قازاقستان ءۇشىن ەڭ ءبىر وزەكتى ماسەلە ات توبەلىندەي قازاقتىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇرايتىن شەتەلدەگى قازاقتىڭ ەلگە ورالۋى مەن ورنالاسۋى. وسى رەتتە كولدەنەڭدەپ شىعاتىن باستى پروبلەما قانداستارىمىزدىڭ قۇجاتتىق قيىنشىلىقتارى. ولار ادەتتە ەلگە كەلىپ، تۇرعىلىقتى تىركەۋگە وتىرۋ مەن ازاماتتىق الۋ ءۇشىن جىلدار سابىلتىپ جاتادى. الايدا بۇل ولار كورەتىن قۇجاتتىق سارساڭنىڭ سوعى عانا. سەبەبى ولار تۇراتىن باسقا ەلدەر قانداستارىمىزدىڭ پاسپورت جاساتۋى مەن ۆيزا الۋى ءۇشىن مىڭ ءبىر ماشاقات قاعاز وتكەلدەر توسىپ قويعان. وسىنداي ماسەلەلەردىڭ ءبىرىن كوتەرىپ، «ازاتتىق راديوسى» كولدەي ماقالا جازدى. ءبىزدىڭ تۇسىنگەنىمىز ەكى ميلليونعا تاياۋ قازاق قونىس تەپكەن جۇڭگو قازاقتارىنا ەلگە كەلۋ ءۇشىن رۇقساتناما بەرەتىن ۇرىمجىدەگى قازاق ەلشىلىگىندە بار-جوعى ءۇش-اق ادام تەك ءتورت-اق كۇن كىسى قابىلدايدى ەكەن. ونداعى ۇزىن سونار كىسى كەزەك پەن جەمقورلىق ماسەلەسى بۇعان دەيىن دە جازىلعان، ايتىلعان، ءبىراق توقتاۋ تۇسەتىن، ماسەلە وڭ ساتىمەن شەشىلەتىن مەزەت جەتكەن جوق پا؟ ۇرىمجىدەگى ەلشىلىك ەتنيكالىق قازاقتارعا بارىنشا جەڭىلدەتىپ ۆيزا بەرۋى دۇرىس بولسا كەرەك-تى. نازارلارىڭىزعا ازاتتىق جازعان ماقالانى ۇسىنامىز:

***                 ***                     ***

ۇرىمجىدە ۆيزا الۋ قيىندىعى تاعى ايتىلا باستادى

 ءۇرىمجى قالاسىندا تۇراتىن اقىتبەك ەسىمدى ەتنيكالىق قازاق – ون شاقتى جىل بويى قىتايداعى قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىگىنەن ۆيزا الۋ ماشاقاتىن كورىپ جۇرگەنىن ايتىپ شاعىمدانۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول بيىل ءوزى تاريحي وتانىم دەپ سانايتىن ەلگە بارۋعا ەرتەرەك قامدانىپ، ۇرىمجىدەگى قازاقستاننىڭ ءتولقۇجات-ۆيزالىق قىزمەتىنە بىرنەشە اي بۇرىن ۆيزا الۋعا ءوتىنىش بەرگەن.

اقىتبەك سياقتى ساپارعا جاز ايىنداعى دەمالىس كەزىندە شىعاتىندار كوپ. ولاردىڭ كوپشىلىگى – جاز شىعا قولى بوسايتىن مالشى-ديقاندار مەن مۇعالىمدەر. ۆيزا الۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا، مامىر ايىنان باستاپ قازاقستانعا بارۋشىلار سانى بىردەن ءوسىپ كەتەدى دە، ۆيزا الۋ كەزىندە ۇزاق-سونار كەزەك پايدا بولادى.

«ۇرىمجىدەگى قازاقستاننىڭ ءتولقۇجات-ۆيزالىق قىزمەتىندە بار-جوعى ەكى-ۇش ادام عانا جۇمىس ىستەيدى. جازدا بارساڭ دا، قىستا بارساڭ دا سول ەكى-ۇش ادام وتىرادى. ياعني جۇمىس ىستەۋ جۇيەسى دۇرىس قۇرىلماعان. ال الدىن-الا قامدانۋدى بىلمەيتىن جەرگىلىكتى ەتنيكالىق قازاقتار ۆيزا الۋ كەزىندە دەلدالدارعا ۇرىنادى» دەيدى اقىتبەك.

«دات ايتساق، «شىق» دەيدى»

ازاتتىق تىلشىسىنە ءوزىن وڭال دەپ تانىستىرعان ءۇرىمجى قالاسىنىڭ تاعى ءبىر تۇرعىنى اسىرەسە، الىس ايماقتاردان كەلگەندەر ءۇشىن «ۆيزا الۋدىڭ قاسىرەت ەكەنىن» ايتتى.

«مەنىڭ تۋىستارىم التاي ايماعىندا تۇرادى. ءۇرىمجى مەن التايدىڭ اراسى 600 شاقىرىم. كەيدە سونشالىقتى الىس جەردەن كەلىپ اپتالاپ جاتىپ قالادى. بۇعان قوسا وسى ۆيزا بەرۋ مەكەمەسىندە ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ اداممەن قارىم-قاتىناسى، سويلەسۋ مادەنيەتى وتە تومەن. كەيدە داتىڭدى ايتساڭ «شىق» دەيدى، بولماسا قاراۋىل شاقىرادى. قازاقستاندا تۋىسىمىز، تامىر-تانىسىمىز تۇرادى. كەيدە توي-تومالاققا، كەيدە ولىم-جىتىمگە بارۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىراق بىزدە ەڭ جىلدام بەرىلگەن ۆيزانىڭ وزىنە ءبىر ايدا ارەڭ قولىڭ جەتەدى» دەيدى وڭال.

قازاقستان ۆيزاسىنا ءوتىنىش تاپسىرۋشى ۇرىمجىلىكتەر ءتولقۇجات-ۆيزالىق قىزمەت بولىمشەسىن التاي مەن قۇلجا قالالارىنان دا اشىپ قويسا دەپ سۇرايدى. ءۇرىمجى - قىتايدىڭ باتىسىنداعى شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنىڭ ورتالىعى. ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى وسى اۋدانعا كىرەتىن قاراماي قالاسىندا جانە ىلە-قازاق اۆتونوميالىق وبلىسىندا (قۇلجا جانە التاي قالالارى) تۇرادى.

«شەشىمىن تاپقانشا قاراستىرىلا بەرەدى»

ازاتتىق ءتىلشىسى ءۇرىمجى قالاسىنداعى قازاقستاننىڭ ءتولقۇجات-ۆيزالىق قىزمەتىنە قوڭىراۋ شالعان ەدى. ءاتى-جونىن ايتپاعان ديپلومات: «ءوتىنىش بەرگەن سوڭ 15 كۇننىڭ ىشىندە ۆيزا دايىن بولادى. ءوتىنىش بەرگەن ازامات ءوزىنىڭ مەكەن-جايىن قالدىرادى. ءبىز ۆيزانى پوشتا ارقىلى ءتيىستى مەكەن-جايعا جىبەرەمىز» دەپ جاۋاپ بەردى.

ال قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ وكىلى نۇرجان ايتماحانوۆ ۆيزا الۋ كەزىندەگى قيىندىقتاردى شەشۋ ءۇشىن «ءتيىستى شارالار اتقارىلىپ جاتقانىن» ايتادى.

 «جالپى مۇنداي ماسەلەلەر (ۆيزا الۋ قيىندىعى – رەد.) بار. جاز ايلارىندا تەك قىتايداعى قازاقتار ەمەس، قازاقستاندىق ازاماتتار دا سونداي قيىنشىلىقتارعا تاپ بولادى. بۇل ماسەلە بويىنشا، ءبىر ەمەس، بىرنەشە كەزدەسۋ وتكىزىلدى، ءالى دە وتكىزىلەدى. شەشىمىن تاپقانشا قاراستىرىلادى. وتكەن جىلدىڭ ناتيجەسى بويىنشا ۇرىمجىدەگى قازاقستان ازاماتتارىن قابىلداۋ كۇنى ارتتىرىلدى. بۇرىن ءۇش كۇن قابىلدايتىن بولسا، ەندى ءتورت كۇن قابىلدايتىن بولادى. سوسىن قىزمەتكەرلەر سانى ءبىر كىسىگە كوبەيتىلدى. بۇرىن ەكى تەرەزە جۇمىس ىستەپ كەلسە، ەندى ءۇش تەرەزە ارقىلى ازاماتتارعا قىزمەت كورسەتىلەدى» دەدى نۇرجان ايتماحانوۆ.

ازاتتىق ءتىلشىسىنىڭ «التاي مەن قۇلجا قالاسىنان «ءتولقۇجات-ۆيزالىق مەكەمە اشۋ تۋرالى ماسەلە بۇعان دەيىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە قاراستىرىلدى ما؟» دەگەن ساۋالىنا باسپا ءسوز قىزمەتىنىڭ وكىلى «انىق جاۋاپ بەرە المايتىنىن» ايتتى.

ۇرىمجىدەگى قازاقستاننىڭ ءتولقۇجات-ۆيزا قىزمەتى بۇعان دەيىن دە داۋعا ىلىنگەن. 2011 جىلى ازاتتىق قىتايلىق قازاقتاردىڭ ۆيزا الۋ قيىندىعى تۋرالى، مىڭداعان ادامنىڭ ءبىر ۋاقىتتا اپتالاپ كەزەك كۇتۋگە ءماجبۇر بولعانى جايىندا جازعان ەدى. شىڭجاڭ قازاقتارى ۆيزا راسىمدەۋ كەزىندە سىبايلاس جەمقورلىق پەن رەتسىزدىككە كۋا بولعاندارىن ايتقان. كوپ ۇزاماي بۇل ماسەلەگە قازاقستاندىق ب ا ق تا نازار اۋدارىپ، كەيىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جەمقورلىق تۋرالى شاعىمداردى جوققا شىعارسا دا، ۇرىمجىگە قوسىمشا ءبىر ديپلومات جىبەرگەن بولاتىن.

azattyq.org