ەركەش قۇرمانبەك قىزى(قحر شينجياڭ پروۆينسياسى جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتورايىمى)
اجەي ءاردايىم كىشكەنتاي سوقىر نەمەرەسىن وشاق باسىنداعى شىمداۋىتقا وتىرعىزا سالىپ :
– قۇلىنىم، الباتى قوزعالما، سيىردىڭ جاپاسىنا ءتۇسىپ كەتەسىڭ،-دەپ ماڭايىنان ۇساق-تۇيەك تاس، ءمۇيىز سياقتى «ويىنشىقتاردى» تاۋىپ اكەپ جانىنا ءۇيىپ بەرىپ، ونان سوڭ، قوس ەتەك ۇزىن كويلەگىن سۇيرەتە ءجۇرىپ بيە ساۋاتىن.
انادايدا كۇمىستەي جارقىراعان ەرتىس وزەنى ەجەلدەن بەرگى كونە سارىنىنا باسىپ سىڭعىر قاعىپ جاتاتىن. اجەيدىڭ سوقىر نەمەرەسى زەرىككەندەي بولدى، ول الگىندەگى «ويىنشىقتاردى» ءبىر جاعىنا لاقتىرا ءسىلىپ، اجەسىنىڭ بيە ساۋعان سىبدىرىنا قۇلاق تۇرە قالدى. جەر وشاقتا مازداپ جانعان سامىرسىن بۇتاعىنىڭ بۋداق-بۋداق كوك ءتۇتىنى ونىڭ قاسىنان تولاسسىز ءوتىپ جاتتى.
گۇرىپ-گۇرىپ ساۋىلعان ءسۇتتىڭ داۋىسى قۇلاعىنا جەتكەندە، ول كۇلىپ جىبەردى. مونتيعان قوڭىرقاي جۇزىنەن كۇلگەندە شىعاتىن بەتىنىڭ شۇڭقىرى كورىنە قالدى. "ءسۇتتىڭ ءتۇسى اق بولادى، انا سۇتى اق بولادى، مال ءسۇتى دە اق بولادى" دەۋشى ەدى اجەسى. قازاق اقتان ايرىلمايدى، ويتكەنى، ول دالانىڭ جاسىل ءتۇسى سياقتى ءومىردىڭ سيمۆولى. سوقىر ءسابيدىڭ قيالىندا ءتۇس جونىندەگى ۇعىم بولماعانىمەن، ءبىراق، ول ءوزىنىڭ العىر سەزىمى ارقىلى ءسۇتتىڭ قاسيەتى، بوياۋىن سەزە الاتىنداي ەدى. شىنىندا، ءسۇت اق بولادى. «جارىلقاۋشىم، قازاقتى ماڭگى باقي اقتان ايىرا كورمەگەيسىڭ» دەۋشى ەدى اجەسى. بيە ساۋىلىپ بولدى، اجەي ساۋمالدى ساباعا قۇيدى دا، نەمەرەسىن ارقالاپ الىپ بايىرعى كونە ىرعاعىنا سالىپ اندەتكەن بويى ءبىر باسىپ، ەكى باسىپ توبەگە شىقتى. ولار دالا گ ۇلى جامىراي اشىلعان ءبىر شاعىن الاڭقىدا وتىر. اجەي نەمەرەسىن تىزەسىنە قويىپ الىپ، ءالى دە سول ىرعاعىمەن اندەتىپ وتىر. ول قازىر كوز الداعى كورىنىستى سۋرەتتەۋ ءۇشىن بايىرعى كونە اۋەن بويىنشا جاڭا سوزدەردى قولما-قول قۇراستىرىپ ايتىپ وتىر.
زىمىراپ اققان كوك ەرتىس،
سامەننىڭ بۋرىل اتىنداي.
قالقيعان كوكتە اقشا بۇلت،
ءساليحانىڭ شىتىنداي.
جاعادان ۇشقان كوبەلەك،
اسپانعا قاراپ ۇمتىلعان..........
نەمەرەسى تىڭداپ وتىر. تاس مۇسىندەي مەلشيىپ قاپتى. اجەسى بىردەمەلەردى سۋرەتتەپ ايتىپ جاتقاندا ونىڭ ءسوزىن بولمەيتىن. ول بۇعان ەرتەدەن-اق ادەتتەنگەن- دى. ءبىراق اجەسى قانداي ءتوندىرىپ سۋرەتتەگەنىمەن، سوقىر سابيگە ءبارىبىر كۇڭگىرت ەدى. اجەسىنىڭ سۋرەتتەۋىنەن بىرەر ساڭلاۋ، بىرەر جىلت سەزسە بۇيىرماسىن. ول كوز الداعى دۇنيەنىڭ زايىرى قانداي ەكەنىنەن مۇلدەم بايحابار ەدى. كۇننەن-كۇنگە ەس كىرىپ، اساۋ وي ونىڭ مازاسىن الا بەردى، كەيدە اجەسىنىڭ ءسوزىن ءبولىپ، سۇراۋ قوياتىن-دى. مىنە قازىر ول قيالداپ وتىرعان ورنىنان باسىن جۇلىپ الىپ ، اجەسىنىڭ كوزىنە قادالعان الپەتتە:
– بوياۋدىڭ نەگە دىبىسى بولمايدى؟ _ ، دەپ سۇرادى.
سول -اق ەكەن ، اجەسى ءتىل قاتپاستان وتىردى دا قالدى، نەمەرەسىنىڭ سوقىرلىعىن تۇڭعىش كورىپ وتىرعانداي ول ونىڭ كوزىنە تەسىرەيدى. سالدەن سوڭ شۇڭىرەيگەن ەكى كوزىنەن جاس سورعالاي باستاعان اجەي تەرىس قارادى، ماڭدايىنىڭ ءاجىمى جيىرىلىپ ءبىر ۋىس بولدى. راس-اۋ قايتسىن ەندى، نەمەرەسى ونان دۇنيەدە قانشا قوي بار دەپ سۇراسا، ول وعان ءبىر ۋىس ۇساق تاس اكەپ الاقانىنا سالىپ بەرەتىن، نەمەرەسى ونان ەر جىگىت دەگەن نە دەسە ، ول وعان بۇركىتتىڭ وتكىر تۇمسىعى مەن تەگەۋىرىنىن سيپاتاتىن........ ال، ءقازىر........ اجەي كوز جاسىن اقىرىن شىلاۋىشىنىڭ شەتىمەن ءسۇرتىپ جىلاعانىن نەمەرەسىنە سەزدىرمەۋگە تىرىستى.
اجەيدىڭ نەمەرەسى توتەنشە ساق ەدى، ول اجەيدىڭ كۇرسىنۋىنەن سويلەگەن ءسوزىنىڭ ەمەۋىرىنەن، قىبىر -قيمىلىنان، اۋەل دەسەڭىز بيە ساۋعانداعى ءسۇت داۋسىنان دا اجەسىنىڭ كوڭلىندەگى نازىك وزگەرىستەردى سەزە قوياتىن.
جاقىننان بەرى ول اجەسىنىڭ وزىنە ءجوندى جاۋاپ بەرمەي جۇرگەنىن سەزدى. ويتەتىنى، ونىڭ قالاداعى اكە-شەشەسىنەن ونى قالاداعى سوقىرلار مەكتەبىنە وقۋعا بەرسەك دەگەن حات كەلگەن بولاتىن دا سونان بەرى اجەسى كوپ اشۋلاناتىن جانە كوپ جىلايتىندى تاپتى. بيە ساۋعان كەزدە تىنىشسىز تۇرتىنشەك قۇلىندارعا كوبىرەك كەيىيتىن بولدى.
«اجەم بۇرىن مۇنداي ەمەس ەدى ءعوي»دەگەن العاۋ ءتۇستى بالا كوڭلىنە.
-دۇنيەنىڭ ۇلكەندىگى قانشالىق؟-دەپ سۇرادى نەمەرەسى اجەسىنەن.
اجەسى كۇلىپ قويدى دا ونىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ:
ەرتىس وزەنى الىپ التايدىڭ باسىنان باستالادى، ول اققالى نەشە ءجۇز جىل، نەشە مىڭ جىل بولدى، ءبىراق ول ءالى بارار جەرىنە جەتە العان ەمەس.....
- اكە-شەشەم دە التايدا ما ؟
- جوق، قۇلىنىم، ولار قۇبىنىڭ ار جاعىندا، وتە شالعايدا، ارعىماققا مىنگەن كۇننىڭ وزىندە توعىز كۇن، توعىز ءتۇن شاۋىپ زورعا جەتەسىڭ،- دەيدى اجەسى اقىرىن عانا باسىن شايقاپ.
اجەسىنىڭ جاۋابى ءسابيدى شەكسىز ويعا شومدىردى. ول ءوزىنىڭ اجەسىمەن بىرگە اتاسىنىڭ ارعىماعىنا ءمىنىپ، ەرتىستى بويلاپ تاۋسىلمايتىن ۇزاققا كەتىپ بارا جاتقانىن قيالدادى. ول ءوزىنىڭ تاعى دا وسى ساپاردا كوپتەگەن ەجەلدەن ەستىپ كورمەگەن تاماشا داۋىستاردى ەستيتىن... اجەسىنىڭ تاعى دا وعان كوپتەگەن تىڭ دا تاماشا ەرتەگىلەردى ايتىپ بەرەتىنىن ويلادى. ول سونداي كوڭىلدەندى. دۇنيەدەگى ەڭ ۇلى ادام وعان - اجە! ءوز اكە -شەشەسى ەندى ونى قالادا وقىتۋعا شاقىرىپ وتىر. وقۋ دەگەن نارسەنىڭ قانداي بولاتىنىن بىلمەسەدە ول وسى جاڭا اتاۋعا ەرەكشە قىزىعادى، وعان بولعان ىنتاسى شەكسىز ارتادى. بۇل قيالدار بەينە الەمنىڭ ارعى تۇكپىرىنەن السىرەپ ەستىلگەن جاڭعىرىق سياقتانىپ ەشنارسەدەن بەيحابار ءسابيدىڭ جۇرەگىنەن كەتپەي-اق قويدى.
-اجە، قۇبىنىڭ ار جاعىندا دا ەرتىس بارما؟-دەپ سۇرادى ول ءبىر كۇنى اجەسىنەن. اجەسى تەرەڭ ءبىر كۇرسىنىپ الدى دا :
-اقىماق بالام-اۋ ەرتىس دەگەن دۇنيەدە جالعىز عانا، ونىڭ ءبىر باسى التايدىڭ تورىندەگى ءبىر قازىققا بايلانعان، سول ءۇشىن دە ول التايدى وراي اعادى. قۇبى دەگەن ءبىر قۇم دالا، ەرتىس وعان بارمايدى.
ءسابيىىڭ كوڭلى بوساپ سالا بەردى.
-اجە، وندا ەكەۋمىز ەندىگارى ەرتىستىڭ سىڭعىرلاپ اققان داۋىسىن ەستي الماي قالامىزبا؟-دەدى ول كەيىپ.
اجەسىنىڭ قولى قالتىراپ كەتتى دە نەمەرەسىن شىمداۋتقا قويا سالاپ بيە ساۋۋعا كەتتى. مەيىربان اجەسىنىڭ كوڭلىنىڭ بۇزىلعانىن ول تاباندا سەزدى. اجەسىنىڭ بيە ساۋعانداعى سىبىدىرىنىڭ رەتى دە مۇلدە بۇزىلعان. ءجابىر كورگەندەي سەزىنگەن ءسابي جىلاپ جىبەرگىسى كەلدى. ءبىراق ول شىداپ، كوزىنە ىركىلگەن جاستى اجەسىنە بايقاتپادى.
وكپەلى ءسابي اجەسىنىڭ ىستىق قۇشاعىنا قاشان ، قالاي جابىسا قالعانىن ءوزى دەسەزبەي قالدى.
سالقىن سامال اجەيدىڭ بەتىندەگى كوز جاستى قۇرعاتتى. ول نەمەرەسىن قۇشاعىندا الديلەپ، تاعى دا بايىرعى كونە سارىندا سىڭسىپ وتىر.
- اسپاننىڭ ءتۇسى قانداي بولادى؟-دەپ سۇرادى اجەسى نەمەرەسىنەن.
-كوكپەڭبەك.
-كۇن قاي جەردەن شىعادى؟
- ەرتىستىڭ باسىنان، ونان سوڭ ەرتىستى بويلاپ جۇرەدى.
-ەرتىستىڭ باتىرى قانشا ؟
-كوكتوعايدىڭ اعاشىنان دا كوپ.
-اتاڭنىڭ ءتۇرى قانداي؟
-تىكەندەي ساقالى بار، بۇركىتتىڭ تەگەۋىرىندەي كۇشتى قولى بار.
"نەمەرەم ەرتىستىڭ ماقتاۋىنا تاتيتىن ۇلى بولدى دەپ اجەي ءماز-مايرام بولدى.
نەمەرەسىنىڭ قۋانىشى ونىڭ وزىنەن تۋعان ۇلعا دەگەم رەنىشىن ۇمىتتىردى. بۇل ءىس كەيدە وعان كۇلكىلى سەزىلدى. ونىڭ ۇستىنە ۇلىنىڭ ۇستانعان جولى دۇرىس شىققانداي. كەلگەن-كەتكەن ادامدار وعان ۇلىڭ جاقسى جىگىت بولدى دەپ ماقتاي ءجۇردى. كەيبىرى كەيدە وعان العىسىن دا ايتاتىن-دى.
نەمەرەسى دە كەيدە كەلگەن- كەتكەندەرگە ءوز اكەسىن ماقتاپ، ماساتتاناتىندى تاپتى. وسىنداي كەزدەردە اجەي بەينە وركەندى، جورالعىلى ءىستىڭ وتاعاسىسى سياقتانىپ، كوڭىلىن كەڭگە سالىپ، قۋانىشى قوينىنا سيماي كەتەتىن.
ول شىنىندا قاناعاتتاندى، ۇلىمەن دە ەنجارلاسپايتىن بولدى. ەندى ءبىر ون نەشە جىل وتسە نەمەرەسىنىڭ دە جۇرت قادىرلەيتىن اقىن، دومبىراشى بولاتىن ءتۇرى بار، ول ءوزى بىلەتىن اڭگىمە، ەرتەگىلەردىڭ بارلىعىن نەمەرەسىنە ۇيرەتىپ قويماقشى، وعان تاعى ەڭ جۋاس ەڭ اقىلدى كەلىنشەك الىپ بەرىپ ونان سوڭ ولاردى ماڭگى باقي ساحارادان جىبەرمەي اقتان ايىرماي، ەرتىس بويىندا تۇرعىزباقشى، مۇنى تىرىسىندە ءوز كوزىمەن كورمەكشى دە.
ءبىراق ونىڭ ءتاتتى قيالىن ۇلىنىڭ حاتى بۇزدى. ول تاعى شىم-شىتىرىق ارىلماس قايعىدا قالدى، كۇندى، تاۋدى، سۋدى-ماڭايىنداعى بار تابيعاتتى ول ەسىنەن شىعاردى. ەسى -دەرتى ەشنارسەنى كورە المايتىن سوقىر نەمەرەسىندە عانا قالدى.
نەمەرەنىڭ دە كەتكەنى مە؟ ونىڭ دا ەرتىستەن بەزگەنى مە؟ اققا، ەرتىسكە، ساحارانىڭ تۇنىق اۋاسىنا ۇيرەنگەن بالا قالانىڭ قىم-قۋىت، ۋدا- شۋ قاربالاس تۇرمىسىنا قايتىپ كوندىگە السىن، وقيدى؟ سوقىر بالا قايتىپ وقيدى؟ وقىسىن-اق وقىعاندا ونان نە پايدا؟ ونداي جەردە نەمەرەم ەلگە بوزەك بولمايما؟ ول قايتكەندە دە باسقالارعا ۇقسامايدى ەمەس پە؟....
وسىلاردى ويلاعان سايىن اجەيدىڭ كوڭىلى بۇزىلادى. ونىڭ قايعى ەكەنىن، يا ۋايىم ەكەنىن، وپىق ەكەنىن ول ءوزى دە بىلمەيدى. ونىڭ وسىلايشا توعىز جولدىڭ تورابىندا اڭتارىلىپ قالۋى ومىرىندە تۇڭعىش رەت كەزىگۋى ەدى. ول قالاعا نەمەرەسىمەن بىرگە بارمايتىندىعىنا دا وكىنەدى. نەمەرەسى وعان قالاعا بىرگە بارىڭىز دەسە بولدى پالەگە قالادى. ونى شاپالاقپەن تارتىپ جىبەرگىسى كەلەدى. ويتكەنى ول نەمەرەسىنىڭ قول-اياققا توقتاماي، شىرىلداپ جىلاعان داۋسىنا ءۇيىر بولىپ قالعان ەدى. ءبىراق ول، كىسىگە وڭاي وسپاق قول كوتەرىپ كورگەن پەندە ەمەس، اۋەل دەسەڭىز تىنىشى كەتىپ تىنىش تۇرمايتىن قياڭقى قۇلىندارعا دەيىن قول جۇمساپ كورمەگەن ەدى.
تاۋدىڭ سالقىن سامالى دا اجەيدىڭ اپپاق شاشىن جەلكىلدەتتى. ونىڭ كونە اۋەندەگى ءانى تاۋ ءىشىن ارالاپ، بۋىرقانعان ەرتىستىڭ سارقىراعان داۋىسىنا قوسىلدى....
- ءجۇر، قۇلىنىم، بيە ساۋۋعا بارايىق، اجەي نەمەرەسىن ارقالاپ الدى دا ءبىر باسىپ، ەكى باسىپ بيە باۋ جاققا ءجۇردى. ونىڭ سۇيرەتكەن ۇزىن كويلەگىنىڭ ەتەگى قالتىراعان قارا ەتىگىنىڭ قونىشىنا سۇيكەلىپ بارادى.
-قۇلىنىم، اجەڭ ساعان ءبىر ەرتەگى ايتىپ بەرسىن، بولاما؟
-مەنىڭ اجەم قانداي جاقسى!-دەپ قۋاندى نەمەرەسى.
«... نەشە كۇن تۇك جەمەگەن ءبىر اش قاسقىر باسپالاپ تاۋدان ءتۇسىپ ءبىر مالشىنىڭ ءۇيىنىڭ جانىنا كەلىپتى دە بىردەمەلەر بەرىپ قالاما دەپ دامەلەنىپ، ونىڭ ەسىگى الدىنا بارىپ جاتىپتى . سويتسە بۇل ۇيدە ءبىر جىلاۋىق بالا بار ەكەن، شەشەسى وعان "جىلاما، ەندى جىلاساڭ سەنى قاسقىرعا بەرە سالامىن" دەپ ۇرسىپ جاتىپتى. مۇنى ەستىگەن قاسقىر قۋانعانىنان قۇيرىعىن بۇلعاڭداتىپتى . الگى بالا شوشىپ كەتىپ ونان ارى جىلاپتى. ازدان سوڭ شەشەسى ونى ۋاتپاقشى بولىپتى:
"وۋ، وۋ، قۇلىنىم جىلاما، ەگەر قاسقىر كەلسە، مەن اكەڭنىڭ بۇركىتىن قويا بەرەمىن، ول ونى ءبىراق شەڭگەلدەيدى"، مۇنى ەستىگەن قاسقىر قۇيرىعىن بۇتىنا قىسىپ زىتىپ بەرىپتى ». بۇعان نەمەرەسى ءماز بولىپ كۇلەدى، اجەسى ،- راس -اۋ راس-اۋ نەگە قاسقىرعا بەرەدى ەكەن بالاسىن نەگە؟-دەپ ونى قوستاپ ، اڭگىمەسىن سوزا بەردى.
كۇن ەڭكەيىپ بارادى. قىزىل شاپاق جامىلىپ جوتادا اجەي تۇر. باتار كۇنگە شاعىلىسقان وزەن بەتى التىن تەڭگە، كۇمىس سولكەبايداي جارقىلدايدى.
اجەي تاعى دا نەمەرەسىن باياعىسىنشا شىمداۋتقا وتىرعىزىپ، بيە ساۋۋعا كىرىستى. گۇرپ-گۇرپ ساۋىلعان ءسۇتتىڭ داۋىسى نەمەرەسىنىڭ قۇلاعىنان كەتەر ەمەس، ول داۋىس اجەسىنىڭ ءالى دە باياعىسىنداي مىعىم، ورنىقتى ەكەندىگىن اڭعارتادى...
دايىنداعان: بۇلعىن سۋسار
