3-4 جەلتوقساندا الماتىدا «التىن دومبىرا» كەزەكتى الامان ايتىسى ءوتتى. قاتارىنان 5 جىل بويى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان باسەكەدە مۇحتار نيازوۆ ەكىنشى رەت «التىن دومبىرانى» يەلەنىپ، 3 ميلليون جانە الماتى اكىمى تاعايىنداعان 2  ميلليون، جيىنى 5 ميلليون اقشالاي جۇلدەگە يە بولدى.

رەسپۋبليكا سارايىندا وتكەن ايتىستىڭ جۇلدە تاپسىرىلار ساتىندە حالىق باس جۇلدەگە بولاتبەك ورازبايەۆتى لايىق كورىپ شۋلادى. سوعان بايلانىستى قوعامدا ءار ءتۇرلى اڭگىمە تۋىنداپ، «التىن دومبىرانىڭ» ارتىنان تاعى دا داۋ ەردى.

وسىعان بايلانىستى «قامشى» پورتالى وقىرمان نازارىنا «التىن دومبىرا» جايلى التى پىكىردى ۇسىنادى.

مۇحامەدجان تازابەك: ايتىس ءادىل ءوتتى

وسى جولى ايتىسقا ايتىسكەر اقىندار قازىلىق ەتەدى، دەپ شەشكەن ەكەن، شاقىرىلعاسىن، اراسىندا مەن دە بولدىم. الابوتەن الاسالىق تا، ەس جيدىرماس ەرەكشەلىك تە جوق، سول ايتىس، سول دودا. ون بەس جاستان وسى دۋدىڭ ورتاسىندا كەلە جاتقاندىقتان با، كوپ نارسەگە كوز ۇيرەنگەن،كەز-كەلگەن جاعداياتتى تۇسىنۋگە تىرىساسىڭ. ساعان جانىن سالىپ قولىن ۇرىپ وتىرعان كورەرمەن، قارسىلاسىڭ قاپىسىن تاۋىپ ايتسا، ءاپ ساتتە كوڭىلى سوعان اۋىپ كەتەدى. ازدان سوڭ سەنىڭ قيىستىرىپ تاپقان قيسىندى ءسوزىڭ ءۇشىن ساعان بولىسا باستايدى. تولعان ەموسيا؛ ورەكپىگەن كوڭىلدەر، الىپ ۇشقان جۇرەكتەر، شارتىلداعان شاپالاق، بۇلكىلدەگەن بۇيرەكتەر، بۇرتيعان ەرىندەر...

كەشە شارشاپ،ينتەرنەت قاراي الماعان ەدىم، بۇگىن قاراسام، ماعان قاتىستى ءبىراز پىكىرلەر جينالىپ قاپتى. ايتىستىڭ سوڭعى شەشىمىنە ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ، قىزۋ قولداپ جاتقاندار دا، كەرىسىنشە كەلىسپەي، ساحناداعى جاعدايدى سان-ساققا جۇگىرتىپ جاتقاندار دا بار ەكەن. كەلىسپەۋشىەردىڭ ءبىرازى، مىسالى "شەشىم ءادىل بولمادى"، "مۇحتار ەمەس، بولاتبەك الۋى كەرەك ەدى"، "مۇحامەدجان ءدىن باۋىرىم دەپ مۇحتارعا الىپ بەرىپتى"، "اباي.kz سايتى، مۇحامەدجان قازىلاردىڭ ءتوراعاسى بولدى"، دەپ تە داقپىرت تاراتىپ جىبەرىپتى. ارينە قاسقىردىڭ اۋىزى جەسە دە قان، جەمەسە دە قان، اتىشۋلى ادامعا ارنارسەنى بۇرا سالۋ وڭاي، ءبىراق ول اقيقات ەمەس قوي. بولاتبەككە داۋىس بەرگەن قويلىباي اسانوۆ، قونىسباي ءابىلوۆ، امانجول التايەۆ، داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى "مۇحتار لايىقسىز" دەگەن ءسوزدى ايتقان جوق ، "ءبىزدىڭ تاڭداۋ- بولاتبەك"، دەدى. مەنەن بولەك باۋىرجان حاليوللا، قازىلاردىڭ ءتوراعاسى ادىلبەك ىبىرايىم ۇلى ءوزىنىڭ ءتوراعالىق ءبىر داۋىسىمەن بىرگە "مۇحتار لايىق" دەگەن پىكىردە بولدى. ءبىراق ەشقايسىسى، "بولاتبەك بولىمسىز" دەپ ايىپتاعان جوق. پىكىر قايشىلىعى بولعانمەن بەت جىرتىسقان بەرەكەسىزدىك، ايعاي-شۋ ورىن العان جوق. بولاتبەككە دەگەن جاناشىرلىقتارى كوزدەرىنەن كورىنىپ تۇرعانمەن، اكىمشىلىك وكىلدەرى دە شەشىمگە ارالاسپادى. ەكى تاراپ كەلىسپەي قالعاندا، ءتوراعانىڭ داۋىسى قاي جاقتا بولسا، سول تاراپتىڭ پىكىرى باسىمدىق الاتىن قاراپايىم قاعيدامەن شەشىم قابىلداندى، نۇكتە قويىلدى. اركىم پىكىرىن ايتقانمەن داۋىس تا كوتەرىلگەن جوق، داۋ-دامايدا بولعان جوق. ءوز باسىم بولاتبەككە ەكى ايتىستا دا ون بالدان كوتەردىم. توعىز كوتەرگەن ءتوراعامىز نەگە ولاي جاساعانىن ءوز پوستىندا جاقسى ءتۇسىندىرىپ بەردى. جيىرما جىلداي ايتىسىپ ءجۇرىپ، مۇxتاردىڭ دا، بولاتبەكتىڭ دە جاعدايىن باسىمنان وتكەرىپ كورگەنمىن. ايىرىقشا بۇرمالاۋ نەمەسە قيىپ تۇسەر قيانات جاسالدى دەگەنگە كەلىسپەيمىن. كورەرمەن مەن قازىلاردىڭ ويى ءبىر جەردەن شىقپاي قالۋى ، بۇگىن عانا ورىن الىپ تۇرعان جوق، اراگىدىك بولىپ جاتقان جاعداي عوي. 

"ويباي، ايتىس قايتىس بولدى، ادىلدىك كەتكەن ەكەن، ايتىس ساۋدا بوپ كەتىپتى"، دەگەن پىكىرلەردى ەستىپ كەلە جاتقانىما 25 جىل بولدى . ءجۇرسىن اعانى دا اعاش اتتىڭ باسىنا مىنگىزگەندەر كوپ بولعان. ءبىراق، شىنايى سۋرەت مۇلدەم باسقا. ءسوز - تارازىعا تارتىپ، مىسقالداپ ولشەپ العانداي تاۋار ەمەس. سەن كوركەم ولەڭ ىزدەپ وتىرساڭ، بىرەۋگە ءازىل ماڭىزدى، سەن ايتىس كۇتىپ وتىرساڭ، كەي جانعا تولعاۋ اسەرلى. كوپپەن ويىڭ ءبىر جەردەن شىعا بەرمەيدى. ايتىس - اتى ايتىپ تۇرعانداي ايتىس. قازىلار قۇرامىندا ارىپتەستەرىمەن كەلىسپەي، جاعا ۇستاسقان، وكپەلەپ ورتا جولدان كەتىپ قالعاندى دا كورگەنبىز. قانشا ادام بولسا سونشا پىكىر بار. ودان ايتىس ولگەن جوق، كورەرمەن كەلمەي قالعان جوق. بىزگە ءقازىر تالقانى بىتكەندەي تاۋسىلا سويلەپ، ويىنداعىسى بولماسا وزبىرلىق كورگەندەي ىنساپسىز پىكىر ايتۋ ادەت بوپ جارا جاتىر. بولاتبەك ۇتپاسا ۇتىلعان جوق، ەڭ باستىسى ەلدىڭ قوشەمەتى مەن قولداۋىن الىپ كەتتى. ال، مۇحتار، ءجۇرسىن اعا ايتپاقشى، "جىل بويى جىرتىپ كەلە جاتىر". جورعاسىنان ءبىر جاڭىلعان جوق. جىلدىڭ قورىتىندى ايتىسىندا ونىڭ ءبارى ەسكەرىلۋى ءتيىس. باس بايگە العانىنا قۋانعا ەل كوپ. مۇحتاردى "ءدىندى ايتتى" دەپ قولدايتىن بولسام، نامازحانالاردىڭ جابىلۋى، ورامال، ساقال تۋرالى مۇحتار ەمەس، بولاتبەك كوبىرەك ايتتى، حالىق كۋا. ءارى قازىلار القاسى - ايتىستىڭ وتىمەن كىرىپ، كۇلىمەن شىققان مايتالمان اقىندار عوي. ءبارى مەنىڭ ءسوزىمدى قۇپ الىپ، قاراپ وتىراتىن قولبالالارىم ەمەس. كەشە عانا ازۋىن ايعا بىلەگەن، كەز-كەلگەن ايتىسكەرگە لايىقتى قارسىلاس بولا بىلگەن، مايتالماندار. اسىرەسە، باتىستان كەلگەن باۋىرجان حاليوللامەن وسى جەردە ويىمىز ءبىر جەردەن شىققانى بولماسا، بۇعان دەيىن تالاي پىكىر قايشىلىعىندا جۇرگەن ادامدارمىز. سوندىقتان ساقالدى بولعانى ءۇشىن عانا مۇحتاردى قولداپتى نەمەسە جيۋريلەردى جۇگەندەپ وتىرىپتى دەگەن پىكىرلەر - تىم اسىعىس ايتىلعان ويلار. جالپى، جانكۇيەر قاۋىم ايتىسكەر اقىنداردىڭ اناسى سەكىلدى. ونەرپازعا انالىق كەڭپەيىلدىلىكپەن، مەيىرىممەن قارايدى. جاقسى كورگەن اقىنىنىڭ جالى بيىكتەپ، جولى بولعانىن تىلەپ وتىرادى. ال قازى بولعاننىڭ قيىن جەرى سوندا، اقىندارعا مۇلدەم باسقاشا قارىم-قاتىناستا وتىراسىڭ. ەموسيادان گورى سالقىنقاندىلىقپەن، سىن كوزبەن سۇزگىلەپ قاراۋعا تىرىساسىڭ. قانشالىقتى ايتىس جاساپ وتىر نەمەسە ءبىرجاقتى تولعاۋعا سۇيەنىپ، كوپتى قوزدىرۋمەن عانا قولداۋ تاۋىپ وتىر ما، الدە انسۇيەر قاۋىمعا الدەبىر سيقىرلى سازدىڭ كومەگىمەن ۋاقىتشا كوڭىل- كۇي سىيلاپ الدارقاتۋدا ما؟ جاتتاپ كەلگەن دايىندىق پەن سۋىرىپ-سالىپ وتىرعان شەبەرلىكتىڭ جىمداسۋى قانشالىقتى؟ باسقا جەردە ايتقانىن بۇل جەردە قايتالاپ وتىر ما؟ نەگىزگى تاقىرىپ پەن قارسىلاسىنا قاتىستى ءۋاجدىڭ اراسى قانشالىقتى بايلانىسۋدا؟ ەستە قالاتىن ەلدىك سوزدەرى قانشالىقتى؟ وسىنىڭ ءبارى ەسكەرىلەتىن، ەلەپ-ەكشەلەتىن دۇنيەلەر ءارى اقىندى باعالاۋعا قاجەتتى قاسيەتتەر. توقسانىنشى جىلدارى اۋەنىمەن جۇرتتى باۋراعان، سۇيكىمىمەن كوزدى سۇيسىندىرگەن ازىمبەك اعاما تۇگەل ون بەرمەدىڭ، دەپ رەنجىگەن جانكۇيەرلەر جارتى ساعات جەر تەۋىپ وتىرىپ العان. ارينە، قان قىزىپ، كوتەرىلىپ العان كەزدە، اسەلحان اپامىزدىڭ ورنەكتى، تەرەڭ تىركەستەرى، ەرىك اعامىزدىڭ ساياسي ساۋاتتى شۋماقتارى كورەرمەن تاراپىنان ەسكەرىلمەي جاتتى. 

بىرەۋدىڭ بابى شابادى، بىرەۋدىڭ باعى شابادى. شىن تۇلپارعا تۇساۋ جوق. ۋاقىت وتە كەلە شىن تۇلپار بويىن جازىپ، جۇيرىكتىگىن دالەلدەسە، جابىلار جانىن قيناعانمەن ءبىرىنشى كەزدەسكەن بيىكتە-اق القىنىپ سىر بەرەدى. بولاتبەككە دە، جانساياعا دا، ەركەبۇلانعا دا، باسقا اقىندارعا دا شىن تىلەكتەسپىن. ءالى تالاي بايگەنىڭ شاڭى كوتەرىلىپ، ءالى تالاي دودانىڭ داڭقى بۇيىرار. ەڭ باستىسى تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى بوپ، ايتىستى ايالايتىن اعايىن امان بولسىن! "التىن ءۇشىن ەمەس، xالقىم ءۇشىن كەلدىم" دەگەن ءسوزدى ەرىننىڭ ۇشى عانا ەمەس ەت جۇرەگىمىزبەن ايتىپ جۇرگەنىمىزگە ايعاق بولاتىن ۇلتجاندى اۋىزبىرشىلىگىمىزدەن اللا اجىراتپاسىن!

ولجاس وتار: شىنىندا مۇحتاردىڭ ءباسى جوعارى تۇردى

ارداقتى، ايتىس سۇيەر اعايىن! بۇگىنگى ايتىس تۋرالى ءبىر اۋىز...

مۇحتار نيازوۆ تا، بولاتبەك مەيىربەك ۇلى دا، جانسايا مۋسينا دا، سەرىكزات دۇيسەنعازى دا، مەيىربەك سۇلتانحان ت.ب الامان ايتىسقا قاتىسقان الاشتىڭ اياۋلى اقىندارىنىڭ ەش قايسىسىن بولە - جارا قارامايىقشى؟ التىن ايدار ۇلدارىڭنان جۇلدەنى قىزعانبايىق تا؟ ايتىستىڭ بارىسىن، اقىنداردىڭ اياق الىسىن بايقاپ كوردىم... مۇحتاردىڭ ايتىسىنان ءمىن تاۋىپ بەرىڭىزدەرشى؟ شىنىندا مۇحتاردىڭ ءباسى جوعارى تۇردى. بولاتبەكتىڭ دە ايتىسى كەرەمەت بولعانىنا كەلىسەمىن. جانسايا دا كەرەمەت ايتىس جاساي ءبىلدى. ەركەبۇلان قاينازار تاماشا ويلارىمەن بيىك تۇردى عوي. اقىنداردىڭ ءبارىنىڭ سەرىكزاتتىڭ دا، مەيىربەك پەن ءومىرجاننىڭ، ەرشات پەن ەرجاننىڭ، قاليجاننىڭ ت.ب. ايتىستارى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. 

حالىقتىڭ رازى بولماي شۋلاعانىن... باياعىدا 1998 جىلى بەكارىس باس جۇلدە، ورازالى مارقۇم ءبىرىنشى ورىن العاندا دا كورگەنبىز... قۋانىش ماقسۇتوۆ الۋ كەرەك دەپ توبەلەس شىعارۋعا دا بارعان حالىق قوي... ال، ءبىراق تا، سول ايتىستا بەكارىس پەن ورازالى مارقۇم لايىقتى باعاسىن العان. ءادىل قازىلاردىڭ: قونىسباي ءابىلوۆ پەن قويلىباي اسانوۆ، امانجول ءالتاي بەن مۇحامەدجان اعالارىمىزدان، داۋلەتكەرەي مەن باۋىرجان حاليوللا باۋىرلارىمىزدان ارتىق ايتىستى باعالاي الامىز با؟

"بەلىڭدى بەكەم بۋىپ بايتاق ەلىم،

بىرلىگىڭنىڭ ءبىتىمىن بۇزىپ الما"؟.....

Manas Kaiyrtaiuly: مۇقتار نيازوۆتىڭ كوپ اقىننان ءباسى بيىك

"التىن دومبىرانىڭ" بۋى، شۋى ءبىرازعا دەيىن ازىق بولاتىن سەكىلدى. ءادىل، ءادىل ەمەس دەگەن پىكىر قاشان ايتىلماپ ەدى؟ ءادىل دەگەنگە قوسىلاتىنىم: ايتىس سينكرەتتى ونەر بولعانمەن، نەگىزگى شارتى شاپپا-شاپ. سول ۇدەدەن قاراعاندا مۇقتار نيازوۆتىڭ كوپ اقىننان ءباسى بيىك. بارشا اقىنداردى جۇلدەلەرىمەن قۇتتىقتايمىن. ەل ايتىس پەن ايتىسكەردىڭ مۇراتى دۇنيە قۋۋ دەپ تۇسىنبەگەنى يگى.

ايگۇل ورىنبەك: مۇحامەدجان تازابەك تارت قولىڭدى ايتىستان

سالافيتتەر ايتىستىڭ جانازاسىن شىعارىپ، كەيبىر اقىنداردى باياعىدا ءدۇبارا قىلىپ جىبەرگەن

ايتىستىڭ تۇراقتى كورەرمەنى رەتىندە كەشەدەن بەرى ءوتىپ جاتقان ايتىستى تولىق كورىپ شىقتىم. قازاقتىڭ ءداستۇرلى سالت داستۇرىنە اينالعان ايتىسقا ساقالدىلاردىڭ ارالاسۋى بۇل ەندى شەكتەن شىعۋ. ايتىس قايتىس بولىپتى شىنىندا دا. ەندى بۇنداي ايتىستى وتكىزىپ قاجەتى جوق! حالىقتىڭ جان ايقايىن ەستىمەگەن بايبەك كىمدەردىڭ سويىلىن سوعىپ جۇرگەنى تۇسىنىكتى بولدى. جەتى- سەگىز ءادىل قازى مۇشەلەرىنىڭ باعاسى، سارايدا تولىپ وتىرعان مىڭداعان حالىقتان ارتىق بولىپ تۇر ما؟ "بولاتبەك" دەپ ايقايلاعان حالىقتىڭ جان ايقايى بايبەكتىڭ جۇرەگىنە، قۇلاعىنا نەگە جەتپەدى ەكەن؟ ءجاا جارايدى بۇنداي جاعداي قوعامدا ءبىرىنشى رەت بولىپ جاتقان جوق . قاراپايىم حالىقتىڭ جان ايقايىن بيلىكتەگىلەر قاشان ەستىپ قارىق قىلىپ جۇرگەن ەدى؟ بۇگىندە سول باياعى سپەكتاكل قويىلىمى قويىلدى. 
اقىندارعا كەلەتىن بولساق Muhtar Niyazov ءىنىمدى جاقسى بىلمەسەم دە، ءبىر ەكى ءشاي ءىشىپ سالەمىمىز ءتۇزۋ اپكە ءىنى بولىپ ارالاسىپ جۇرگەن ازامات. ال بولاتبەكپەن ءبىراز سوزگە كەلىسپەي ءىلىسىپ قالعانىم بار. بۇل جەكە باس ارازدىعى. ال حالقىم قولداعان بولاتبەكتى بۇل ايتىستا مەن قولدايمىن ، ويتكەنى حالىقتان بيىك دۇنيە جوق مەن ءۇشىن. ەگەر مەن مۇحتاردىڭ ورنىندا بولسام حالىقتىڭ تىلەۋىن ورىنداپ "التىن دومبىرا " نى بولاتبەككە ۇسىنار ەدىم. 
حالىقتىڭ تىلەگىنەن، حالىقتىڭ نيەتىنەن، حالىقتىڭ باتاسىنان جوعارى دۇنيە جوق مەن ءۇشىن. سول حالىقتىڭ باتاسى ورىندالماي قالعانى قانداي وكىنىشتى.

مۇحامەدجان تازابەك تارت قولىڭدى ايتىستان، سەنىڭ جۇرگەن جەرىڭنەن ءشوپ شىقپايتىن بولدى عوي!

اسحات سادىرباي: تۇراقتى قازىلاردان بولەك ارنايى تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ، كورەرمەننىڭ دە داۋىسى ەسكەرىلۋ كەرەك

ءقايبىر جىلى تۇركياعا بارعاندا قانداستار "ايتىستى قاتتى ساعىنامىز، ينتەرنەتتەن ىزدەيمىز، تاپپايمىز" دەگەندە ءبىراز ويدى ىشىمە ءتۇيىپ، ۇندەمەي كەتكەنمىن. ويتكەنى قازىرگى ابدەن مونتاجدالعان، مىڭ سۇزگىدەن وتكەن ايتىستى ينتەرنەتكە ەشكىم سالمايدى، سالسا دا قىزىق ەمەس... وكىنىشكە وراي، ارى تارتىپ، بەرى تارتىپ بەرەكەسىن قاشىردىق، جۇلمالاپ-جۇلمالاپ جۇپىنى كۇيگە جەتكىزدىك. مىڭ جەردەن جاتتاندى بولسا دا ايتايىن، مازمۇنى جاعىنان بۇگىنگى ايتىس بۇرىنعى ايتىس ەمەس، ال سىرتقى كورىنىسى سول باياعى. ءيا، زامان تالابىنا ساي ءبارى وزگەرەدى، جاڭارادى، ءبىراق ءبىزدىڭ ايتىسكەرلەردىڭ وتىراتىن ساxناسى، جەرى، كيىمى، قازىلار القاسىنىڭ باعالاۋ جۇيەسى، كورەرمەنگە كورسەتۋ تەلە نۇسقاسى ەش وزگەرمەدى. ونىڭ ۇستىنە ەفيردە بىرەسە بار، بىرەسە جوق. 
اقىندار ولەڭدى جاتتاپ شىعادى، الدىن-الا كەلىسىپ الادى دەگەندى ەستىسەك تە ايتىسقا دەگەن ماxابباتىمىز سونگەن جوق. بارىپ ءجۇرمىز، كورىپ ءجۇرمىز. دەمەك ايتىس ولمەيدى، ونى ولتىرەدى. 
ايتىس پارتيانىڭ، ۇيىمنىڭ، ءبىر توپتىڭ، تۇلعانىڭ ايتىسى بولعاندا ونى ءولدى دەي بەرىڭىز. ءقازىر ايتىستى انا ارنادان كورسەتۋ كەرەك، مىنا ارنادان كورسەتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار كوبەيدى. مەن ولاردىڭ ەشقايسىسىنا قوسىلمايمىن. مەنىڭشە، ايتىستى ينتەرنەت ارقىلى ونلاين (youtube،f-book ت.ب) كورسەتۋ كەرەك. قايتالاۋىن قاي ارنا كورسەتسە سول ارنا كورسەتسىن. ال، ساxنانى، اقىنداردىڭ وتىراتىن جەرىن الەمدىك دەڭگەيدەگى شوۋلاردان كەم قىلماۋ كەرەك، جارىق، دىبىس ءبارى مىقتى بولۋعا لايىقتى. باعالاۋعا كەلەتىن بولساق، تۇراقتى قازىلاردان بولەك ارنايى تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ، كورەرمەننىڭ دە داۋىسى ەسكەرىلۋ كەرەك. 

ەركانات كوپجاسار: حالىقپەن كەلىسپەگەن ايتىستىڭ قاجەتى دە جوق

ءجۇرسىننىڭ ءسوزى ايتىستا جۇرمەيتىن بولعان سىڭايلى. كەشەگى "التىن دومبىرا" سونىڭ ايعاعى. قازىلار xالىقتى قادىرلەمەيدى. كەشەگى ايتىسقازىلار قاتارىندا بولعانداردىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ابىرويىن ايرانداي توكتى. ايتىستى xالىق كورەدى. حالىقپەن كەلىسپەگەن ايتىستىڭ قاجەتى دە جوق. بەلدەن باسىپ، ءدال وسىلاي بۇرا تارتۋ بولادى دەپ ويلاماپپىن.