politolog.net سايتىندا «ەسلي بى نە سشا، ناسيستى ءستورلي بى روسسيۋ س ليسا زەملي، — امەريكانسكيي ەكسپەرت» اتتى ماقالا جاريالانعان. qamshy.kz سايتى ونى اۋدارىپ، نازارلارىڭىزعا ۇسىنۋدى ءجون كوردى. 

  ءبىر  جازبانىڭ استىندا ماعان «وداقتىقتار ەكىنشى مايداندى قاشان اشتى؟» دەگەن ساۋال جولدانىپتى.  ونىڭ استارىندا – ءبىز گيتلەرمەن جان بەرىسىپ سوعىسىپ جاتقاندا، وداقتىقتار قول قۋسىرىپ وتىردى دا، ەۋروپانىڭ ۇلەسىنە ورتاقتاسۋ ءۇشىن دايىن اسقا تىك قاسىق بولدى دەگەن ماعىنا جاتىر.  

ونىڭ راستىعى دالەلدەنبەگەندىكتەن،  تاريح بۇرمالاندى جانە فاشيزمگە قارسى كۇرەستە ەلىمىزدىڭ ءرولىن تومەندەتتى دەگەن ايىپپەن قىلمىستىق ءىس قوزعالۋى مۇمكىن.

شىن مانىسىندە سوۆەت وداعىن تالقاندالۋىنان ساقتاپ قالعان وداقتىقتار. ەكىنشى مايداندا (شىن مانىسىندە ءبىرىنشى) اعىلشىندار فرانسۋزدارمەن بىرلەسىپ 1939 جىلى 3 قىركۇيەكتە گەرمانياعا قارسى سوعىس اشتى. سول ۋاقىتتا سسسر گەرمانياعا مۇناي، ماقتا، استىق، جانارماي جانە باسقا دا سوعىسقا قاجەتتى ستراتەگيالىق تاۋارلاردى  بەرۋ ارقىلى ولارمەن وداقتاستى. گەرمانيامەن بىرىگىپ، پولشاعا قارسى سوعىستى (پولشا مەن سسسر-دىڭ 1945 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانعا دەيىن شابۋىل جاساماۋ تۋرالى كەلىسىمىنە قاراماستان). ەۋروپا ۇلەسى تۋرالى دا كەلىسىمگە دە قول قويىلدى. ونى مولوتوۆ مەن ريببەنتروپ پاكتىسى دەپ اتادى. شىن مانىسىندە بۇل ستالين مەن گيتلەردىڭ پاكتىسى.  

گەرمانيا فرانسيانى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تالقانداعانىمەن، اعىلشىندار گيتلەرمەن سوعىسۋقا قورىقپادى. «ءبىز سوڭىنا دەيىن بارامىز. فرانسيادا دا، تەڭىزدەر دە، مۇحيتتار دا سوعىسامىز. نىق سەنىممەن، سارقىلماس كۇشپەن ءوز ارالىمىزدى قورعايمىز. جاعالاۋلاردا، الاڭداردا، كوشەلەردە جان بەرىسىپ كۇرەسەمىز. ءبىز ەشقاشان بەرىلمەيمىز». بريتانيا ءۇشىن ءبىر عانا كۇرەستە (9 شىلدە – 30 قازان 1940 جىل) اعىلشىندار 1700 استام نەمىس ۇشاقتارىنىڭ كوزىن جويدى. ال اتلانتيكاعا قاتىستى كۇرەستە، وداقتىقتار 700-دەن اسا سۋ استى قايىقتارىن تالقان ەتتى. سۋ استى فلوتى گەرمانيانىڭ ەليتاسى ەدى. ول ءۇشىن ەشتەڭەنى ايامادى. ءار سۋ استى قايىعى، ونداعان سالىنباعان تانكتەر مەن ۇشاقتار دەسە دە بولادى.

1941 جىلى 26 شىلدە دە وداقتىقتار اقش-عى جاپوندىق اكتيۆتەردى توقتاتىپ، تاعى ءبىر فرونت اشتى. ەلگە اكەلىنەتىن مۇنايدىڭ 95% توقتاتىلدى. وسى سەبەپتەر جاپونيامەن سوعىسۋعا تۇرتكى بولدى. وسىلايشا كەڭەس وداعىن جاپوندىقتاردىڭ الىس شىعىسقا شابۋىلىنان ساقتاپ قالدى. بۇل ەلدەگى ەڭ قيىن زاماندا ءسىبىر ديزيزياسىن ماسكەۋگە جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەردى.

كۋرستىك ۇرىستا وداقتىقتار سيسيالاعا توقتاپ، گيتلەردىڭ رەسەيگە قوردى جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەي، يتالياندىق كومپانيانى باستادى. وسىلايشا 1943 جىلى يتاليانى سوعىستان شىعۋعا ماجبۇرلەدى.

وداقتىڭ اۆياسياسى ەۋروپادا ۇلكەن اۋە فلوتىن ۇستاۋعا ماجبۇرلەپ، گەرمانيانىڭ ونەركاسىپ پەن ينفراقۇرىلىمىن جويدى.

1941 جىلدىڭ قاراشا ايىنان باستاپ كەڭەس ۇكىمەتى دە لەند-ليزا ارقىلى امەريكاندىق كومەككە قول جەتكىزەتىن بولدى. گارريمان اقش دەلەگاسياسىنا نۇسقاۋلىق بەرە وتىرىپ «قايتارىمىن كۇتپەي، بەرۋ، بەرۋ جانە بەرۋ كەرەك» دەپ بىرنەشە مارتە قايتالادى.

كەڭەس ۇكىمەتى 11 ميلليارد دوللار كولەمىندە كومەك الدى. 18 مىڭ ۇشاق پەن 11 مىڭنان استام تانكى، 44 مىڭ دجيپ بەرىلدى. كورسەتىلگەن كومەك تۋرالى جۋكوۆ بىلاي دەدى: «350 مىڭ كولىك الدىق. قانداي كولىك دەسەڭىزشى!.. بىزدە جارىلعاش زاتتار جوقتىڭ قاسى ەدى. ۆينتوۆكا پاترونىن جابدىقتايتىن ەشتەڭە بولمادى. امەريكاندىقتار بىزگە كوپ كومەگىن تيگىزدى. ال قانشا جايمالىق بولات اكەپ بەردى. ولاردىڭ كومەگى بولماسا،  ءبىز قىسقا ۋاقىتتا  تانك ءوندىرۋدى قولعا الا الماۋشى ما ەدىك؟ اتى اڭىزعا اينالعان «كاتيۋشانىڭ»  نەگىزگى ءشاسسيى – امەريكاندىق «ستۋدەبەككەر» بولدى.

1942 جىلدىڭ اقپان ايىندا سوۆەتتىك ونەركاسىپتىڭ تەك جارتىسى عانا قالدى. جارىلعىش زاتتاردى ءوندىرۋ اقساڭدادى. اليۋمينيي شىعاراتىن ءۇش زاۋىتتىڭ تەك ءبىرى قالدى. ونىڭ ءوزى ۋرالداعى كىشكەنتاي زاۋىت بولاتىن. ءاليۋمينييدى ءوندىرۋ ءۇشىن كوپ ەلەكتر قۋاتى كەرەك. سوندىقتان زاۋىتتار دنەپردە، ۆولحوۆ ەلەكترستانسياسىنىڭ جانىندا ورنالاستى. ول جەرگە دە نەمىستەر كەلدى. سوعىس ۋاقىتىندا كەڭەس ۇكىمەتى 263 مىڭ توننا اليۋمينيي وندىرە وتىرا، وداقتىقتاردان 328 مىڭ توننا الدى. ياعني، از دەگەندە سوۆەتتىك ۇشاقتاردىڭ جارتىسى امەركاندىق جانە كانادالىق اليۋمينييدەن جاسالدى.

لەند-ليزا بويىنشا سوۆەتتىك اسكەري-تەڭىز فلوتىنا 500 اسكەري كەمە جەتكىزىلدى. ونىڭ ىشىندە - 28 فرەگات، 89 ترالششيك، سۋ استى كەمەسىن اڭديتىن 78 ۇلكەن  قۇرىلعى، 60 كۇزەتكىش كىشىگىرىم كەمە بار.

كەڭەس وداعى سوعىس جىلدارى ءوز لوكوموتيۆتەرىن شىعارمادى. امەريكاندىقتار 1900 پاراۆوز بەن 66 ديزەل-ەلەكتروۆوز اكەلدى. ولار كەڭەس وندىرىسىنە قاراعاندا ۆاگونداردى 10 ەسە كوپ جەتكىزدى. امەريكانىڭ كونسەرۆىلەنگەن ەتى 100 مىڭداعان سوۆەت ادامدارى اشتىقتان ساقتاپ قالدى. اقش 4 جارىم ميلليون توننا تاعام جەتكىزدى. وسىنىڭ بارلىعىن كەڭەس ۇكىمەتى تەگىن الدى. ۇرىس كەزىندە جويىلعان اقش تەحنيكاسىنا وتەماقى تولەنبەدى. لەند-ليزا زاڭى وتەماقىنى تەك ازاماتتىق جەتكىزۋلەرگە عانا قاراستىردى. ولار -  تەمىر جول كولىگى، ەلەكتر ستانسيالارى، كەمەلەر، جۇك كولىكتەرى مەن باسقا دا جابدىقتار.  امەريكاندىقتار بىرنەشە مارتە قارىزدىڭ مولشەرىن ازايتتى. ناتيجەسىندە 2006 جىلى رەسەي لەند-ليزا بويىنشا 722 ملن $ ءبولىپ تولەدى.

P.S. وداقتىقتار سوعىس جىلدارىندا، اتلانتيكادا گەرمانيانىڭ 783 سۋ استى كەمەسىن باتىرىپ جىبەرگەن. وداقتىقتاردىڭ مۋرمانسك پەن انگلياعا اقش ارقىلى جىبەرىلگەن  اسكەري كەمەلەردىڭ سانى  - 3000 جەتكەن. ەگەر اقش مۇنداي شىعىندارعا دايىن بولسا، گەرمانيا ءۇشىن بۇل اۋىر سوققى بولدى.

Alexander J Flint

                                                                   اۋدارعان اسەم المۇحانبەت