2015 جىلعى ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى ۇلت رۋحانياتىنا قوماقتى ۇلەس قوساتىن يگى باستاما كوتەرگەن ەدى. كونەنىڭ كوزىندەي بولعان قۇندى جادىگەرلەردى جيىپ، مۋزەي قورىنا الۋدى ماقسات تۇتاتىن «ۇلتتىق مۋزەيگە سىي تارتۋ» اكسياسى مىنە ەكى جىلداي ۋاقىت بولدى ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. اكسيا باستالعان تۇستا قولداۋ ءبىلدىرىپ، اتسالىسقان ازاماتتاردىڭ ءبىرى – بەلگىلى ساياساتتانۋشى ەرلان قارين. جاقىندا ۇلتتىق مۋزەيدە اشىلعان العىس تاقتاسىندا ەرلان تىنىمباي ۇلىنىڭ دا ەسىمى جازىلعان دەپ حابارلايدى halyksozi.kz
– «ۇلتتىق مۋزەيگە سىي تارتۋ» اكسياسىنا ءۇن قوسىپ، ءوزىڭىزدىڭ كوللەكسياڭىزداعى قۇندى دۇنيەلەردى مۋزەيگە تابىستادىڭىز. وسى اكسياعا قاتىسۋشى رەتىندە شارانىڭ ماڭىزى، قاجەتتىلىگى جايىندا نە ايتاسىز؟
– مەنىڭ پىكىرىمشە، بۇل اكسيا وتە ماڭىزدى قوعامدىق باستاما بولىپ تابىلادى. ويتكەنى، ۇلتتىق مادەني، تاريحي مۇرالارىمىزدى جيناقتاۋ، جۇيەلەۋ بۇل تەك قانا مەملەكەتتىڭ، ۇكىمەتتىڭ جۇمىسى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، قوعام تاراپىنان دا بەلسەندىلىكتى، جەكە ازاماتتىق باستاماشىلدىقتى تالاپ ەتەدى. بۇل اكسيا قوعامدا ۇلكەن ءبىر باستامانى ناسيحاتتاۋعا، جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋگە قوماقتى ۇلەس قوسادى. اكسيانىڭ اۋقىمى كەڭ. سوندىقتان بۇل شارانى ۇلتتىڭ مادەنيەتى مەن رۋحانياتىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىن ءىرى جوبا دەپ ەسەپتەيمىن.
اكسيانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇسى – ول ۇلتتىق مۋزەيدىڭ قورىن بايىتىپ، كەڭەيتە ءتۇسۋ. ۇلتتىق مۋزەي ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن سالىنعان حالقىمىزدىڭ ەڭ باستى مۋزەيى بولىپ تابىلادى. بۇل – ۇلتتىڭ، حالىقتىڭ ماقتانىشى. استاناعا كەلگەن قوناقتاردىڭ بارلىعى ەڭ الدىمەن وسى مۋزەيدى تاماشالايدى. شەتەلدىك قوناقتارعا، ەلىمىزدىڭ وزگە قالالارىنان كەلگەن مەيماندارعا كورسەتەتىن ەڭ باستى ورىن – ۇلتتىق مۋزەي. سونىمەن قاتار، وسكەلەڭ ۇرپاققا تاريحىمىزدى تانىتاتىن ورنىمىز بولىپ تابىلادى. وسىلايشا ءبىزدىڭ تاريحىمىز جايلى جۇيەلى كوزقاراس قالىپتاسادى.
ءبىز وسىعان دەيىن وتە قۇندى تاريحي مۇرالارعا يە بولدىق. ءبىراق كوپتەگەن تاريحي وقيعالاردىڭ ناتيجەسىندە ءبىراز دۇنيەلەردەن ايرىلىپ تا قالدىق. ال ۇلتتىق مۋزەيدى اشۋ ارقىلى ءبىز جوعالتقان دۇنيەلەرىمىزدى قايتا تۇگەندەۋمەن قاتار ۇلتتىق تاريحتى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ، جۇيەلەۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىق. «ۇلتتىق مۋزەيگە سىي تارتۋ» اكسياسى وسى ءبىر ۇلت ءۇشىن پايدالى جۇمىستى قوعامدىق دەڭگەيدە، ازاماتتىق بەلسەندىلىك دەڭگەيىندە جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– وسى اكسيادا ءسىز ۇلتتىق مۋزەيدىڭ قورىنا ءوزىڭىزدىڭ جەكە كوللەكسياڭىزداعى جەبە ۇشتارىن تابىستاعان بولاتىنسىز. سول جادىگەرلەر تۋراسىندا بايانداپ بەرسەڭىز. ءسىزدىڭ مۇنداي كوللەكسيا جيناۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟
– بۇل قىزىعۋشىلىعىم تۋرالى كوپتەگەن سۇحباتتارىمدا بايانداعان بولاتىنمىن. مەندە ارنايى ءبىر كوللەكسيانى جيناپ، كوللەكسيونەر بولامىن دەگەن وي بولعان جوق. بۇل كەزدەيسوق پايدا بولعان قىزىعۋشىلىق بولاتىن. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، بوس ۋاقىتىمدا ەجەلگى تاريحتان سىر شەرتەتىن بالبال تاستاردى زەرتتەۋمەن اينالىسقان بولاتىنمىن. سول ماقساتپەن قازاق دالاسىندا، شەت مەملەكەتتەردە ارنايى ەكسپەديسيالار ۇيىمداستىردىم. 2009 جىلى موڭعولياعا ارنايى ساپارمەن بارىپ، بايانولگەيدەگى ءبىرقاتار جەرلەردى ارالاعان بولاتىنمىن. سول ساپار كەزىندە بىزبەن بىرگە بولعان جەرگىلىكتى تاريحشى، ولكەتانۋشى، جازۋشى سۇراعان راحمەت ۇلى ءوزىنىڭ جيناعان جەبەلەرىنىڭ كوللەكسياسىن كورسەتكەن بولاتىن. مىنە، سول ساتتە مەنىڭ قىزىعۋشىلىعىم ويانا باستادى. كەيىن جەبەلەر تۋرالى سۇراستىرا باستادىم. ولاردىڭ الۋان تۇرلىلىگى، ياعني، پىشىندەرى، كولەمدەرى بارلىعى مەنى قىزىقتىرا باستادى. سۇراعان راحمەتۇلىمەن اڭگىمە بارىسىندا ءار جەبەنىڭ ءوزىنىڭ ماقساتى بولاتىنىن، اتقاراتىن قىزمەتى بولاتىنىن ءبىلدىم.
موڭعولياداعى ساپاردان ورالعاننان كەيىن ءوز بەتىمشە ىزدەنە باستادىم. كىتاپتارعا ءۇڭىلىپ، باتىرلىق جىرلاردا، داستانداردا كەزدەسەتىن جەبەلەر تۋرالى دەرەكتەردى وقىپ شىقتىم. جەبەلەردىڭ اتاۋىن جيناقتاپ، جۇيەلەپ، ولاردىڭ ناقتى قانداي بولاتىنىن ءبىلۋ ماقساتىندا جەبەلەردى دە جيناي باستادىم. كەيىن سۇراعان راحمەت ۇلى، زەينوللا ساماشيەۆ اعالارىمىز قولدارىندا بار جەبە ۇشتارىن سىيعا تارتتى. ءدال وسىنداي جەبە ۇشتارىن جيناۋمەن اينالىساتىن ازات اكىمبەك اعامىز دا ءوز كوللەكسياسىنداعى ءبىراز جەبەلەرىن بەردى. وسىلايشا جان-جاقتان مەنىڭ جەبە ۇشتارىنان كوللەكسيا جيناپ جاتقانىمدى ەستىگەن جۇرت وزدەرىندە بار جەبەلەرىن، جەبە ۇشتارىن سىيلاي باستادى. ناتيجەسىندە مەندە دە ازداعان كوللەكسياسى جينالىپ قالدى.
وسى قىزىعۋشىلىعىمنىڭ ناتيجەسىندە جەبەلەردىڭ قازاق اۋىز ادەبيەتىندەگى اتاۋلارى جونىندە زەرتتەۋ ماقالا جازىپ، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە جاريالادىم. سول ماقالانى جازۋ بارىسىندا باس-اياعى 100-دەن استام جەبە وقتارىن جيناعانىما كوز جەتكىزدىم. ولاردىڭ ءارقايسىسى ءارتۇرلى. قىزىعى سول، ءبىر عانا جەبە وعىنىڭ 100-دەن اسا ءتۇرى جانە اتاۋى بولاتىندىعى. بۇل بىرىنشىدەن قازاق ءتىلىنىڭ باي ەكەنىن كورسەتسە، ەكىنشى جاعىنان قازاقتىڭ جاۋىنگەرلىك ونەرىنىڭ جوعارعى دەڭگەيدە دامىعانىن ايعاقتايدى. ياعني، ءار جەبەنى ءتۇرلى ماقساتتا قولدانىپ، سوعىس تاسىلدەرىن تۇرلەندىرە بىلگەنىن بايقايمىز.
وسى كوللەكسيا جينالىپ قالعان شاقتا «ۇلتتىق مۋزەيگە سىي تارتۋ» اكسياسىنىڭ باستالعانىن ەستىپ، مەنىڭ قولىمدا تۇرعانشا مۋزەيدە تۇرسىن دەگەن نيەتپەن، كەلگەن قوناقتار كورسىن دەگەن ويمەن مۋزەيگە تابىستادىم.
2016 جىلعى 9 جەلتوقساندا ۇلتتىق مۋزەيدە اكسياعا قاتىسقان تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى جازىلعان العىس ايتۋ تاقتاسى اشىلدى. 2015 جىلعى اكسيانىڭ العاشقى قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىرى ە.ءقاريننىڭ دە ەسىمى وسى تاقتادان ورىن العان.
– جالپى، كەي ەلدەردە ءوزىنىڭ جەكە كوللەكسياسىنان مۋزەي اشقان ازاماتتار جايىندا دا ەستىپ جاتامىز. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كوللەكسيا جيناۋ مادەنيەتى قانشالىقتى قالىپتاستى دەپ ويلايسىز؟
– ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كوللەكسيا جيناۋ مادەنيەتى بولعان جوق دەپ ايتا المايمىز. وسىعان دەيىن دە بولدى، ءقازىر دە بار. 60-70 جىلدارداعى زيالى قاۋىمنىڭ وكىلدەرى، سول كەزدەگى جازۋشىلاردىڭ، اقىنداردىڭ، ولكەتانۋشىلاردىڭ كوللەكسيا جيناۋعا قىزىعۋشىلىعى بولعانىن بىلەمىز. ونىڭ بەرگى جاعىندا اقسەلەۋ سەيدىمبەك، مىرزاتاي جولداسبەك اعالارىمىزدىڭ زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، كوللەكسيا جيناپ جۇرگەندەرىن ەستىگەن بولاتىنبىز. ەلىمىزدەگى كوللەكسيا جيناۋ مادەنيەتىن جوعارعى دەڭگەيگە كوتەرگەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ مىرزا. يمەكەڭمەن بىرگە قىزمەتتە ءجۇرىپ ول كىسىنىڭ وسىنداي قىزىعۋشىلىعى وزىمىزگە دە جۇققانىن ايتۋىمىز كەرەك.
كوللەكسيا جيناۋ دەگەنىڭىز ازاماتتاردىڭ تاريحقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ كورسەتكىشى. بۇل زيالىلىقتىڭ، اعارتۋشىلىقتىڭ بەلگىسى. مۇنداعى ماقسات، ءبىر زاتتى جيناپ قانا قويۋ ەمەس، ءبىر جادىگەردىڭ تاريحىن، قولدانىسىن زەرتتەۋ. سونىڭ ناتيجەسىندە جۇيەلى ەڭبەك جارىققا شىعارۋ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان جەكە كوللەكسيا جيناۋ مادەنيەتىن دامىتا ءتۇسۋ كەرەك. جەكە كوللەكسيونەرلەردىڭ كورمەلەرىن وتكىزىپ، زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنەن جيناق شىعارىپ تۇرعان دا دۇرىس شىعار.
