ءنازىر تورەقۇلوۆ قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى. عۇمىرى 45 جاسقا دا جەتپەي قيىلدى. كوپتەگەن الاش ارداقتىلارىن الىپ كەتكەن وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى ن. تورەقۇلۇلىن دا اينالىپ سوقپادى. كاسىپكەر وتباسىنان شىققانىنا قاراماستان، ومىرلىك جولىن باسقا باعىتپەن بايلانىستىردى. جان-جاقتى قىرىنان تانىلا ءبىلىپ، ساياساتكەر، جۋرناليست، فيلولوگ-عالىم رەتىندە كوپ جەتىستىككە جەتتى. ەندى عانا قۇرىلعان سوۆەت مەملەكەتىنىڭ سىرتقى ەلدەرمەن، اسىرەسە مۇسىلمان جۇرتشىلىعىمەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناستى ورناتا بىلۋىنە وراسان زور كومەگى ءتيدى. سەگىز جىل بويى ساۋد-ارابياسىندا ەلشى قىزمەتىن اتقارىپ، پاتشا اۋلەتىمەن قوسا قاراپايىم ارابتاردىڭ دا كوڭىلىن تابا ءبىلدى.

بۇگىنگى جازبامىز ءنازىر تورەقۇل ۇلىنىڭ جەكە كۇندەلىگىندەگى اراب تۇبەگىندە جۇرگەن كەزدە جازىپ قالدىرعان، ادامي قىرىنان تانىپ بىلۋگە بولاتىنداي بىرنەشە جازبالارىنا ارنالماق. مالىمەت كوزى رەتىندە تانىمال ساياساتكەر تايىر مانسۇروۆتىڭ 2003 جىلى ورىس تىلىندە جارىق كورگەن «نازير تيۋرياكۋلوۆ. ديپلومات، پوليتيك، گراجدانين» كىتابى پايدالانىلدى.

اراب تۇبەگىندەگى العاشقى جازبالارىنىڭ بىرىندە كەلەسى مالىمەتتى وقيمىز: «جەكە تانىستىعىم ويداعىداي ءوتىپ جاتىر. جانە دە مۇنىمەن توقتالىپ قالماي، ءالى دە تانىستارىمنىڭ قاتارىن كوبەيتۋگە تىرىسىپ جاتىرمىن. بۇل ىشكى جاعدايدى باعامداۋمەن، مەنىڭ اراب ءتىلىن مەڭگەرۋىمە كوپ كومەگى تيەرى انىق. دالا ادامدارىمەن (بۇل جەردە كوشپەلى تايپا ادامدارىن ايتىپ وتىر) جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتا باستادىم. دالا زاڭىنا (ادەبىنە) سايكەس ءارتۇرلى سىيلىقتاردى تارتۋ جاسادىم. بۇل جەردە ءسال قيىندىققا كەزدەسكەنىمدى جاسىرمايمىن. ەۋروپالىقتارعا سياقتى، ريەۆولۆەر (قارۋ) نەمەسە ىشىمدىك سىيلاي المايتىنىم انىق. سوندىقتان قولىمدا بار زاتتىق مۇلىكتى پايدالانىپ جاتىرمىن. بىرىنە قولساعات، ەكىنشىسىنە باكى، ەندى بىرىنە «بالالارىنا ادەمى كيىم تىگىپ بەرەسىز» دەپ ماتا بەرىپ جاتىرمىن».

ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ جاس تا بولسا اككى ساياساتكەرگە اينالا بىلگەنىن كەلەسى جازبادان انىق كورۋگە بولادى: «مەن ءاربىر حالىقارالىق كەلىسىمنىڭ سوڭى اسكەري-ساياسي وداققا اينالمايتىنىن تاعى دا ەسكەرتىپ كەتتىم. ءوزىمنىڭ جەكە پىكىرىم رەتىندە، يەمەنمەن اراداعى كەلىسىم (بۇل جەردە كسرو مەن يەمەن اراسىنداعى كەلىسىم تۋرالى ايتىلىپ وتىر) تەك ساۋدا-ساتتىققا عانا نەگىزدەلگەن. مەن يمامعا (يەمەننىڭ باسشىسى يمام ياحيا تۋرالى) تەرىس باعا بەرەتىندەي، ناقتى دالەلدەر سۇرادىم. ءبىراق تەۋفيك (ساۋديانىڭ ديپلوماتى) ماعان ناقتى ايتا المايتىنىن جەتكىزدى». 

جۇمىسقا رەسمي كىرىسۋ 1930 جىلدىڭ 26-اقپانىندا باستالعان. بۇل كەزدە ن. تورەقۇلوۆ حانزادا فەيسالعا سەنىم گراموتالارىن تابىستاعان ەدى. وسى ءسات تۋرالى كۇندەلىكتە كەلەسىدەي مالىمەتتى كەزدەستىرەمىز: «26-اقپان 1930 جىل. تاعى دا مەككەگە كەلدىك. كەشكى 10-دا (وسىنشاما كەشكى ۋاقىت بولعاندىعى رامازان ايىمەن بايلانىستى) بارلىق ديپلوماتيالىق راسىمدەرگە سايكەس قاعبانىڭ قارسى بەتىندەگى «حاميديەگە» كەلدىم. جانىمدا تۇيمەتوۆ جولداس پەن ءامىردىڭ كومەكشىسى حاليد بەي بار. قۇرمەتتى قاراۋىل. قىزىعا قاراعان ادامدار. 3-4 مينۋت وتكەننەن كەيىن ءامىر فەيسال قابىلدادى. كابينەتتە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءبىرقاتار شەنەۋنىكتەرى دە بار بولاتىن. ارنايى ءسوز سويلەۋ مەن گراموتالاردىڭ ءوزارا الماسۋى. بىزگە دەگەن قۇرمەت بەلگىسى رەتىندە بۇل كەزدەسۋ «قادىر تۇنىنە» ارنايى ورايلاستىرعان ەكەن. مۇسىلمانداردىڭ سەنىمى بويىنشا بۇل ءتۇن اسا قۇرمەتكە لايىق. نەسى بار، مەككەدە تاعدىرىمىز قالاي بولاتىنىن كورەيىك».

 1931 جىلى ءوزى مەن كومەكشىسى كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىندا تۋعان جەرىنە بارىپ كەلمەكشى بولعاندا، ەلشىلىكتە ءتىل بىلەتىن ەشكىم قالمايتىنىنا الاڭداعان: «...ماتيۋشكين جالعىز قالادى. ول ءالى ەۋروپا تىلدەرىن دە، اراب ءتىلىن دە جەتىك مەڭگەرمەگەن. بۇل جەردە ونى تەك ەلشىلىك قاراۋىلى رەتىندە عانا قالدىرا الامىز، ويتكەنى جەرگىلىكتى حالىقپەن قارىم-قاتىناس جۇرگىزە المايتىنى انىق. ەگەر ماسكەۋدەگىلەر بۇنى قالاماسا، تىم بولماعاندا فرانسۋز جانە تۇرىك ءتىلىن بىلەتىن قىزمەتكەردى جىبەرسىن... جالپى ايتا كەتەتىنى، ماتيۋشكين ەپتى ادام ەكەنىن دالەلدەي ءبىلدى. ءىستى ءتۇسىنىپ كەلەدى. ال، ءتىلدى تەك ءبىر جىلدان كەيىن عانا ءوز دارەجەسىندە مەڭگەرە الادى. وعان سەنىمىم مول، اراب ءتىلىن ۇيرەنۋگە كومەكتەسىپ جاتىرمىن. وعان قوسا فرانسۋزشا دا ۇيرەتىپ الەكپىز. قاتەلەسىپ كەتپەسەك جارار ەدى...»

ەن دالادا، قۇمنىڭ ورتاسىندا ءارتۇرلى اۋرۋلار دا كەزدەسەدى. قارا باسىن عانا ەمەس، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دا جاعدايىن كورىپ، ماسكەۋگە دارىگەر جىبەرۋ تۋرالى حاتتارىن جولداپ وتىرعان ەكەن. ءساتىن سالىپ، ارنايى مامان كەلەدى: «دارىگەر جۋكوۆ كەلگەننەن كەيىن اۋرۋلاردى قابىلداۋ باستالىپ كەتتى. ول تاڭعى 8-دەن تۇنگى 1-30-عا دەيىن جۇمىس ىستەيدى. جەرگىلىكتى تۇرمىستىڭ ادەبىنە ساي ءبىر كۇن ەرلەر، كەلەسى كۇن ايەلدەر قابىلدانادى دەپ شەشتىك. قابىلداۋ كەزەككە ساي وتەدى. ارينە، بالالار كەزەكتەن تىس كىرە الادى. وسىلايشا كۇنىنە 30-40 ادام، جالپى سانى 710 ناۋقاس قابىلداندى».

 ءوزى مۇسىلمان، ءارى ءوزى سوۆەت وداعىنىڭ ديپلوماتى بولا تۇرا كەلەسى جازبا قالدىرىپتى: «ەگەر دە كسرو-دان 1000 ادام قاجىلىققا كەلسە، بۇل 180 ميلليون ادامعا ايتارلىقتاي كەسىرىن تيگىزبەس. كەرىسىنشە، باسقا دا مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنە وي سالىپ، كسرو يسلامعا قارسى، قاجىلىققا تىيىم سالعان دەگەن سوزدەر ايتىلمايتىن ەدى. بۇل ءوزىمنىڭ جەكە ويىم»

ءنازىر تورەقۇلوۆ پاتشا اۋلەتىمەن وتە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان. بۇل جايىندا ءوزى بىلاي دەيدى: «پاتشا مەنى وتە جىلى قابىلدادى. كەزدەسۋدە فۋات جانە تۇيمەتوۆ جولداس بولدى. پاتشاعا ياسينمەن كەزدەسكەندە (وسىنىڭ الدىندا سىرتقى ىستەر مينيسترىلىگىنىڭ وكىلىمەن بولعان كەلىسسوزدى ايتىپ وتىر) ايتىلعان ماسەلەلەرگە تاعى دا توقتالىپ ايتتىم. پاتشا كسرو ونىڭ بيلىگىن مويىنداعان العاشقى مەملەكەت ەكەنىن ۇمىتپاعانىن جانە دە ەشقاشان ۇمىتپايتىنىن اتاپ ءوتتى. ەگەر سوۆەت ۇكىمەتى جاڭا كەلىسسوز باستاۋعا نيەتتى بولسا، قارسى بولمايتىنىن جانە قازىرگى ورىن الىپ وتىرعان جاعدايدا الدىمەنەن ءوز حالقىنىڭ پايداسىن ويلايتىنىن ءمالىم ەتتى... مەن قوشتاسار ساتتە قولىمدى ۇسىندىم. قولىمدى ۇزاق قىسىپ تۇرىپ: «قۇداي قالاسا، جاقىندا ءبارى دە ءوز ورنىنا كەلەدى»، - دەپ ايتتى. مەن ءوز العىسىمدى ايتتىم. سۇحبات ءبىر ساعاتقا سوزىلدى».

اۋدارعان: رۇستەم شاحىمۇران ۇلى

دەرەككوز:jaqsy.kz