشكە اينالىپ، وزىنە جاقتاس ىزدەپ جالتاقتامايتىن الپۋىت كۇشكە اينالادى.
سكەپتيكتەر ارينە ورتالىق ازيا ەلدەرى ينتەگراسياسىنىڭ مۇمكىن ەمەمستىگىن ايتار. ونىڭ دا ءتۇرلى سەبەپتەرى بار:
– ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ساياسي رەجيمدەر قوعامنىڭ جابىقتىعى مەن كونسەرۆاتيۆتىلىگىنە ارقا سۇيەيدى. ال ينتەگراسيا دەگەن اشىلۋ. ءوز رەسۋرستارىڭا وزگەلەردىڭ كەلۋىنە جول اشۋ، ءوزىڭنىڭ وزگەلەردىڭ رەسۋرستارىنا قولىڭدى جەتكىزۋ. ورتالىق ازيانىڭ ءوز ىشىندە اشىلۋى بولۋى مۇمكىن ءتۇرلى ساياسي اۋىتقۋلاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەرى ءسوزسىز؛
– الەمدىك نارىقتا ورتالىق ازيا ءوزارا باسەكەلەس ەلدەر بولىپ تابىلادى. ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى بولىگى شيكىزات وندىرۋگە باعىتتالعان ەلدەر ارينە باسەكەلەس بولۋى زاڭدى، الايدا بۇل ەلدەردىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىعى ارقىلى وپەك سەكىلدى ءىرى حالىقارالىق قۇرىلىمعا اينالۋىنا سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن عوي. مۇنداي جاعدايدا وتالىق ازيانىڭ شيكىزاتى ايماق مۇددەسىن حالىقارالىق ارەنادا قورعايتىن قۇرالعا اينالادى.
وسىلايشا، بۇگىنگى كۇنى ورتالىق ازيا ينتەگراسياسى تاڭداۋ ەمەس، قاجەتتىلىك. ۇلتتىق ەليتالار وسىنى نەعۇرلىم جىلدام تۇسىنسە ورتالىق ازيانىڭ حالىقارالىق قاتىناستار وبەكتىسىنەن ايماقتىق ساياساتتىڭ ءىرى سۋبەكتىسىنە اينالۋىنا جول اشىلار ەدى. تەك قانا وسى جاعدايدا ايماق ەلدەرى وزگە ەل مۇددەسىنە ساي ەمەس ءوز مۇددەسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ ءوز تاعدىرىن شەشە الادى.
