سوڭعى كەزدەرى قازاقستان ءۇشىن ءجيى ايتىلىپ كەتكەن ساياسي سوزدەردىڭ ءبىرى "ەۋرازيا" دەيتىن ءسوز. ەكونميكالىق سيپاتتا بولسىن، ساياسي سيپاتتا بولسىن اقپارات كەڭىستىگىندە ءجيى قولدانىلىپ جۇرگەن بۇل اتاۋدىڭ تۇسىنىگى ءسىرا نە؟ ول ءبىز ءۇشىن ەكونوميكالىق كەڭىستىك قانا، ارى كەتسە گەوگرافيالىق ايماق. وسى اتاۋعا تۇركيانىڭ كوزقاراسى تۋرالى تۇركيا اقپارت كوزى "ترت-قازاق" ارناسى تومەندەگىدەي ماقالا جاريالاعان. "وسى جۇمباق ەۋرازيا قۇرلىعىندا ساياسي ءبىر وداق قۇرىلىپ، تاريحتاعى ورنىن العانشا جالعاساتىن سياقتى كورىنەدى." دەپ تۇيىندەلەتىن ماتەريالدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز، وقىڭىز، وي ءتۇيىڭىز ءقادىرلى وقىرمان!

***                     ***               ***

ەۋروپا مەن ازيا توعىسقان ءبىر ايماقتا ورنالاسقان جانە ءوزىن ءارى ازيالىق، ءارى ەۋروپالىق ءبىر ەل رەتىندە قابىلداعان تۇركيا ءۇشىن «ەۋرازيا» اتاۋى بوتەن ەمەس. پرەمەر-مينيستر رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ سوڭعى كەزدەرى كەيبىر مالىمدەمەلەرىنە كوز جۇگىرتسەك تۇركيانىڭ ەۋرازيا ايماعىندا قۇرىلعان وداقتارعا نازار اۋدارىپ وتىرعانىن ايتا الامىز. مۇنداي قىزىعۋشىلىق بولسا دا تۇركيادا «ەۋرازيا» ۇعىمى جايلى ناقتى ءبىر انىقتاما جوق. جالپى تۇركيادا «ەۋرازيا» دەلىنگەندە باتىسقا التەرناتيۆ ءبىر ايماق ەسكە تۇسەدى. الدىمەن تۇركياداعى «ەۋرازيا» اتاۋىن ەسكە تۇسىرەتىن وقيعالاردىڭ وتكەنىنە كوز جۇگىرتەيىك. مۇنى كەزەڭدەرگە بولسەك، 1990 جىلىنان بۇرىن جانە كەيىن دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرا الامىز. وسمانلى مەملەكەتىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا وسى جەرلەرگە بايلانىستى ەلدىڭ ۇستانىمى تۋرالى ۇنەمى پىكىر-تالاستار بار ەدى. زيالىلار باتىسشىلدىق، يسلامشىلدىق، تۇرىكشىلدىك جانە وسمانيزم يدەيالارىمەن باستارىن قاتىرىپ جۇرسە، رەسپۋبليكا قۇرىلعاننان كەيىن تۇركيا بەتىن باتىسقا بۇردى. باسقاشا ايتقاندا باتىسشىلدىق يدەولوگياسىن ماقۇلدادى. سول كەزدەگى «ەۋرازياشىلدىق» يدەياسىنىڭ تۇركياداعى ۇلگىسى بولىپ تابىلاتىن تۇرىكشىلدىك پەن وسمانيزم ارتتا قالدى. ماسكەۋ مەن تۇركىستاندا تابىسقا جەتە الماعان ەنۆەر پاشا مەن جاقتاۋشىلارى تۇركيانىڭ شىعىسقا بەت بۇرۋى كەرەكتىگىن ويلايتىن. زيا گوكالپتىڭ «قىزىل الما» يدەياسى دا مۇنى كوكسەيتىن. ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە يمپەرياليزمدى سىنعا العان سولشىلدار شىعىس پىكىرلەرىنە دە جاقىنداي باستادى. ول كەزدە «ەۋرازيا» دەگەندە تۇركيانىڭ شىعىسى ەمەس، استاناسى ماسكەۋ بولعان بۇرىنعى كەڭەس وداعى ايماعى ەسكە تۇسەتىن. تۇركيانىڭ ناتو-عا مۇشە بولعاننان كەيىن سوسياليستىك جاعراپيادا ورىن العان ەلدەر تۇركيانى باتىس بلوگىندا ورىن العان ەل رەتىندە قابىلدادى. كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىنا دەيىن بۇل جاعداي وسىلايشا جالعاستى. * * * سالقىن سوعىس ءقاۋپى جويىلعاننان كەيىن تۇركيا كەڭەس وداعىنان بولىنگەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەردى تانىپ، ولارمەن بايلانىس قۇرا باستادى. «تۇركى الەمى» ۇعىمى اشىق تۇردە ايتىلا باستادى، تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ 9-شى پرەزيدەنتى سۇلەيمان دەميرەلدىڭ «ادرياتيكادان جۇڭگو قورعانىنا دەيىن تۇركى الەمى» مالىمدەمەسى ەستەردە ساقتالدى. بۇرىنعى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسى باس حاتشىسى تۋنجەر كىلىچتىڭ مالىمدەمەسى بولسا ۇزاق ۋاقىت تارتىستارعا سەبەپ بولدى. تۇركيانىڭ تۇركى الەمىمەن ىنتىماقتاستىعى ەكى تاراپتىڭ دا قاتەلىكتەرىنە بايلانىستى تابىسقا جەتە المادى. وسى جاعدايعا بالكىم «تۇركى الەمى»، «ەۋرازيا» سياقتى اتاۋلاردىڭ ماعىنالىق تۇسىنىكسىزدىگى دە ىقپال ەتكەن شىعار. رەسەيدىڭ قايتادان كۇشەيۋىنەن كەيىن تۇركيادا «بۇل جۇمىستار رەسەيسىز جۇرمەيدى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. تۇركيا 2001 جىلى رەسەيمەن «ەۋرازيادا ىنتىماقتاستىق» جوباسىنا قول قويدى. بۇل جوبادا «ەۋرازيا» دەپ بۇرىنعى كەڭەس وداعى جاعراپياسىنا كىرگەن جەرلەر اتالدى. ادىلەت جانە وركەندەۋ پارتياسى بيلىككە كەلىپ كۇشەيگەننەن كەيىن جان-جاقتى، انكارادان باسقارىلاتىن ساياسات جۇرگىزۋگە تالپىنىستار جاسادى. رەسەيدەن باستاپ، تۇركيانىڭ شىعىسىنداعى مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتتى. ەۋرازيا جاعراپياسى ادىلەت جانە وركەندەۋ پارتياسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءبىر ايماق بولماسا دا، ۇمىتىلماۋعا ءتيىس، ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىندە ىنتىماقتاستىقتار قۇرۋعا بولاتىن ايماق رەتىندە قابىلداندى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى احمەت داۆۋتوعلۋنىڭ «افروەۋرازيا» يدەياسىنىڭ ىشىندە ورىن الدى. قارايتىن بولساق تۇركيادا ۇلتشىلدار مەن راديكالداردىڭ وزدەرىنە ءتان «ەۋرازيا» ايماقتارى بار ەكەنىن بايقايمىز. راديكالدار مۇنى «وسمانلى جاعراپياسى» دەپ تۇسىندىرسە، ۇلتشىلدار «تۇران جاعراپياسى»، رەسپۋبليكاشىلار بولسا رەسەي مەن امەريكاعا قارسى شىعۋ رەتىندە تۇسىندىرەدى. تۇركيادا «ەۋرازيا» اتاۋى مۇنىمەن دە شەكتەلمەيدى. مىسالى ستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى ەۋرازيا ينستيتۋتىنىڭ جۇمىس ايماعى رەتىندە تۇركيا، جەرورتا تەڭىزى مەملەكەتتەرى، شىعىس ەۋروپا جانە بالكان مەملەكەتتەرى، ورتاشىعىس، كاۆكاز جانە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى كورسەتىلەدى. بايقاعان شىعارسىز، تۇركيادا دا «ەۋرازيانىڭ" ناقتى ءبىر تۇسىندىرمەسى جوق. وسى جۇمباق ەۋرازيا قۇرلىعىندا ساياسي ءبىر وداق قۇرىلىپ، تاريحتاعى ورنىن العانشا جالعاساتىن سياقتى كورىنەدى.