پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) زامانىندا اقيقاتتى اقىلىمەن ۇققان كەيبىر ياھۋديلەردىڭ يسلام ءدىنىن قابىلداعانىن بىلەمىز. ال كەيىنگى ەۆرەيلەر مۇسىلماندارمەن بىتىسپەس جاۋعا اينالدى. دەسەك تە، ولاردىڭ اراسىندا ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز مۇحاممەد اساد سەكىلدى يسلام ءدىنىن قابىلداپ قانا قويماي، ونىڭ مارتەبەسىن الەمدە بيىككە كوتەرگەن ەۆرەي-مۇسىلماندار دا از ەمەس. ەندەشە، سىزدەرگە قىزمەتتىك مانسابىن جۋرناليستيكادان باستاپ، جازۋشى، ديپلومات، ساياساتكەر، رەفورماتور، بۇۇ-داعى پاكىستان ەلشىلىگىمەن جالعاستىرعان “مەككەگە جول” كىتابىنىڭ اۆتورى ءارى قۇراندى اعىلشىن تىلىنە اۋدارعان مۇسىلمان عالىمى مۇحاممەد اسادتىڭ قىزىققا تولى ءومىر جولىن ۇسىنامىز.

كونە ءىنجىل مەن ءتاۋراتتى جاتقا بىلگەن بالا لەو

لەوپولد ۆايس (مۇحاممەد اسادتىڭ شىن ەسىمى) 1900 جىلى 2 شىلدەدە سول كەزدە اۆسترو-ۆەنگرياعا قاراعان، بۇگىندە ۋكراينا توپىراعىندا جاتقان لەمبەرگ (لۆوۆ) قالاسىندا، ەۆرەي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتاسى بەلگىلى ءدىن قىزمەتكەرى راۆۆين بولسا، اكەسى لۆوۆ قالاسىنىڭ اتاقتى ادۆوكاتى بولاتىن. بىرنەشە اتادان جالعاسقان ءدىني قىزمەتكەرلىك جولىن ادۆوكات بولىپ ۇزگەن اكەسى لەونىڭ ءدىن قىزمەتكەرى بولعانىن قالادى. سوندىقتان ونى ءدىني وقۋعا بەرىپ، ارامەي جانە يۆريت تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرۋگە جاعداي جاسادى. لەو جاس كەزىنەن كونە ءىنجىل مەن ءتاۋراتتىڭ تۇسىندىرمەسى سانالاتىن تالمۋدتى جاتقا ءبىلدى جانە ونى ءتۇپنۇسقادان وقىپ، ۇيرەندى. 13 جاسىندا ەۆرەيلەردىڭ كونە ءدىني كىتاپتارى سانالاتىن تاناح پەن ميشنانى ەركىن تالداپ بەرە الاتىن دەڭگەيگە جەتتى. سونىمەن قاتار اكەسىمەن ۆەنا، بەرلين قالالارىنا، الپى تاۋلارىنا ساياحات جاساعان بالا لەونىڭ تانىم-تۇسىنىگى ءوز قاتارلاستارىنان الدەقايدا بيىك ەدى.

لەوپولد ۆايس 14 جاسقا كەلگەندە ونىڭ وتباسى ۆەناعا كوشىپ كەلەدى. بۇل ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتى ەدى. لەو مەكتەپتى تاستاپ، وزىنە جاسى ۇلعايتىلعان قۇجات جاساتىپ الىپ، اۆستريا اسكەرىنىڭ قاتارىندا سوعىسقا سۇرانادى. كوپ وتپەي، ونىڭ وتىرىگى اشىلىپ، “اسكەر قاتارىنا ءتورت جىلدان كەيىن الامىز” دەگەن شارتپەن ۇيگە قايتارىلادى. وسى ارالىقتا ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تا اياقتالىپ، اۆستريا يمپەرياسى قۇلايدى. اسكەري كارەراسى ءساتسىز اياقتالعان ۆايس ەندى ۆەنا ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ، فيلوسوفيا مەن ونەر تاريحىن مەڭگەرە باستايدى. ۆەنا – سول ۋاقىتتا ەۋروپانىڭ مادەني ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى ەدى. مۇندا جاڭا تەوريالار پايدا بولىپ، پسيحولوگيا، فيلوسوفيا، ءتىل عىلىمدارى سالاسىنىڭ نەبىر جاڭالىقتارى اشىلىپ جاتقان بولاتىن. اكادەميالاردان بولەك، قاراپايىم كافەلەردىڭ وزدەرىندە زيالى قاۋىم ءجيى پىكىرتالاستار وتكىزىپ، ءتۇرلى تاقىرىپتاردى تالقىلاپ جاتاتىن. ۆايس سولاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى.

ءدىنى ءبىر ەۆرەيلەرگە ەمەس، مۇسىلماندارعا قىزىعۋ

لەو ۆايس 20-عا كەلگەندە تۋعان ءۇيىن، وقۋىن تاستاپ، جۋرناليستيكامەن اينالىسپاقشى بولىپ، پراگاعا كەتەدى. قالتاسىندا جىل بۇرىن قايتىس بولعان اناسىنان قالعان التىن ساقينا مەن اكەسىنىڭ “قولىنا قالام ۇستاعان ادامنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭى جوقشىلىقپەن اياقتالاتىنى” تۋرالى ءتۇڭىلىپ جازعان حاتى عانا بار ەدى. ءوز بولاشاعىنا قالتقىسىز سەنگەن ۆايس العاشىندا مۋرناۋ اتتى بەلگىلى كينورەجيسسەرمەن تانىسىپ، سەناريي جازىپ، ونىڭ اسسيسەنتى بولىپ جۇرەدى. ارتىنان بەرلينگە كەلىپ، ءتۇرلى ماقالالار جازۋمەن اينالىسا باستايدى. بۇل رەسەيدە بولشيەۆيستىك ريەۆوليۋسيا بولىپ، ميللونداعان قاشقىننىڭ شەتەل اسىپ، الەمنىڭ نازارىن اۋدارىپ تۇرعان ۋاقىتى بولاتىن. ءبىر بەرليننىڭ وزىندە 200 مىڭعا جۋىق ورىس بار ەدى. مىنە، وسى كەزدە جۋرناليستيكادا ونشا جولى بولماي جۇرگەن ۆايسقا جاڭا ەسىك اشىلادى. بەرلينگە ماكسيم گوركييدىڭ ايەلى ەكاتەرينا پەشكوۆانىڭ باتىستان رەسەيگە كومەك سۇراپ كەلگەنىن ءبىر دوسىنان ەستىگەن ۆايس تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا سۇحباتقا كوندىرەدى. ول رەسەيدەگى سول كەزدەگى جاعداي مەن عالامات اشارشىلىق تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرەدى. بۇل جاس ءجۋرناليستىڭ جۇلدىزىن جاققان، قوعامدا دۇربەلەڭ تۋدىرعان، ەلدىڭ اۋزىندا جۇرگەن سۇحبات بولدى. جاريالانا سالىسىمەن ۆايسقا بىردەن بەرليندىك ۇلكەن گازەتتەردەن جۇمىسقا ۇسىنىس ءتۇستى. “فرانكفۋرتەر-سايتۋنگ” گازەتىنىڭ ۇسىنىسىن قابىل العان ۆايس اتاق-داڭقتىڭ سوڭىنان قۋۋعا اسىقپايدى. ءوز جاعدايىنا ءالى دە كوڭىلى تولماعان ول جاڭا دۇنيە ىزدەي باستايدى. وسى كەزدە يەرۋساليمدە تۇراتىن اتاقتى عالىم زيگمۋند فرەيدتىڭ العاشقى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، جۇيكە جۇيەسىن ەمدەيتىن اۋرۋحانادا ىستەيتىن اعاسى دوريان فەيگەنباۋمنان حات كەلەدى. حاتتا: “مۇمكىن ماعان كەلىپ، بىرنەشە اي جانىمدا بولارسىڭ؟ بەرلينگە ءوزىڭ قالاعان كەز-كەلگەن ۋاقىتتا قايتىپ كەتە الاسىڭ. ءتىپتى، قايتار بيلەتىڭ مەنىڭ موينىمدا بولسىن. جازدا ەرەكشە سالقىن ەسكى اراب ءۇيى سەنىڭ يگىلىڭدە. ەكەۋمىز بىرگە ۋاقىت وتكىزەمىز. مەندە كىتاپ كوپ. اينالامەن ابدەن تانىسىپ بولعاننان كەيىن كىتاپ وقۋعا ەركىن بەرىلسەڭ بولادى”، - دەلىنگەن ەدى. اعاسىنىڭ شاقىرتۋىن بىردەن قابىلداعان ۆايس جولعا شىعادى. بەرليننەن رۋمىنياعا كەلىپ، ارى قاراي كەمەمەن الەكساندريا ارقىلى ياففاعا جەتىپ، يەرۋساليمگە پويىزبەن اتتانادى.

ەۋروپاداعى ومىردەن كەيىن لەونى بۇل قاسيەتتى قالا قاتتى تاڭعالدىرادى. ونىڭ نازارىن وزىنە ءدىنى ءبىر ەۆرەيلەر ەمەس، مۇسىلمان ارابتار اۋداردى. ءشول دالانىڭ وسى ءبىر باداۋيلەرى وعان ەرەكشە ىستىق، جانىنا جاقىن كورىندى. ءىنجىل قاعيدالارىن ەۆرەيلەر ەمەس، وسى ءبىر قارابايىر مۇسىلماندار جاقسىراق ۇستاناتىنداي سەزىلدى. “فرانكفۋرتەر سايتۋنگ” گازەتىنىڭ تاياۋ شىعىستاعى ءتىلشىسى رەتىندە ۆايس كورگەن-بىلگەنىنىڭ ءبارىن جازىپ، گازەتكە جىبەرىپ وتىردى. وندا ەۆرەيلەردىڭ پالەستينانى ءوز ورتالىقتارىنا اينالدىرۋ تۋرالى بالفۋر دەكلاراسياسىنا قارسىلىعىن، “اراب جەرىنە” كەز-كەلگەن ەۆرەيدىڭ كوز الارتۋىن قولدامايتىنىن اشىق مالىمدەيدى. سونىمەن قاتار، يەرۋساليمدەگى سيونيستەردىڭ باسشىلارى مەناحەم ۋسىشكين جانە دوكتور حايم ۆەيسمانمەن دە كەزدەسىپ، ءوز پىكىرىن ايتادى. وسىلاي لەو يەرۋساليمدە ءوزىن «ارابتاردان ارتىق اراب» سەزىنىپ، ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا بار جان-تانىمەن كىرىسەدى. بۇل ارەكەتىنىڭ سوڭى يسلامدى قابىلداۋمەن اياقتالاتىنىن ارينە، ول كەزدە ۆايستىڭ ءوزى دە بىلمەگەن بولار...

بەرلين مەتروسىنان اقيقاتتى تاپقان لەونىڭ ەسىمىن مۇاحممەد اسادقا اۋىستىرۋى

لەو ۆايس يەرۋساليمدە وزىمەن كوزقاراسى ۇقساس، تانىم-تۇسىنىگى ءبىر ياكوب يسرايل دە حاانمەن تانىسىپ، سونىڭ كومەگىمەن 1923 جىلى يوردانياعا ساپار شەگەدى. وندا اراب حالقىنىڭ ءومىرى مەن سوڭعى ءدىن – يسلامنىڭ نەگىزدەرىن تەرەڭىرەك زەرتتەپ، ءتۇرلى تالداۋ ماقالالار جازادى. سوندا ءامىر ابدۋللاھ يبن حۋسەينمەن تانىسىپ، اراب ءتىلىن ۇيرەنە باستايدى. مۇنىمەن دە توقتاماعان ۆايس ارى قاراي سيريا، يران، يراك، اۋعانستان جەرىنە ساپار شەگىپ، كورگەن-بىلگەنىن، كوڭىلگە تۇيگەنىن جازۋدان جالىقپايدى. ال جازعان-سىزعانى “فرانكفۋرتەر سايتۋنگتە” بىردەن جاريالانىپ، ۆايستىڭ جۋرناليستىك اتاعىنا اتاق قوسىپ جاتتى.

شىعىستاعى ءۇش جىلدىق ساپاردان كەيىن، 1924 جىلى ۆايس ەۋروپاعا ورالادى. ول جاستىعىنا قاراماستان بەلدى گازەت “فرانكفۋتەر-سايتۋنگتا” شتاتتا قىزمەت ەتۋىمەن قاتار، بەرلين اكادەمياسىندا لەكسيا وقيدى. الايدا، ونىڭ ءوزى سونداي جاقسى كورىپ قالعان مۇسىلمان الەمىنە دەگەن قۇشتارلىعى تولاستاماي، ەندى مىسىرعا جول تارتادى. مۇندا دۇنيەتانىمىنا قاتتى اسەر ەتكەن بەلگىلى مۇسىلمان عالىمى مۇستافا ال-ماراعيمەن كەزدەسەدى، اتاقتى يسلام ۋنيۆەرسيتەتى ءال-ازھاردان اراب ءتىلىن ۇيرەنۋىن جالعاستىرادى. جازۋىن دا توقتاتپايدى.

ونىڭ ءومىر جولىمەن تانىسقان ادام “لەو ۆايس يسلامدى وسى مۇسىلمان ەلدەرىندە قابىلداعان بولار” دەپ ويلارى حاق. ءبىراق، ولاي ەمەس. يسلام لەوعا ەسىگىن بەرلينگە قايتىپ كەلگەننەن كەيىن ءبىراق اشقان ەكەن. ءوزىنىڭ ومىرىنە وزگەرىس ەنگەن كۇندى ۆايس بىلاي ەسكە الادى: “1926 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ەلزا ەكەۋمىز بەرلين مەتروسىندا كەلە جاتتىق. مەنىڭ كوزىم قارسى الدىمدا وتىرعان جيناقى، ادەمى كيىنگەن جىگىتكە ءتۇستى. جولى بولعان كاسىپكەر بولار دەپ ويلادىم. گۇلدەنىپ، ءوسىپ، وركەندەپ كەلە جاتقان ەۋروپانىڭ سول كەزدەگى بەت-بەينەسىنە مىنا ادامنىڭ سونداي جاراسىپ تۇرعانىن دا ويمەن شولىپ ءوتتىم. ول ۋاقىتتا جالعىز بۇل كىسى عانا ەمەس، ادامداردىڭ كوپشىلىگى ادەمى كيىنەتىن، تاماقتارى دا توق بولاتىن. ال ءبىراق كوزىمدى كوتەرىپ، ونىڭ جۇزىنە ۇڭىلگەنىمدە وڭىنەن سۇمدىق ءبىر باقىتسىزدىق سەزىلدى. كوزىنىڭ نۇرى سونگەن، اۋزى قاتتى اۋرۋدان قيسايىپ كەتكەندەي كورىندى. ءبىراق مۇنىڭ فيزيكالىق اۋرۋ ەمەس ەكەنىن دە ءتۇسىندىم. ادەپسىز كورىنبەيىن دەپ نازارىمدى جانىندا وتىرعان ءساندى كيىنگەن كەلىنشەككە اۋداردىم. ونىڭ بەت-الپەتىنەن دە جانىن جارالاعان مازاسىزدىق بايقالدى. مەن سوندا اينالامداعىلاردىڭ بارلىعىنىڭ جۇزىنە كەزەكپەن ۇڭىلە باستادىم. بارلىعى دا ادەمى كيىنگەن، قارىندارى توق، جاعدايلارى جاسالعان ادامدار ەكەنى كورىنىپ تۇر. ءبىراق قاي-قايسىسىنىڭ دا جۇرەگىندە جاسىرۋلى مۇڭدارى بار سەكىلدى... ءتىپتى ونىسىن وزدەرى بايقامايتىنداي. كورگەنىمنىڭ اسەر ەتكەنى سونشالىق، ويىمدى جانىمداعى ەلزاعا ايتتىم. ول دا ۆاگونداعىلاردى پورترەت سالاتىن سۋرەتشىنىڭ كوزىمەن ءجىتى قاراپ شىقتى. سوسىن تاڭعالعان تۇرمەن ماعان بۇرىلىپ: “دۇرىس ايتاسىڭ. اينالامىزداعى ادامداردىڭ ءبارى اۋىر ازاپ تارتىپ جۇرگەندەي. وزدەرى سونى بىلە مە ەكەن؟” – دەدى. مەن ولاردىڭ ەشتەڭە بىلمەيتىنىن دە، سەزبەيتىنىن دە جاقسى ءتۇسىنىپ تۇر ەدىم. ايتپەسە، تەك دۇنيەنىڭ، بيلىكتىڭ سوڭىنان قۋىپ، جاقسى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيلەرىن كوتەرۋدى عانا ويلاپ، سەنىمسىز، ءدىنسىز، ماقساتسىز ءومىر سۇرمەس ەدى عوي... ۇيگە كەلىپ، جۇمىس ۇستەلىمە جايعاسقان ەدىم، سول ۋاقىتتارى وقىپ جۇرگەن قۇرانىمنىڭ اشىق جاتقانىن بايقادىم. اۆتوماتتى تۇردە جيناپ قويايىن دەپ بەتىن جابا بەرىپ، كوزىم مىنا ءبىر جولدارعا ءتۇستى، وقي جونەلدىم:

اسا قامقور، ەرەكشە مەيىرىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن.

سەندەردى كوبەيتۋدە باسەكەلەسۋ اينالدىردى.

ءتىپتى قابىرلەرىڭە بارعاندارىڭا دەيىن.)

جوق ولاي ەمەس. تەز بىلەسىڭدەر.

تاعى ولاي ەمەس. جۋىردا بىلەسىڭدەر.

جوق ولاي ەمەس. انىق بىلگەن بولاسىڭدار؛

البەتتە توزاقتى كورەسىڭدەر.

سونان كەيىن ارينە كوزبەن كورەسىڭدەر.

سول كۇنى، (دۇنيەدە بەرىلگەن) ءار نىعمەتتەن البەتتە سۇراققا تارتىلاسىڭدار. («تاكاسسۋر» سۇرەسى، 1-8)

ءبىر ساتكە اۋزىما ءسوز تۇسپەي تۇرىپ قالدىم، ءتىپتى قولىمداعى كىتاپ دىرىلدەپ كەتكەندەي كورىندى. كىتاپتى ەلزاعا ۇسىندىم دا: “وقىشى. مىناۋ ءبىزدىڭ مەترودا كورگەنىمىزگە جاۋاپ”، - دەدىم. جاۋاپتىڭ ناقتى ءارى انىق بولعانى سونداي، جۇرەگىمدە ەشقانداي كۇدىك قالمادى. وسىدان ءحىىى عاسىر بۇرىن ادامزاتتىڭ قولىنا تۇسسە دە، ءبىزدىڭ مىنا مەحانيزمدەلگەن يلليۋزياعا تولى ۋاقىتىمىز بەن قولىمداعى كىتاپ اياتىنىڭ ءدال كەلگەنىنە تاڭىرقاعان كۇيى مۇنىڭ قۇدايدىڭ ءسوزى ەكەنىنە كۇمانسىز سەندىم.

ادامدار بارلىق ۋاقىتتا قىزعانىشتىڭ نە ەكەنىن بىلگەن. ءبىراق سول قىزعانىشتىڭ دۇنيەنى اسقان قۇمارلىقپەن يەمدەنۋگە دەيىن ءوسۋى، سول جولدا وتىرىككە دە، قۋلىققا دا بارۋى جيىركەنىشتى ەدى. بۇگىن اناۋىم بولسا، ەرتەڭ مىناۋىم بولسا دەگەن اشكوزدىك جاندى ءولتىرىپ جاتىر... مۇنىڭ سوناۋ ارابيادا تۇراتىن ادامداردىڭ دانالىعى ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندىم. ءتىپتى قانداي كەرەمەت اقىلدى جان بولسا دا، حح عاسىر ادامدارىنىڭ ىندەتىن قايدان بىلەدى؟! قۇراننان مۇحاممەدتەن دە ۇلى كۇشتىڭ ءۇنى شىعىپ تۇر ەدى...”.

لەو ۆايس وسىلاي كوپتەن ىزدەگەن اقيقاتىن تاپتى، بىردەن مۇسىلمان بولۋعا ۇمتىلدى. بەرليننىڭ شاعىن مەشىتىنە، سونداعى مۇسىلمانداردىڭ باسشىلىعىنا بارىپ، كۋالىك ءسوزىن ايتىپ، مۇسىلمان بولدى. ليۋدۆيگ ۆايس ەسىمىن پايعامبارىمىزعا (س.ا.ۋ.) دەگەن قۇرمەتپەن “مۇحاممەد” دەپ اۋىستىرىپ، سوڭىنا تۋعاندا بەرىلگەن “لەو” اتىنا، ياعني، “ارىستان” ءسوزىنىڭ ارابشاسى “اسادتى” جالعادى. سولاي يسلام الەمى جاڭا، كۇشتى، اقىلدى تاعى ءبىر مۇسىلمانمەن تولىقتى. ءومىربويى بالاسىنىڭ ءدىن قىزمەتكەرى بولۋىن قالاعان اكەنىڭ ارمانى باسقا قىرىنان بولسا دا ورىندالدى. قۇداي قاي جەردە دە ءبىر ەمەس پە؟! ءبىراق مۇنى تۇسىنبەگەن اكە مۇحاممەدپەن ءبىرجولا ات قۇيرىعىن كەسىسەدى.

قاجىلىققا بارىپ، ساۋد ارابيا كورولىمەن دوستاسۋ

مۇحاممەد اساد يسلامدى سوزبەن قابىلداي سالعان جوق، ءومىر سالتىنا اينالدىردى. ونى كەي مۇسىلمانداردىڭ مۇسىلمان بولا تۇرا يسلام شارتتارىن ورىندامايتىنى تاڭعالدىراتىن. اساد يسلام ءدىنى تۋرالى: “يسلام مەن ءۇشىن ارحيتەكتۋرا ونەرىنىڭ عاجاپ ءبىر تۋىندىسى سەكىلدى. ونىڭ بارلىق نەگىزدەرى كەرەمەت ۇيلەسىمدىلىكپەن ورنالاسقانى سونداي، ءبىرىن-بىرى تولىقتىرىپ وتىرادى، كەمشىلىك تاپپايسىڭ”، - دەيدى. 

مۇحاممەد اساد يسلامدى قابىلداي سالا، قاسيەتتى مەكەن – مەككەنى كورۋگە اسىقتى. ول 1927 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا جۇمىسىن، ءۇي-جايىن تاستاپ، جانىنا وزىمەن بىرگە يسلامدى قابىلداعان سۋرەتشى ايەلى ەلزانى ەرتىپ، قاجىلىققا اتتانادى. ءبىراق وزىنەن 15 جاس ۇلكەن ايەلى مەككەگە بارعان سوڭ اياق استىنان اۋىرىپ قايتىس بولىپ، اساد مەككەدە تۇراقتاپ قالادى. ەندى ول قۇراندى زەرتتەۋگە كىرىسەدى. جانە تۇرمىسىنا قاجەتتى قارجىنى نەمىس گازەتتەرىنە تاياۋ شىعىس تۋرالى جازىپ، تابادى.

بىردە، مۇحاممەد اساد مەككەنىڭ ۇلكەن مەشىتىنىڭ كىتاپحاناسىندا فايسال حانزادانى جولىقتىرىپ قالادى. ول ەۋروپادان كەلگەن قوناقتى اكەسى، ساۋد ارابياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى كورول ءابدۋلازيز يبن ساۋدپەن تانىستىرادى. اسادتىڭ تەگىن ادام ەمەستىگىن بىردەن بايقاعان كورول ونى سارايىنا كۇندە شاقىرتىپ جۇرەدى. ۋاقىت وتە ول كورولدىڭ دوسىنا ءارى كەڭەسشىسىنە اينالادى. ءتىپتى ەڭ قۇپيا ىستەرىن دە كورول اسادقا سەنىپ تاپسىرعان دەسەدى. ول تۋرالى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە اساد: “ول – كورول، مەن –قاراپايىم جۋرناليست، ەكەۋمىزدىڭ دارەجەمىز تەڭ بولماسا دا، ول مەنى دوس تۇتادى، ءوزىنىڭ ەڭ قۇندى ويلارىن مەنىمەن بولىسەدى. سوعان وراي مەن دە “ءبىز دوستارمىز” دەپ اشىق ايتا الامىن”، – دەپ جازدى.

اساد قاسيەتتى قالالار – مەككە مەن ءمادينانى التى جىلعا جۋىق مەكەن ەتىپ، قۇران مەن ءحاديستى، اراب ءتىلى مەن يسلام تاريحىن تەرەڭ مەڭگەردى. ءوز جازبالارىندا ايتقانداي، يسلامنىڭ ادامزاتقا بەرىلگەن ەڭ ۇلكەن سىي ەكەنىن ءتۇسىندى. ەگەر كەم-كەتىك تۇستارى بولىپ جاتسا، ونىڭ ادامداردىڭ ىقپالىنان ەكەنىن دە بايقادى.      

ارابيانى قاتتى ۇناتىپ قالعانى سونداي، اساد ول تۋرالى: “بۇل ماحاببات ەۋروپالىقتارعا ءتان بولماسا دا، مەن ارابيانى قاتتى جاقسى كورەمىن. اراب ءومىرىنىڭ ادەمىلىگى سونداي، قاي-قايسىمىزدى بولسا دا تارتپاي تۇرمايدى. ال ەگەر ول ەلدە تۇرىپ كورگەن بولساڭ، ونى جۇرەگىڭنەن ەشقاشان سۋىرىپ تاستاي المايسىڭ. ءتىپتى ادام ول جەردەن كەتسە دە وزىمەن بىرگە اراب جازيراسىنىڭ عاجاپ اتموسفەراسىنىڭ ءبىر بولىگىن بىرگە الىپ كەتەدى ءارى ءومىربويى سول ولكەنى ساعىنىپ وتەدى”، – دەپ جازدى. ارينە، اسادتىڭ بۇل ساعىنۋىن – كەزىندەگى پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) بەن ساحابالاردىڭ ءىزى قالعان توپىراقتى ساعىنۋى دەپ تۇسىنەمىن. ءقازىردىڭ وزىندە مەككەگە ءبىر بارىپ قايتقان قاجىلار سول جاققا قايتا بارعىسى كەلىپ تۇراتىنىن ايتادى. اساد تا سول ءبىر ارمان-مەكەندى ءومىربويى ساعىنىپ وتكەن سەكىلدى.

مۇحاممەد اساد – پاكىستاننىڭ بۇۇ-داعى وكىلى

1932 جىلى مۇحاممەد اساد بريتانيانىڭ قول استىنداعى ءۇندىستانعا اتتانادى. بۇل ۋاقىتتا وڭتۇستىك ازيادا تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس جوعارى دەڭگەيدە ءجۇرىپ جاتىر ەدى. مۇندا اساد بەلگىلى اقىن، فيلوسوف، پاكىستاننىڭ رۋحاني اكەسى سانالاتىن مۇحاممەد يكبالمەن كەزدەسەدى. يكبال كەزىندە گەرمانيادا وقىعاندىقتان، ولاردىڭ ورتاق تانىستارى دا كوپ بولىپ شىعادى. اسادتان 24 جاس ۇلكەندىگىنە قاراماستان، ونىڭ فيلوسوفيالىق ويلارىن، وتكىر كوزقاراستارىن جوعارى باعالاعان يكبال سوندا قالۋعا ۇگىتتەپ، بولاشاق يسلام مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسىن بىرگە قالاۋعا شاقىرادى. 1934 جىلى اساد “يسلام نا راسپۋتە” اتتى سول زامان مۇسىلماندارىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتى ايقىنداپ كورسەتكەن مونوگرافياسىن جازىپ، يكبالدىڭ دا، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دا سەنىمىنە يە بولادى. ول ماقالا ءۇندىستان مەن پاكىستان گازەتتەرىندە بىرنەشە رەت باسىلادى. ۋردۋ تىلىندەگى العاشقى گازەت تە اسادتىڭ كومەگىمەن جارىق كورەدى.

ءبىراق اعا-دوسى يكبالدىڭ از عۇمىرى قالعان ەكەن. تاۋەلسىز پاكىستان تۋرالى يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدى اسادتقا اماناتتاعان كۇيى اقىن كوز جۇمادى. ويدا-جوقتا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋى بۇل يدەيانىڭ اقيقاتقا اينالۋىنا كەدەرگى بولادى. اكەسى مەن قارىنداسىن ناسيستىك گەرمانيانىڭ شەڭگەلىنەن قۇتقارماقشى بولعان اساد قايتادان ەۋروپاعا اتتانادى. ءبىراق تۋعاندارىن اراشالاۋعا ۇلگەرمەي، 1939 جىلى ءۇندىستانعا قايتىپ ورالادى. مۇندا كەلگەننەن كەيىن ۇلىبريتانيا بيلىگى ونى گەرمانيا ازاماتى رەتىندە تۇرمەگە قاماپ، ول ودان 1945 جىلى عانا بوساپ شىعادى. اساد لاگەردەگى مىڭداعان ەۋروپالىقتىڭ اراسىنداعى جالعىز مۇسىلمان ەدى.

اساد سوعىستان كەيىن، 1947 جىلى قۇرىلعان پاكىستانعا شاقىرىلىپ، جاس مەملەكەتتىڭ يدەولوگيالىق نەگىزدەرىن جاساۋعا كۇش سالىسادى. ارتىنان پاكىستاننىڭ وزگە مۇسىلمان ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا ىقپال ەتەدى، كونستيتۋسياسىن قۇرىسادى. ال 1951 جىلى پاكىستان بيلىگى ونى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى تۇراقتى وكىلى ەتىپ سايلايدى. بۇل قىزمەت مۇحاممەد اسادتى ودان ءارى تانىمال ەتە ءتۇستى. ونىڭ ەۋروپالىق كەسكىن-كەلبەتى مەن ارابشا كيىمى كورگەن ادامنىڭ نازارىن اۋدارماي قويمايتىن. ال جاقىن تانىعاندار ونىڭ شاريعاتقا بىلگىرلىگىن، تانىمىنىڭ كەڭدىگىن، مىنەزىنىڭ مەيىرىمدىلىگى مەن جۇمساقتىعىن ءسوز ەتەتىن. ونىڭ بۇل مىنەزى مۇمىندەردىڭ باسشىسى ومارعا (ر.ا.) ۇقسايتىن ەدى. ومىردە جۇمساق، مەيىرىمدى، ال مەملەكەت ىسىنە كەلگەندە قاتال، ءادىل. ونىڭ يزرايلگە ءارى سيونيزمگە قارسى ۇلكەن كۇرەس جۇرگىزگەنى سونىڭ دالەلى. تۋنيس، ماروككو، الجير سەكىلدى ەلدەردىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىندا دا ونىڭ تاباندىلىعى مەن ادىلدىگىنىڭ قوسقان ۇلەسى بار.

مۇسىلماندار اراسىندا شيرەك عاسىر ءومىر سۇرگەن مۇحاممەد اساد 1951 جىلى بۇۇ-داعى قىزمەتىمەن العاشىندا پاريجگە، كەيىن نيۋ-يوركقا كەلەدى.  سول كەزدەرى “New York Times” گازەتىندە ول تۋرالى: “بۇل – ارىق، جانارى وتكىر، يسلام زاڭدارىنىڭ بىلگىرى مۇحاممەد اساد. ول پولياك، اعىلشىن، نەمىس، فرانسۋز، پارسى، اراب جانە تاعى باسقا كوپتەگەن تىلدەردى بىلەدى ءارى كاسابلانكادان پەندجابقا دەيىنگى قالالار مەن ءشول دالالاردىڭ جاعدايى دا وعان ءمالىم. يسلام الەمىنىڭ ۇلكەن ويشىلى، لۆوۆتا تۋعان ەرەكشە ادام”، – دەگەن جازبا جارىق كوردى.

 «مەككەگە جول» – «يسلام الەمىنىڭ بەت-بەينەسىن وزگەرتكەن كىتاپ»

1952 جىلى پاكىستانداعى اسكەري توڭكەرىسكە بايلانىستى قىزمەتىنەن كەتكەن اساد نيۋ-يوركتە پولياك قىزى پولا حاليدامەن شاڭىراق كوتەرەدى. وسىندا ءوزىنىڭ “مەككەگە جول” اتتى اتاقتى اۆتوبيوگرافيالىق كىتابىن جازادى. جۇرت ونى تولستويدىڭ “ارىلۋى”، بەرديايەۆتىڭ “ءوزىن-وزى تانۋىمەن” سالىستىرادى. اساد بۇل كىتابىندا يۋدايزم ءدىنىنىڭ وكىلى قاراپايىم ەۆرەيدىڭ قالاي مۇسىلمان بولعانىن، ونىڭ يسلام الەمىنە ساياحاتىن كەرەمەت سيپاتتايدى. كىتاپتىڭ العىسوزىندە ول: “بۇل اقيقاتتى (سەنىمدى) ىزدەۋ تۋرالى كىتاپ ەمەس، ويتكەنى اقيقات مەنى ءوزى ىزدەپ تاپتى. مەنىڭ تاريحىم – الدىنان يسلامنىڭ عاجايىپ ەسىگى اشىلعان قاراپايىم ەۋروپالىقتىڭ وقيعاسى عانا” دەپ جازدى. وقىرماندار كىتاپتى جىلى قابىلدايدى، بىردەن بىرنەشە تىلگە اۋدارىلادى. ال بەلگىلى «New York Times» گازەتى 1954 جىلى: «مۇحاممەد اسادتىڭ «مەككەگە جولى» – بارلىق جاعىنان تاڭعالۋعا تۇرارلىق كىتاپ. اۆتور ءومىردىڭ بۇكىل سۇراقتارىنا يسلامنان جاۋاپ تابۋعا بولاتىنىن تاباندى تۇردە دالەلدەيدى، ءبىراق اراب ىشىندەگى كۇش كورسەتۋ تۋرالى ايتۋدى ۇمىتىپ، ولاردى بارلىق دۇنيەدەن پاك، ادال كۇيدە سيپاتتاعىسى كەلەدى. ارابيا تۋرالى مۇحاممەد اسادقا دەيىن وسىنداي جاقسى پىكىردى ەشكىم جازباعان بولار»، - دەپ كەلەتىن مىسقىلدى پىكىر جاريالادى. ال 2001 جىلدىڭ كۇزىندە يزرايلدىڭ بەلگىلى گازەتى “حاارەس” “ارابيالىق لەوپولد” اتتى ماقالادا اسادتىڭ وسى كىتابى تۋرالى: “ءوزىنىڭ ەسىمىن، سەنىمىن، ايەلىن، ۇلتىن عانا ەمەس، يسلام الەمىنىڭ دە بەت-بەينەسىن وزگەرتكەن ەۆرەي تۋرالى ەرەكشە كىتاپ”، – دەپ جازدى.

قۇراننىڭ اعىلشىنشا ۇزدىك اۋدارماسى م.اسادقا تيەسىلى

كىتابى جارىق كورگەننەن كەيىن مۇحاممەد اساد امەريكادان موروككوعا قونىس اۋدارادى. ول 19 جىل وسىنداعى تانجەر اتتى قالادا كوڭىرقاي تىرشىلىك كەشتى. ەندىگى ومىرىندە قۇراندى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋعا دەن قويدى. بۇل 17 جىلدىق ەڭبەگى تەك 1980 جىلى «قۇران سىرلارى» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. ونىڭ كىرىسپەسىندە «بۇل كىتابىمدى اقىل يەلەرىنە ارنايمىن» دەگەن ءسوز بار ەدى. بۇل كىتاپ قۇراننىڭ اۋدارماسىنان گورى ءتاپسىرى، تۇسىندىرمەسىنە جاقىن. مۇحاممەد اساد يسلامنىڭ بىلگىرى سانالسا دا، بۇل ەڭبەگىنە سىن ايتۋشىلار كوپ بولدى. كىتاپتا مودەرنيستىك كوزقاراستار كوبىرەك دەلىندى. ولاردىڭ ايىپتاۋى زاڭدى دا ەدى. ويتكەنى، كۇننەن كۇنگە ءتۇرلى قاقتىعىستار، توڭكەرىستەر ورىن الىپ جاتقان اراب مەملەكەتتەرىنىڭ كەيىنگى ارەكەتتەرىن مۇحاممەد اساد قولداماۋعا كوشكەن بولاتىن. كەرىسىنشە، ول حالىقتى فاناتيزمنەن اۋلاق بولۋعا، يسلام ادەپتەرىن ساقتاۋعا شاقىردى. قالاي ايتىلسا دا، كۇنى بۇگىنگە دەيىن اعىلشىن تىلىندە مۇحاممەد اسادتىڭ قۇران اۋدارماسىنا تەڭ كەلەر باسقا اۋدارما جوق.

ماروككودا ونىڭ «يسلام مەملەكەتىنىڭ قاعيدالارى»، «ساحيح ءال-بۇحاري: يسلامنىڭ العاشقى جىلدارى» اتتى كىتاپتارى دا جارىق كوردى. اساد ءدال وسىندا ءجۇرىپ، يراك پەن يراننىڭ اراسىنداعى سوعىس تۋرالى ەستىپ، قاتتى نالىدى. سولاي ليسسابونعا قونىس اۋدارادى. ونىڭ عۇمىرناماسىن جازۋشىلار «بۇل مۇحاممەد اسادتىڭ مۇسىلمان ەلدەرىنەن قاشقاندىعى ەمەس، كوڭىلىنىڭ قالعاندىعى. ايتپەسە ول ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن مۇسىلمان بولىپ قالدى، ءوزى ەرەكشە سۇيگەن مۇسىلمان الەمى ونىڭ جۇرەگىندە بولدى»، – دەپ جازدى. ليسسابوننان كەيىن مۇحاممەد اساد يسپاننىڭ ميحاس قالاسىنا جاقىن ماربەللا اتتى جەرگە كەلەدى. مۇندا كەزىندەگى يسلام وركەنيەتىنىڭ ەستەلىكتەرى عانا ەمەس، مۇسىلماندار دا، مەشىت تە بار ەدى. اساد كەزىندە ءوزى تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان ورتادان الىستاپ كەتسە دە، ونىڭ جاعدايىن سۇراپ كەلىپ تۇرۋشىلار دا، حات جازۋشىلار دا كوپ بولدى. اسىرەسە، ساۋد ارابيا شەيحى، مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ءمينيسترى شەيح ياماني ءجيى كەلەتىن. ال ەر-ريادتىڭ گۋبەرناتورى، سالمان ءامىر دە حات جازىپ، ونى ارابياعا شاقىرۋمەن بولدى. ءبىراق اساد وندا قايتا بارعىسى كەلمەدى. ءوزى كەزىندە كورگەندەي ەمەس، مەملەكەت ساياساتىنىڭ وزگەرىپ بارا جاتقانى اسادقا ۇنامايتىن ەدى. رەتى كەلگەندە ساۋد ارابياسى مەن يرانداعى بيلىككە قاتىستى سىني پىكىرلەرىن دە ىركىپ قالمادى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي، اساد اۆتوبيوگرافياسىنىڭ “جۇرەكتىڭ ورالۋى” اتتى ەكىنشى بولىگىن جازىپ جاتقان بولاتىن. ءبىراق ونى اياقتاۋ جازۋشىعا بۇيىرماپتى.   

مۇحاممەد اساد – ەۋروپا مەن يسلام الەمىنىڭ التىن كوپىرى

مۇحاممەد اساد عۇمىربويى ليبەرالدى دەموكراتيا مەن يسلام نەگىزدەرىنىڭ ءتۇبى ءبىر ەكەنىن دالەلدەۋمەن كەلدى. بىردە ونىڭ بالاسى تالالدان جۋرناليستەر: «ءسىزدىڭ اكەڭىز پاكىستاندا مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرۋدى قاتتى قولدادى، ال پالەستينادا ەۆرەي مەملەكەتىن قۇرۋعا قارسى بولدى. مۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟» – دەپ سۇراعاندا، ول: «مۇندا قاراما-قارسى ەشتەڭە جوق. راس، اكەم پاكىستاندا كەز-كەلگەن ادامعا اشىق، يسلام نەگىزدەرىنە قۇرىلعان مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرۋدى قالادى. ال پالەستينانى اكەم جەرگىلىكتى ارابتاردىڭ جەرى سانايدى. سوندىقتان ول مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋىنا قارسى بولدى»، – دەپ جاۋاپ بەردى.

مۇحاممەد اساد يسلامداعى فۋندامەنتاليزمنىڭ وسۋىنە قاتتى الاڭداپ: «مۇسىلماندار ۇزاق ۋاقىت بويى تومەندەتىلىپ كەلدى. ەندى ولار وزدەرىن وزگەشە كورسەتۋگە تىرىسۋدا. مۇسىلمانداردىڭ پروبلەماسى ماعان ەندى تۇسىنىكتى بولدى. ولارعا يسلام، يسلاممەن ءومىر ءسۇرۋ جەتپەي ءجۇر»، – دەيدى. ول ءوزى تانىعان يسلامنان قازىرگى مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ الىس ەكەنىن ءتۇسىنىپ، جاڭا دەموكراتيالى مەملەكەت قۇرعىسى كەلدى. ءتىپتى ايەل قۇقىعىن جاقتاپ، مۇحاممەد اساد: «كوپتەگەن ادامدار ايەلدىڭ بەتىن پارانجامەن جابۋدى يسلام دەپ تۇسىنەدى. ءبىراق ول ولاي ەمەس. پايعامبارىمىزدىڭ كەزىندە مۇحاممەدتىڭ (س.ا.س.) ايەلدەرى عانا بەتتەرىن جاپقان. وسىعان قاراپ، بۇكىل مۇسىلمان ايەلدەرى بەتىن جابۋ كەرەك دەگەن ءسوز قاتە بولار ەدى. قاسيەتتى كىتاپ تا، سۇننەت تە ايەلدەرگە مۇنداي مىندەت جۇكتەمەيدى»، – دەدى.

ءوزى تانىعان يسلامدى ەۋروپاعا، الەمگە تانىتۋعا بارىن سالعان مۇحاممەد اساد 1992 جىلى، 92 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. سۇيەگى ماربەلدەگى شاعىن مۇسىلمان قابىرىندە جاتىر. ونىڭ ءولىمى تۋرالى نەكرولوگتار الەمنىڭ كوپتەگەن گازەتتەرىندە جاريالاندى، ونىڭ جانازاسىنا تالاي يسلام عالىمدارى قاتىستى.  

جۇرت ونى يسلامعا بار جان-تانىمەن بەرىلگەن ءارى سول جولدا تولاسسىز ەڭبەك ەتكەن جان رەتىندە ەستە ساقتاپ قالدى. 2008 جىلى بۇۇ-نىڭ ۆەناداعى شتاب-پاتەرىنىڭ الدىنداعى الاڭعا «Muhammad Asad Platz» اتاۋى بەرىلدى. ونىڭ اشىلۋىنا ۆەنا مەرى مەن پاكىستان، ساۋد ارابيا ەلشىلەرى قاتىستى. بۇل – مۇسىلماننىڭ اتىنا بەرىلگەن باتىس ەۋروپاداعى تۇڭعىش الاڭ. بۇگىندە تۋعان جەرى ۋكراينانىڭ لۆوۆ قالاسىندا 2015 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا اشىلعان يسلام ورتالىعى بار.

مۇحاممەد اسادتى كوپتەگەن عالىمدار ەۋروپادان شىققان، حح عاسىردىڭ ۇلى مۇسىلمان ويشىلى سانايدى. ول – ەۋروپا مەن يسلام الەمىنىڭ التىن كوپىرى. مۇسىلماندار اسادتى ەۋروپانىڭ وزدەرىنە جاساعان سىيلىعى دەپ قابىلداسا، ەۋروپالىقتار ءۇشىن ونىڭ ەڭبەكتەرى مۇسىلمانداردى تانۋ جولىنداعى قاينار كوزگە اينالدى.

ال ماعان مۇحاممەد اساد الەمگە، اسىرەسە باتىس ەۋروپاعا يسلامنىڭ ناعىز بەت-بەينەسىن كورسەتۋگە اللانىڭ ارنايى جىبەرگەن ادامى سەكىلدى كورىنەدى دە تۇرادى...

ماتەريال Islam.kz سايتىنان الىندى. 

 دايىنداعان: مارفۋعا شاپيان