قانات قابىكەن
اق بۇلتتاردىڭ اتىزىن جىرتىپ اي سوقاسى اتتانىپ بارادى. ات تۇياعىنان شارشاعان باتىر تاۋلار باستارىن ءتۇيىستىرىپ، ۇزاق-ۇزاق ۇيقىعا كەتكەن. ال تومەندە ارقاسىن التىن كۇرەڭگە سيپاتىپ دنەپر اعىپ جاتىر. سارماتتاردىڭ باتىر ۇلى تومۋرۋل دنەپرگە قويۋ كولەڭكەسىن قۇلاتقان قارت جارتاستىڭ قاباعىندا گرەيكەستى ۇزاق كۇتتى. گرەيكەس تايپا اقساقالى اگيدانىڭ سۇلۋ قىزى بولاتىن. گرەيكەستىڭ اتقان وعى جەرگە تۇسپەيتىن ساداقشى ەكەنىن حازار تايپاسى عانا ەمەس، بۇكىل سارماتتار بىلەتىن. ال سارماتتار جاۋىنا دەگەن قانىشەرلىگىمەن جالپاق الەمگە تانىمال ەدى.
نەگە ەكەنى بەيمالىم، گرەيكەس ۋادەلى جەرگە كەشىگىپ كەلدى. ساعىنعان جىگىتىنىڭ سالالى ساۋساقتارىنان قىسا، ءۇنسىز ايمالاستى. دنەپردەي تولقىعان جۇرەكتەر ماۋقىن باسىپ قاۋىشا جەر-انادان، وت اۋليەسىنەن، سارمات دالاسىنان وزدەرىنە باقىت تىلەستى. تومۋرۋل شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىن ايتپاق ەدى، گرەيكەستىڭ ازاپتانا كۇرسىنگەنىن، جاپ-جارىق اي ساۋلەسىندە جارقىراعان جاس تامشىلارىن بايقادى.
– گرەيكەس، سەن شىنىمەن سول باياعى شەشىمىڭنەن اسا المادىڭ با؟ سەن احمەندەردى دە ادام دەيسىڭ بە؟ وتتان جارالعان سارماتتارعا اللانىڭ ەنشىسى اكەڭ اگيدانىڭ حالقىنا قىلىش سىلتەگەن كير جاساقتارىنا دا بۇيرەگىڭ بۇرىلا ما؟ تۇسىنبەيمىن، مۇلدە تۇسىنبەيمىن.
– تومۋرۋل، كەشىر مەنى، ادام قانىنا قولىمدى مالعىم كەلمەيدى. مۇمكىن ول ءوزىم ءۇشىن، مۇمكىن سەن ءۇشىن بولار. ءبىراق مەن…. تومۋرۋل، مەن سەنى سۇيەمىن. وعان مىناۋ شەكسىز سارمات دالاسى كۋا. مىناۋ دنەپر دە كۋا. وت اۋليەسى الدىندا انت ىشەيىن…
گرەكەس جاساقتاردىڭ قوستارىنان كوتەرىلگەن تۇتىنگە كوز جىبەرىپ اۋزىن جىبىرلاتتى. باتىر سارمات تومۋرۋل اي جارىعىنا شاعىلىسىپ، كۇمىستەي جارقىراعان دۋىلعاسىن ۇستاپ، تەرەڭ ويعا شومدى.
ال تومەندە ارقاسىن التىن كۇرەڭگە سيپاتىپ دنەپر اعىپ بارادى.
***
وڭتۇستىك ورال مەن دنەپردىڭ سولتۇستىگىن مەكەندەگەن سارماتتاردىڭ داستۇرگە اينالعان دالا زاڭىندا ءارقانداي ءبىر سارمات قىزى قاس دۇشپانىنىڭ قانىن شاشپاي كۇيەۋگە شىقپايتىن. ۇيلەنۋ جاسىنا تولعان قىزدار مايدانعا سۇرانىپ شىعىپ، ات ويناتىپ، ەرلىك كورسەتكەسىن، تايپا اقساقالدارىنان باتا الىپ باسىن قۇرايتىن. گرەيكەس تە ۇيلەنۋ جاسىنا تولدى. سارى جازىقتا سانداعان ازۋلى اڭداردى اتىپ تا اتىن شىعاردى. ءبىراق ءالى مايدانعا سۇرانعان ەمەس. سۇيگەنى تومۋرۋل ەكى جىلدان بەرى حازار جاساقتارىنىڭ جاساق باسى بولىپ كەلەدى. ۇرىس سايىن ولجاسىز قايتقان كەزى جوق. سارماتتارشا ايتقاندا «ءتاڭىرىنىڭ ءوزى جىبەرگەن قولباسى» ەدى.
– جاساسىن، اگيدا!
– جاساسىن، تومۋرۋل!
– وت اۋليە قولداسىن!
الىستان وتتى قورشاي ۇرانداعان جاساقتاردىڭ داۋسى ەستىلەدى. گرەيكەس ۇنسىزدىكتى ءوزى بۇزدى.
– باتىرىم، الگى ءبىر پارسىنىڭ باسىن العان كۇن ەسىڭدە مە؟
– ءقاسىبىرىن ايتاسىڭ؟ – تومۋرۋل اقىرىن جىميدى. – وزدەرى يە بولماعان باسىنا مەن قايدان يە بولايىن؟!
– باتىرىم-اۋ، اكەم اگيدانىڭ قوستىڭ الدىندا ءوز قولىمەن شاۋىپ ولتىرگەن الگىبىرىن ايتام. سول كۇننەن باستاپ ۇرەيلى ءتۇس كورەمىن. ىلعي دا اپپاق اققۋدىڭ قاناتىنداي قوس قاناتتى جەبە ارتىمنان قالمايدى. تومۋرۋل، شىنىندا ۇرەيلى كۇن كەشۋدەمىن. اناۋ دەنەسىز باستاردى ءتاڭىر الدىندا قالاي كەزىكتىرەمىز؟ تومۋرۋل، ولار دا ادام عوي، ءبىز كيرلەرمەن كەلىسىمگە كەلەيىك. دنەپردىڭ قالعان جەرى دە جەتەر. ونسىز دا ءبىز جاۋلاعان جەر از با؟ تومۋرۋل، كەشىر مەنى. جەر-انا الدىندا كەشىر!
ەجەلدەن جىلاعان ايەلدى جەك كورەتىن تومۋرۋل بەتىن بۇرىپ، ەشتەڭە ەستىمەگەندەي ۇران شاقىرىپ جاتقان جاساقتارىنا قاراي اياڭدادى. گرەيكەس باسىن كوتەرمەستەن اتىلىپ بارىپ احمەن جاساعىنىڭ اياعىنان شەشىپ العان ەتىگىنەن سۇيە:
– باتىرىم، سەنسىز قالاي كۇن كەشەمىن؟ سارماتتاردىڭ ءداستۇرى قۇرىسىن، قان توكپەيمىن… ءبىز… ءبىز كەتەيىك. دنەپردەن الىس كەتەيىك، – دەپ ەگىلىپ كەتتى. تومۋرۋل سارماتتارعا ءتان قايسارلىقپەن قىزدىڭ قۇشاعىنان اياعىن سۋىرىپ الدى.
– گرەيكەس، قاتەلەسپە. مەنىڭ ماحابباتىما مىناۋ اشىق اسپان كۋا.
ول ءدال ءقازىر بارلىق جۇلدىزىن قاداعان جومارت اسپانعا كوز سالدى.
– ءبىراق مەن ەشقايدا كەتپەيمىن. مۇمكىن مەن دە ولارمەن ءتاڭىر الدىندا باسسىز كەزدەرمىن. ءبىراق باتىر تومۋرۋل قان توكپەگەن قاتىن الدى دەگەن سوزگە قالعىم كەلمەيدى. سەن جاۋىڭنىڭ باسىن العان كۇنى عانا مەنىمەن ۇيلەنۋگە قۇقىقتىسىڭ، ال مىنانى! مىنامەن قولباسى كيردىڭ دە ساۋىتىن سوگەرسىڭ…
گرەكەس باسىن كوتەرگەندە الدىندا شانشۋلى تۇرعان بولات جەبەنى ادىمداپ باسىپ الىستاپ بارا جاتقان تومۋرۋلدى كوردى. قۇلاعىنا تولقىنداردىڭ جارعا كەۋدەسىن سوققان ءريتمدى داۋسى ەستىلدى.
***
ەرتەسى تايپا اقساقالى اگيدا بۇكىل جاساقتارعا اق بوز ات سويىپ، تاساتتىق بەرگىزدى دە، تومۋرۋلدى قاسىنا سەنىمدى ەكى سايلاۋىت سارباز قوسىپ ساپارعا اتتاندىردى. قايدا جىبەرگەنىن قىزى گرەيكەسكە دە ايتپادى. تەك ولار كەتكەن جاققا ۇزاق قاراعان اگيدانىڭ جانارىنان تومۋرۋلدىڭ ۇزاق ساپارعا اتتانعانىن، از كۇنگى ساپار ەمەستىگىن اڭعاردى.
كۇندەر ءوتىپ جاتتى. گرەيكەستى ساعىنىش مەڭدەتتى. كۇنى بويى تومۋرۋلدىڭ بەرگەن جەبەسىن كەۋدەسىنە قىسىپ، سوناۋ الىسقا، باتىرى كەتكەن الىسقا كوز تىگۋمەن بولدى. ۋاقىت وتكەن سايىن سالماعى اۋىرلاعان ساعىنىشپەن قوسا حازار تايپاسىنداعى سان مارتە قاندى سوعىستا ەرلىك كورسەتكەن باريگون سۇلۋدىڭ جانارىنداعى قىزعانىش وتى گرەيكەسكە بارىنەن دە تومۋرۋلدى بيىك كورۋگە اپارىپ سوقتى. سوسىن جۇرەگى اتشا تۋلاعان سارماتتىڭ باتىر قىزى اكەسى جورىق جىلقىسىنا ەرىكسىز ەر سالدىردى. ات ۇستىنەن تومۋرۋلدىڭ بەرگەن بولات جەبەسىن عانا ءىلىپ الىپ، دنەپر بويىن قۋالاپ، يەندەگى قارا ورماندا بەكىنىس قۇرىپ جاتقان كير ورداسىنا قاراي تارتا جونەلدى.
اۋىزدىعىن قارش-قارش شايناعان قارا تۇلپار كوپ وتپەي وردا ماڭىنداعى قوستارعا دا تايادى. البىرت قىزدىڭ قان جاۋعان جانارىنا ەش نارسە كورىنەر ەمەس. ول تەك كيردىڭ سورلى جاساقتارىنىڭ تەزدەپ الدىنان كەزىگۋىن تىلەدى. سالدەن سوڭ قارت ەمەن اعاشىنىڭ ارسىمەن جان ۇشىرتىپ كەلە جاتقان الدەبىر كير جاساعىن بولىت جەبەمەن تارتىپ قاپ جانىن جاھاننامعا جىبەردى دە، دۇشپانىنڭ باسىن كەسىپ قارت تەرەكتىڭ قالقاسىمەن تارتىپ بەردى.
ەلىرگەن تۇلپار وقتاي زۋلادى. قۇلاعىنا الدەبىر ۇرەيلى جاڭعىرىق ەمىس-ەمىس ەستىلىپ كەلەدى. ماحاببات سەزىمى جەڭگەن گرەيكەس قايدان ەلەسىن؟! ءتىپتى تومۋرۋلدۋڭ جولىندا ءبىر ەمەس، مىڭداعان احمەندەردىڭ باسىن الا بەرەتىندەي سەزىلدى. ەرتەڭ-اق تومۋرۋلمەن ۇيلەنەتىنىن، ەرتەڭ-اق تومۋرۋلدىڭ قۇشاعىنا جاتاتىنىن جالپاق دالاعا ايعايلاي شاپتى.
ءبىراق، سورلى گرەيكەستىڭ قولىنداعى نەشە كۇن كير ورداسىندا تۇتقىن بولىپ، احمەندەرشە كيىنىپ، جارالى جانىن الىپ قاشىپ كەلە جاتقان تومۋرۋلدىڭ باسى ەدى…
الىستا، سوناۋ الىستا ەرتەڭ ەرتەمەن گرەيكەستى قۇشاعىنا الۋعا اسىققان دنەپر تولقىندارى شۋلايدى…
