مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ءوزىنىڭ «100 قادام» اتتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋ جونىندەگى جوسپارىنىڭ 82-قادامىندا: «دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگى قاسىنان مەديسينالىق قىزمەت ساپاسى بويىنشا بىرلەسكەن كوميسسيانى قۇرۋ كەرەك. باستى ماقسات: مەديسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ الدىڭعى قاتارلى ستاندارتتارىن ەنگىزۋ (ەمدەۋ حاتتامالارى، كادرلار ازىرلەۋ، دارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ، ساپالى جانە قولجەتىمدى باقىلاۋ)» دەپ ايرىقشا اتاپ كورسەتكەن-دى. ەلباسىمىزدىڭ ەل ساۋلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرۋىنىڭ ارقاسىندا وتاندىق مەديسينامىزدىڭ تاسى ورگە دومالاپ، دامۋدىڭ داڭعىل جولىمەن ءجۇرىپ كەلەدى. ارينە، بۇل تۇرعىدا ەلباسى پارمەنىمەن قولعا الىنعان وسى سالاداعى ارناۋلى باعدارلامالاردىڭ سەپتىگى ءتيىپ كەلە جاتقانى ءسوزسىز. اتاپ ايتقاندا «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىندە حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارا تۇسكەندىگىن اڭدايمىز.
باستى بايلىعىمىزعا بەي-جاي قاراماۋىمىز كەرەك
دەگەنمەن، جۇقتىرىلعان يممۋنيتەت تاپشىلىعىنىڭ سيندرومى (جيتس) سياقتى عاسىر دەرتى وزگە شەت مەملەكەتتەر سەكىلدى قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەدى. ون توعىزىنشى عاسىردىڭ سوڭىندا باتىس-ورتالىق افريكادا پايدا بولعان سپيد ەڭ العاش رەت 1981 جىلى اقش-تا بەلگىلى بولعان-دى. عىلىم مەن تەحنيكا قارىشتاپ دامىعان بۇگىنگىدەي كۇننىڭ وزىندە وسى ءبىر قاتەرلى دەرتتى ەمدەۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى بار ەكەنى بەلگىلى. ءبىراق ونىڭ ءقايسىبىرى دە اۋرۋدان 100 پايىز ايىقتىرا الماسى انىق. تەك اتالمىش دەرتتىڭ كەسىرىنەن ومىرىمەن قوشتاساتىنداردىڭ سانىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە عانا ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. تەك قازاقستاندى عانا ەمەس، الەمدى الاڭداتقان بۇل دەرتتىڭ وشاعى – افريكا ەكەنى دە بەلگىلى. بۇل ەلدە سپيد-كە شالدىققانداردىڭ 68 پايىزى – وسى ايماقتىڭ تۇرعىندارى ەكەن. افريكا ەلدەرىندە جاڭادان دۇنيە ەسىگىن اشقان سابيلەردىڭ 90 پايىزعا جۋىعى قاتەرلى دەرتتىڭ ازابىن انا قۇرساعىندا جاتقان ساتتەن باستاپ تارتاتىن كورىنەدى.
ماسەلەن، استانا قالاسىندا 1997 جىلى ۆيچ جۇقپاسىن جۇقتىرعان ەكى ادام تىركەۋگە الىنسا، ودان بەرى رەسمي تۇردە 855 جاعداي تىركەلىپتى. بۇگىنگى كۇنى استانا قالاسىنداعى «ءسپيد-تىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس» ورتالىعىندا 500-دەن اسا ادام تىركەۋدە تۇرادى. ولاردىڭ 49 پايىزىن جۇمىسسىزدار قۇراسا (ۆيچ ناۋقاسى انىقتالعاندا ەشقايدا جۇمىس ىستەمەگەندەر)، ال 10 پايىزى تۇرمەدە وتىرعاندار. سونداي-اق، 39 پايىزى ءتۇرلى جۇمىس اتقاراتىن ادامدار ەكەن.
استاناداعى «ءسپيد-تىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس» ورتالىعىنىڭ باسشىسى سالتانات مۋسينانىڭ ايتۋىنشا، ۆيچ-كە شالدىققان ناۋقاستاردى ءسپيد-تىڭ ساتىسىنا جەتكىزبەۋ – ورتالىقتىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى ەكەن.
بۇل ىندەتتى قۇرىقتاۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى قولداۋ كورسەتىلىپ، كوپتەگەن شارالار اتقارىلىپ-اق جاتىر. دەگەنمەن، كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاتەرلى دەرتكە ءبىر شالدىققان جانداردىڭ اراسىندا قۇلان تازا ايىعىپ كەتكەندەرى كەزدەسپەپتى. جۇقتىرىلعان يممۋنيتەت تاپشىلىعىنىڭ سيندرومىمەن زارداپ شەگەتىن ءبىر ناۋقاستىڭ ەم-شاراسى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان جىل سايىن 500-900 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قارجى جۇمسالادى ەكەن. سونداي-اق، جىلىنا كەم دەگەندە ەكى رەت زەرتحانالىق تەكسەرىستەن ءوتىپ تۇراتىنى تاعى بار. قاراپ وتىرساق ءبىر ناۋقاستىڭ ەمى ءۇشىن از قارجى جۇمسالمايدى ەكەن. ال ەڭ باستىسى بۇل ىندەتكە ىلىككەندەردىڭ ومىرىنە تونگەن ءقاۋىپتىڭ كۇشتىلىگى. وسى تۇستا: «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە، اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەن حالىق ناقىلىنىڭ تەگىننەن تەگىن ايتىلماعانىنا كوز جەتكىزە تۇسەسىڭ. بۇل تۇرعىدا حالىقتىڭ دەنساۋلىق تۋرالى ساۋاتتىلىعى سىرقاتتىڭ الدىن الۋعا ءبىرشاما سەپتەسپەك. ياعني ءاربىرىمىز باستى بايلىعىمىز – دەنساۋلىعىمىزعا بەي-جاي قاراماۋىمىز كەرەك.
قاتەرلى دەرت الەم نازارىندا
عاسىر دەرتى تەك قازاق ەلىن عانا ەمەس، بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىرعانى ءسوزسىز. ماسەلەن، بۇۇ-نا مۇشە ەلدەردىڭ ۋاعدالاسقان ورتاق ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – سپيد، بەزگەك، تۋبەركۋلەز سياقتى اۋرۋلارمەن كۇرەسۋ جانە ولاردىڭ تارالۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ. وسى ماقساتتا اۋقىمدى شارالار اتقارىلدى دا. الەمدىك قاۋىمداستىق سپيد-كە قارسى دەر كەزىندە جەدەل شارالار قولدانا ءبىلدى. ەگەر ويتپەگەن جاعدايدا، 2014 جىلعا دەيىن سپيد-كە شالدىعۋ جايتى 6 ملن. ادامدى قۇراۋى مۇمكىن ەدى.
سوندىقتان دا الەمدىك قاۋىمداستىق ءتيىمدى شەشىم قابىلداپ، باستى ينۆەستيسيانى سپيد داعدارىسىن شەشۋگە جۇمسادى. ستاتيسكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، سپيد پەن بەزگەك سياقتى اۋرۋلارمەن كۇرەسۋ سالاسىنا ماقساتتى تۇردە سالىنعان ينۆەستيسيالار بۇرىن-سوڭدى بولماعان ناتيجە بەردى. ماسەلەن، 2000-2015 جىلدار ارالىعىندا 6 ملن. 200 مىڭنان استام ادام بەزگەك اۋرۋىنان قۇتقارىلدى. الەمنىڭ جەر-جەرىندەگى 2 ملرد. 100 ملن. ادام جاقسارتىلعان مەديسينالىق نىساندارعا بارۋعا مۇمكىندىك الدى. ۆيچ دەرتىنە شالدىققان 34 ملن. ادامنىڭ 8 ميلليونى ءقازىر ۆيرۋسقا قارسى ەم الىپ جاتىر. بۇل تۇرعىداعى جۇيەلى جۇمىس جالعاسىن تاپسا، دۇنيەجۇزىلىك ەمدەۋ ماقساتتارىنا جەتۋ مۇمكىندىكتەرى تۋاتىنى انىق.
بۇۇ-نىڭ ەسەبى بويىنشا، 2020 جىلعا دەيىن وسى اۋرۋمەن كۇرەسۋ ءۇشىن قۇنى 31،9 ملرد دوللاردى قۇرايتىن ينۆەستيسيا قاجەت ەكەن. ال 2030 جىلعا دەيىن قوسىمشا 29،3 ملرد. دوللار ءبولىنۋى ءتيىس. سوندا الەم بويىنشا بۇل اۋرۋدىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ، سپيد-تەن تازا قوعامدا ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك تۋماق. بۇۇ-نىڭ سپيد-پەن كۇرەس باعدارلاماسى بۇل اۋرۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىن تولىعىمەن جويۋعا مول مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى.
وپيويدتى الماستىرۋشى تەراپيا – سپيد-پەن كۇرەسۋدىڭ نەگىزگى ءتاسىلى
«جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى ەلىمىزدە سپيد-پەن قارسى كۇرەس شارالارىنا قوعامدىق قورلار دا بەلسەنە اتسالىسۋدا. مۇنىڭ ءوزى اتالمىش دەرتتىڭ قاۋىپتىلىگىن ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورى جۇقتىرىلعان يممۋنيتەت تاپشىلىعىنىڭ سيندرومىنىڭ الدىن الۋ جانە ونىمەن كۇرەسۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق ورتالىقپەن جانە ق ر پسيحياتريا، پسيحوتەراپيا جانە ناركولوگيا جونىندەگى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعىمەن بىرلەسە وتىرىپ، اقش-نىڭ حالىقارالىق دامۋ اگەنتتىگىنىڭ «ءتيىمدى باسقارۋدى قولداۋ باستاماسى» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقستاندا ايتۆ/جيتس-ىن الدىن الۋ، تەستىلەۋ جانە ەمدەۋ بويىنشا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جاقسارتۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا. اۋقىمدى شارا ورتالىق ازيا ەۋرازيا قورىنىڭ دەمەۋشىلىك ەتۋىمەن وتكىزىلگەندىگىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك.
«امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اتالمىش جوبا اياسىندا وتكەن پرەسس-كونفەرەنسيادا ەلىمىزدەگى وپيويدتى الماستىرۋشى تەراپيانى قولدانۋ ماسەلەسى ءجىتى تالقىلاندى. جيىنعا «امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى باقىت تۇمەنوۆا، الماتى قالاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى گۇلنار قۇلقايەۆا، ق ر پسيحياتريا، پسيحوتەراپيا جانە ناركولوگيا جونىندەگى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان نۇرالييەۆ، «ايتۆ-مەن ءومىر سۇرەتىن تۇلعالاردىڭ ورتالىق ازيا قاۋىمداستىعى» زتب پرەزيدەنتى ءنۇرالى امانجولوۆتار قاتىسىپ، عاسىر دەرتىمەن كۇرەسۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ورتاعا سالدى. سونداي-اق، بۇل تۇرعىدا اتقارىلىپ جاتقان ىستەردى دە تىلگە تيەك ەتتى.
ەلىمىزدە وپيويدتى الماستىرۋشى تەراپيانى (وات) ەڭ ايتۆ/جيتس-ىن الدىن الۋ، تەستىلەۋ فاكتور رەتىندە قولجەتىمدىلىكتى جانە ونىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا ارنالعان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا جوبالارىن دايىنداپ، ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنۋ – جوبانىڭ باستى ماقساتى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاندا ۆيچ ىندەتىنىڭ تارالۋى ءبىرىنشى كەزەكتە ينەكسيالاردى قولدانۋ كەزىندە قاۋىپسىزدىكتى ساقتاماۋمەن، سونداي-اق، ءقاۋىپتى جىنىستىق ءجۇرىس-تۇرىسقا بوي الدىرۋمەن بايلانىستى. مەتادوندى قولدانا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلاتىن وات باعدارلاماسى ينەكسيالىق ەسىرتكىلەردى قولداناتىن تۇلعالار اراسىنداعى ۆيچ-كە قارسى ءتيىمدى ارەكەتتىڭ ءبىرى. بۇل حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالعان تاجىريبە. الايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا وات باعدارلاماسىن ەندىرۋ اۋقىمى تومەن. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى ەسەپكە ىلىنگەن ينەكسيالىق ەسىرتكىلەردى قولداناتىن تۇلعالاردىڭ 0،24%-ىن عانا وات-مەن قامتاماسىز ەتەدى. ال جازانى ورىنداۋ جۇيەلەرىندە اتالمىش باعدارلاما ۇسىنىلمايدى دا. ۆيچ-كە تەگەۋرىندى توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن وپيويدتى الماستىرۋشى تەراپيانى قولداناتىنداردىڭ قاتارى كەم دەگەندە 30-40%-دى قۇراۋى ءتيىس.
ول ءۇشىن البەتتە وات-عا دەگەن قولجەتىمدىلىك شەكتەۋلى بولماۋى ءتيىس. ءتىپتى بۇل تۇرعىدا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك كەدەرگىلەر دە كەزىكپەۋى ءتيىس.
«زالالدى تومەندەتۋگە باعىتتالعان تاسىلدەمە – قۇقىقتى قورعاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى رەتىندە سانالادى. بۇل ءۇشىن البەتتە وپيويدتى الماستىرۋشى تەراپيا تاپتىرماس قۇرال. بۇل ءوز كەزەگىندە ۆيچ-كە شالدىققان ادامداردىڭ ازابىن جەڭىلدەتىپ، وسى دەرتكە ۇشىراعانداردىڭ سانىن ازايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ول ءۇشىن ارينە، بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا وات-نىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ مىندەتى تۇر» دەيدى «امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى باقىت تۇمەنوۆا.
2016 جىلدىڭ 13-قاڭتارىندا مەتادون مەملەكەتتىك تىركەۋگە الىنىپ، ق ر دارىلىك زاتتاردىڭ تىزىمىنە ەنگەنى بەلگىلى. وپيويدتى الماستىرۋشى تەراپيانىڭ تيىمدىلىگىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا قوعامدىق تىڭداۋلار ۇيىمداستىرىلىپ، ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە بۇگىندە اتالمىش باعدارلامانى قولدانۋشىلاردىڭ سانى 315 ادامعا جەتىپ وتىر.
سپيد كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس…
عاسىر دەرتىنىڭ قاتەرلىلىگى قانداي بولسا، ول بارلىق مەملەكەت ءۇشىن سونشالىقتى وزەكتى. سوندىقتان دا بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى.
جاقىندا عانا سەنات ءتوراعاسى قاسىم-جومارت توقايەۆ كۇللى الەمدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان بەلگىلى عالىم، بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازياداعى ۆيچ/سپيد جونىندەگى ارناۋلى وكىلى ميشەل كازاچكينمەن كەزدەستى. باسقوسۋ بارىسىندا ق.توقايەۆ جۇقپالى اۋرۋلار جانە سىرقاتتارمەن ورنىقتى كۇرەستى دامىتۋ سالاسى بۇۇ-نىڭ جاڭا كۇن ءتارتىبى اياسىنداعى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. «2030 جىلدارعا قاراي ۆيچ/سپيد ىندەتتەرىن جويۋ – حالىقارالىق قوعامداستىقتان ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىل تالاپ ەتەتىن ورتاق مىندەتىمىز» دەپ اتاپ ءوتتى سەنات ءتوراعاسى.
سوندىقتان، قازاقستان بۇۇ الاڭدارىنداعى سپيد-كە قاتىستى شارالارعا بەلسەنە ارالاسىپ كەلەدى. «عىلىم ەسىرتكىلەر مەن ۆيچ-كە قارسى»، «شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ۆيچ جانە وكپە اۋرۋلارى» جانە باسقا دا ءبىرقاتار حالىقارالىق شارالاردىڭ قوس ۇيىمداستىرۋشىسى بولدى.
قازاقستانداعى ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ۆيچ/سپيد-پەن كۇرەس جونىندەگى نەگىزگى ستراتەگيالىق قۇجاتتارعا 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى مەن «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسى (2011-2015 جىلدارداعى) دا ىسكە قوسىلدى. ءتوراعا ۆيچ جۇقتىرعاندارعا مەملەكەتتىك بيۋدجەت قارجىسى جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تەحنيكالىق كومەگى ەسەبىنەن تەگىن دارىگەرلىك كومەك كورسەتىلەتىنىن ايتتى. ۆيچ/ءسپيد-تىڭ الدىن الۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەتىندىگىن دە جەتكىزدى.
ق.توقايەۆ الماتىدا يۋنەيدس-تىڭ ۆيچ/ءسپيد-تىڭ تارالۋىمەن كۇرەس جونىندەگى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ارنالعان سۋبايماقتىق كەڭسەسىن اشۋ تۋرالى شەشىمىنە قولداۋ ءبىلدىردى. الداعى ۋاقىتتا اتالعان كەڭسە اشىلسا، بۇل تۇرعىداعى جۇمىستاردىڭ اۋقىمى ودان ءارى كەڭەيە تۇسپەك.
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارناۋلى وكىلى ميشەل كازاچكين قازاقستان ورتالىق ازياداعى ميگرانتتار اراسىنداعى ۆيچ/سپيد جانە وكپە اۋرۋلارىمەن ناۋقاستانۋ ماسەلەلەرىندە ولاردى ۋاقىتىندا ەمدەۋ ماقساتىنداعى ۇيلەستىرۋشى ءرولىن الا الاتىندىعىن اتاپ ءوتتى. سپيد-سىندى قاتەرلى دەرتپەن كۇرەس جولىندا مەملەكەت جوعارى دارەجەدە قولداۋ كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ەلدە بۇل تۇرعىداعى قارقىندى كۇرەس ءالى دە ءوز جالعاسىن تابا بەرمەك. ال، تىندىرىمدى تىرلىكتەر اتقارىلعان جەردە ناتيجەنىڭ بولاتىنى دا ءسوزسىز.
اقتولقىن تاجىكوۆا
qazaquni.kz
