3ء-ساۋىر كۇنى ل.ن. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «اقجايىقتىڭ اقشاعالاسى» اتانعان اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەيەۆامەن كەزدەسۋ بولىپ ءوتتى. باس عيماراتتا 600 ادامدىق زالدا ينە شانشار جەر بولمادى. قايتا-قايتا «رەگلامەنت»-ساقتاڭىزدار دەپ، ەسكەرتەتىن پروفەسسور كەنجەعالي مىرجىقبايەۆ جۇرگىزۋشى بولدى. ءبىرىنشى بولىمدە وقۋشى ۇل-قىزدار، اقۇشتاپ اپامىزدىڭ ولەڭدەرىن شىرقادى جانە مانەرلەپ ايتىپ بەردى. كەيىن اقۇشتاپ اپامىز ورتاعا شىعىپ، ءبىرىنشى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى ەرلان سىزدىقوۆ مىرزاعا ورال قالاسىنان استاناعا قالاسىنا شاقىرتىپ، وسى كەشتى ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى.
سودان تۋعان جەرى - اقجايىقتىڭ تاريحىن قوپاردى، كەشەگى وتكەن بوكەي ورداسى قالاي قۇرىلدى، اق پاتشاعا باعىنعىسى كەلمەگەن ەرجۇرەك ماحامبەت پەن يساتايدىڭ ەرلىگىن بايانداي كەلە، قۇرمانعازى مەن دينا تۋىپ-وسكەن جەردىڭ قاسىرەتى مەن قاسيەتىن: مۇرات اقىننىڭ:
«ەدىلدى تارتىپ—العانى ەتەككە قولدى سالعانى،
جايىقتى تارتىپ—العانى جاعادان قولمەن العانى،
ويىلدى تارتىپ—العانى ويىنداعىسى بولعانى»، -دەگەنىن تەبىرەنىپ تۇرىپ ايتقاندا، زالدا وتىرعان 600-گە جۋىق ستۋدەنتتەر اۋىزدارىنان ۇيىپ تىڭدادى. ول ءسوز الىپ سويلەپ، جان-سىرىمەن ءبولىستى: «كەزىندە فاريزا وڭعارسىنقىزىمەن سىرلاس بولعانىمدا، «اقىن بول، بولماسا قاتىن بول»-دەگەنىندە جۇرت قىران توپالاڭ كۇلدى. مەن سونىڭ ەكىنشىسىن تاڭدادىم. شەرحان مۇرتازا اعاما ارىز جازعانىمدا، ءبىر شۇيكە باسقا قاتىن بولۋعا رۇقسات ەتىڭىز دەپ جازعانمىن. شابىتىم كەيدە قامىر اشىتىپ وتىرىپ كەلگەندە، نە ىستەرىمدى بىلمەي، اسحانامەن قوناق بولمەسىنىڭ اراسىندا زىر جۇگىرىپ ۇمىتىپ قالاتىنمىن. مەن الماتىعا ارمان قۋىپ، 17 جاسىمدا كەلدىم. وسى جەردە جەنپي-دى ءبىتىرىپ، قىزمەت ىستەپ، وتباسىن قۇرىپ، بالا ءسۇيىپ دەگەندەي، 42 جىلىمدى وتكىزدىم. جاستىق شاعىمنىڭ بارلىق سۋىعى مەن جىلىلىعىنا وسى الماتى—كۋا. جاسىراتىنى نەسى بار، كەيدە المالى دا اسەم الماتىنى ءالى كۇنى ساعىنامىن. جاسىم ەگدە تارتقان شاقتا، تۋعان جەرگە كەلۋ سەبەبىم—ورتالىقتان شالعايدا جاتقان ايماقتىڭ جاستارىنا كورگەن-بىلگەنىمدى ايتۋ، انا مەن اتا تاربيەسىن جەتكىزۋ بولاتىن. نارعا جاباتىن كىلەمدى وگىزگە جاۋىپ، كۇلكى بولىپ جۇرگەن دە - ءبىز قازاقتار. باسقانى بىلاي قويعاندا، جەر ءجۇزى حالقىنىڭ انا ءتىلى مەن اتا داستۇرىنەن ءدال قازاق سەكىلدى اۋلاقتاعان ۇلت جوق.
مۇنى مويىنداۋىمىز قاجەت. ءداستۇر ساباقتاستىعى ۇزىلسە، قايتا جالعاۋ وڭايعا تۇسپەيدى. بۇگىنگى جاستىڭ بويىندا ۇلتتىق رۋح كەم بولسا، ەرتەڭ ولار ءوزىنىڭ بالاسى مەن نەمەرەسىنە ۇلتتىق سانانى سىڭىرە الا ما؟ ۇلتتىق رۋحاني قازىنا دان ءوزى بەيحابار بولسا، ول قانداي ۇلگى كورسەتەدى قۇدايىم-اۋ. ۇرپاعىنا نە قالدىرادى. ەشتەڭە قالدىرا المايدى. ويتكەنى، قازاقتىڭ سۇلۋ قىزدارى شەتەلدىكتەرگە كۇيەۋگە ءتيىپ كەتىپ جاتقانداردىڭ تاعدىرى مەنى قاتتى الاڭداتتى. بىردە، ۇشاقپەن بارا جاتقانىمدا قاسىمدا وتىرعان قازاقتىڭ قىزى بالاسىمەن ورىسشا سويلەگەندە، نەگە؟ قازاقشا سويلەمەيسىڭ دەگەنىمدە، «ون جە كيتاەس» -دەپ باج ەتە قالدى.
سوندايلاردى كورىپ جۇرەگىم اۋىرادى. ءبىزدىڭ كەزدە ورىسقا تۇرمىسقا شىقسا شوشۋشى ەدىك، ەندى ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن قىتايعا ءتيىپ جاتىر. ونسىز دا ءبىز از حالىقپىز، كەڭ بايتاق دالانىڭ تاعدىرىنان قاراعاندا، جەكە باسىن كوبىرەك ويلايتىن دۇنيەقوڭىزدار باسىم بولىپ كەتتى ما دەپ قورقامىن. جاسى كەلگەن ۇل شاڭىراق كوتەرە الماي، قىرىققا كەلگەن قىزدارىمىز تۇرمىسقا شىقپاي ءجۇر. قوعامداعى قوردالانعان ماسەلەسىن شەشەتىن مارقاسقا ازاماتتاردىڭ وتان، انا، سۇيىكتى جار الدىنداعى بورىشى قايدا؟.
«انا بولۋ - ايەل باقىتى» دەيمىز. كىشكەنتاي ءسابيىن باۋىرىنا باسۋ، ونىڭ ءتاي-تاي باسىپ جۇرگەنىن، ەزۋ تارتىپ كۇلگەنىن، ات جالىن تارتىپ مىنگەنىن، ازامات بولعانىن كورۋ ناعىز -عانيبەت.
«جۇيرىك ات، سۇلۋ ايەل ەر قايراعى،
كورىكسىز نەمە كەرەك قاي-قايداعى.
شابان ات، دولى قاتىن، تەنتەك پەرزەنت،
جىگىتتىڭ سودان بولار قارتايماعى»--دەمەۋشى مە ەدى شال اقىن. سوندىقتان اينالايىن قاراقتارىم، قىزدارى تاربيەسىز ەلدىڭ ىرگەسىنەن ىرىس كەتەدى، تۇنىعى لايلانادى. بۇل بۇلتارتپايتىن تاريحي شىندىق. ءاربىر اۋرۋدىڭ ءوزىنىڭ ەمى بولاتىنى سەكىلدى وسى ىندەتكە ۇلتتىق ونەگەمىزبەن، قازاقي بولمىسىمىزبەن قارسى تۇرعانىمىز ابزال. ايتپەسە، جاھاندانۋ دەپ جانۇشىرعان زاماندا الپاۋىت ەلدەردىڭ وڭەشىنە جۇتىلىپ كەتۋىمىز عاجاپ ەمەس.
وكىنىشكە قاراي، سوڭعى جىلدارى، باستى ماقسات قالايدا قىرۋار قارجى تاۋىپ، بايۋ بولىپ كەتتى. ءار بۇتانىڭ تۇبىندە شىرىلداپ قالعان بوزتورعاي سەكىلدى ساناۋلى عانا اقىن جازۋشىلار مەن وقىرمان قالدى. «كىتاپ—ءبىلىم بۇلاعى، ءبىلىم ءومىر شىراعى»دەپ جارىسىپ وقيتىنبىز. كىتاپ وقىعان اداممەن، كىتاپ وقىماعان ادامنىڭ ايىرماشىلىعى جەرمەن كوكتەي كورىنىپ تۇرادى. ومىرىندە ءبىر كىتاپتى وقىماعان ادامدى ەل باسقارتىپ قويىپ—كەيبىر ەلدى مەكەندەردىڭ سورى قاينادى. وسىندايدا قازاقتىڭ «قانشا جۇيرىك بولسا دا، جاۋعا مىنبە جالسىزدى، قانشا شەشەن بولسا دا، داۋعا سالما مالسىزدى» دەگەنى ەسىڭە تۇسەدى.
بۇرىنعى جاستاردىڭ امانداسۋ تۇرلەرى «سالەمەتسىز بە؟»،-دەپ كەلەتىن ەدى. قازىرلەرى «سالام»،«حاي»، «پريۆەت»، «حەلوۋ» بولىپ باستالادى. «پوكا»، «داۆاي»، «چاۋ»، «گۋد باي»، «دو ۆستەچي» بولىپ اياقتالادى. وسىلاردىڭ بارلىعى ءوزىنىڭ ءتول ءسالت-داستۇرىنىڭ قاينارىنىڭ كۇرە تامىرىنان ءنار الا الماعاندىعى مەن بالاعا اتا-اناسىنىڭ دۇرىس تاربيە بەرمەگەندىگىنىڭ ايعاعى. ولاي بولسا، ۇرپاق تاربيەسىنە ەجەلدەن قالىپتاسقان حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرى مەن تاعلىمدارىن وقىپ ۇيرەنىپ، ونەگە تۇتپاي تۇرىپ جاستاردى ىزگىلىك پەن پاراساتتىلىققا باۋلۋ مۇمكىن ەمەس.
ءبىر كەزدەگى تەكتى ەلگە، تامىرى تەرەڭگە كەتكەن ۇلتتىق ونەگەسى بار سالاۋاتتى ەلدە جەتىمدەر ءۇيىنىڭ كوپتەپ اشىلۋى، وندا قازاق بالالارىنىڭ تولىپ تۇرۋى ەلدىڭ ەلدىگىنە، حالىقتىڭ حالىقتىعىنا سىن. اسىرەسە، قىز بالانىڭ تاربيەسىنە ءجىتى كوڭىل بولمەسەك، ەرتەڭ سان سوعىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس—دەپ ءسوزىن اياقتادى.
جازۋشى تابىل قۇلياس قىسقا دا نۇسقا باتىس قازاقستان وبلىسىندا شەتەلدىكتەرگە جەر ساتىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى، زور دەنساۋلىق پەن شىعارماشىلىق تابىستار تىلەدى. استانانىڭ اقىنى سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى ولەڭىن وقىدى. جازۋشى جۇمانازار سومجۇرەك اقۇشتاپ اپاي تۋرالى بايانداما جازادى. جالپى، زالدا وتىرعان وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن، تاربيەلىك ءمانى بار، وتە تاماشا كەزدەسۋ بولدى دەپ ايتا الامىن.
جۇمامۇرات ءشامشى
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
