«Ratel.kz» سايتىندا ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ «مەن التىنبەكتى پينوچەت، ول مەنى چون دۋ حۆان دەپ اتاۋشى ەدى. Iءى ءبولىم» دەگەن ورىس تىلىندەگى ماتەريال جارىق كورگەن بولاتىن. «قامشى» پورتالى التىنبەك سارسەنبايەۆقا قاتىستى جازىلعان مەمۋاردى (ەستەلىككە تولى جازبا) قازاق تىلىنە اۋدارىپ، وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون سانادى. مەمۋاردىڭ ءى ءبولىمىن دە «قامشىنىڭ» بەتىنەن وقي الاسىز، قۇرمەتتى وقىرمان!
مورموندار مەكەنىندە
بەكەر كۇلەسىز. شىنىن ايتايىن، ءىش پىسپايتىن جەر. جەرگىلىكتى حالىق دىنگە قاتتى سەنەدى. ادامگەرشىلىكتەرى جوعارى. جەزوكشەلىككە رەسمي رۇقسات بەرگەن نيەۆادانىڭ كورشىسى بولسا دا ادەپ پەن ار-ۇياتتى جوعارى قويادى.
مورموندار مەكەنىنىڭ تاريحى قان توگۋدەن باستاۋ الادى. امەريكا جەرلەرىنىڭ پايدا بولۋ تاريحى سونداي عوي. وزگە جەردەن كوشىپ كەلگەندەر جەرگىلىكتى حالىققا سوعىس اشادى، اقىر اياعىندا شوشونداردان جەردى تارتىپ الىپ، كوسەمدەرىن ءولتىرىپ، قالا سالادى. سوسىن حرام مەن شىركەۋلەردى بوي تۇرعىزادى. كاباكتار مەن كەڭسەلەردى دە تۇرعىزۋدى ۇمىتپايدى.
ءار جەكسەنبى سايىن مەن بولمە جالداعان ءۇيدىڭ يەسى مونتي مەنى وياتىپ، شىركەۋگە بارۋعا شاقىراتىن. بارماساڭ رەنجيدى. قالىڭ مورمونداردىڭ اراسىندا ولاردىڭ پوپتارىنىڭ ايتقان اڭگىمەسىن تىڭداپ بىرنەشە ساعات بويى وتىراتىنمىن. شىركەۋ باسشىسى اقيقات جولى، كۇناعا باتپاۋ جايىندا، بۇكىل ادامزاتتىڭ باياندى باقىتى جايلى ۋاعىز ايتىپ، «مورموندار كىتابىنان» ءۇزىندى وقىپ بەرەتىن. سوڭىنا قاراي جينالعانداردى ءبىر ارالاپ شىعىپ، ءارقايسىسىنا ءبىر ءتىلىم نان ۇستاتاتىن. حريستوستىڭ نانىن ونىڭ «بولشەگى» رەتىندە ۇندەمەستەن اۋزىما سالىپ، ونىڭ «قانى» رەتىندە سۋ ىشەتىنمىن.
شىندىعىمدى ايتسام، باسىندا كۇن كورىسىم ناشار بولدى. ۇنەمدەۋگە تىرىساتىنمىن. مورموندار مەكەنىندە دۇرىس تاماقتانۋعا قاتتى كوڭىل بولەدى. مەن بولسام، قارا دوستارىممەن بىرگە «ماكدونالدستە» تاماقتانىپ ءجۇردىم. كىرىمدى شىلاپشىنعا سالىپ، قولمەن جۋاتىنمىن. بالا كۇنىمنەن ۇناتپاي جۇرگەن پىسپەگەن كوكەنىستەردى جەي باستادىم. ءتىپتى ءبىر رەت بارىپ اقشاعا قان تاپسىرىپ كەلدىم. ونداعى ويىم پاتەراقىسىن تولەۋ. قىسقاسى، كۇنىمدى ارەڭ كوردىم.
مورمونداردىڭ قۇدايى ماعان قاراستى ما، بىلمەدىم، ايتەۋىر ءبىر كۇنى قالتالارى قالىڭ، تانىس-تامىرلارى كوپ مورموندارمەن تانىستىم. ولار وزدەرىن اۋليە حريستوس ييسۋستىڭ سوڭعى كۇندەرى شىركەۋىنىڭ ينۆەستورلارىمىز دەپ تانىستىردى. ماعان جالعىز سۇراق قويدى – حريستوسقا قالاي قارايسىڭ؟ مەن ويلانباستان بىردەن ونى ۇناتاتىنىمدى ايتتىم. ونىمەن كەزدەسۋدى، كورىسۋدى ارمانداماسام دا باعالايمىن، قۇرمەتتەيمىن. مەنىڭ جاۋابىمنان كەيىن ولار مەنىڭ قولىما مورمونداردىڭ كىتابىن ۇستاتتى دا دەمالىس كۇنىنە كەزدەسۋ بەلگىلەدى.
ءبىر اپتا بويى اتالمىش كىتاپتان باس المادىم. تۇسىنبەگەن جەرلەرىمدى مونتيدان سۇراپ وتىردىم. كىتاپتان ەش ەرەكشەلىك بايقامادىم. كادىمگى بيبليا. ماعان ۇناعانى شىنشىل مورمونداردىڭ كوپ ايەل الۋعا رۇقسات بار ەكەن.
بەلگىلەنگەن كۇنى قالانىڭ سىرتىنداعى ۇيدە كەزدەسىپ، شۇجىقتار قۋىردىق. رەسمي ەمەس جاعدايدا اڭگىمەلەسىپ، مەن «قۇدايدى تانۋ» دەگەن قىسقاشا اتاۋمەن الەۋمەتتىك روليك تۇسىرەتىن بولىپ كەلىستىك. اڭگىمەمىز دە، جەگەن شۇجىعىمىز دا كوڭىلىمنەن شىقتى. ءۇش ايدان كەيىن «ماكدونالدستەن» تاماقتانۋدى قويدىم. شىركەۋگە ءجيى باس سۇعاتىن بولدىم. ونداعىلاردى قۇلاق سالىپ تىڭدايتىن بولدىم.
كۇتپەگەن قوڭىراۋ
سولاي ءۇش جىل ءوتتى. ازاماتتىق الۋعا گرين-كارت تا تاپسىرىپ، جاقسى اۋداننان پاتەر جالداپ، جۇما سايىن بليۋز تىڭداۋ ءۇشىن «قارا جەسىر» دەگەن بارعا باراتىن بولدىم. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – مورمونداردىڭ ءوز ادامىنا اينالدىم. 1993 جىلى تەلەفونىم شىرىلدادى. بۇل كۇتپەگەن قوڭىراۋ بولدى. ول التىنبەك بولاتىن.
- ەي، قاڭعىباس، قايدا ءجۇرسىڭ؟
بىردەن قوڭىراۋ شالۋشى كىم ەكەنىن ەسىمە تۇسىرە المادىم. تەلەفوننان شىققان داۋىس وتكەننىڭ جاڭعىرىعى سياقتى ەستىلدى.
التىنبەك اراعا كۇن سالىپ قوڭىراۋ شالا بەردى. ءوزىنىڭ مينيستر بولعانىن، بەلگىلى رەسۋرستاردى باسقاراتىنىن، الدا ۇلكەن وزگەرىستەر كۇتىپ تۇرعانىن، جانىنا سەنىمدى سەرىكتەر قاجەتتىگىن، مەن ءدال سونداي ادام ەكەندىگىمدى ايتىپ «ەسىڭ باردا ەلىڭدى تاپ» دەپ اقىل-كەڭەس ايتتى. بويىمدا ريەۆانشيستتىڭ رۋحى وياندى (كەك الۋعا، جاۋاپ سوققى جاساۋعا ۇمتىلۋ). كەك الاۋى ونسىز دا تۇتانىپ تۇرعان بولاتىن. كوپ سوزباي شامادانىمدى جينادىم دا تايىپ تۇردىم. قازاقتارعا.
مورموندار كەتەر كەزدە جانارىما ۇزاق قارادى دا جاندارى اشىپ، ارقامنان قاعىپ شىعارىپ سالدى. قازاقتار جايلى مەن بىلمەگەن دۇنيەنى سولار ىشتەرى سەزىپ، ءبىلىپ تۇرعانداي بولدى.
التىنبەك مەنى قۇشاق جايا قارسى الدى. مەن كەلگەنگە ءتىپتى ماز-مەيرام بولعانداي.
مەن بولسام، قازاقتىڭ ءجۇزىن كورگەنگە بال-بۇل جايناپ جۇرە بەردىم.
ويىنشىلار ويىن ۇستولىنەن تۇرماۋى شارت
التىنبەك جالعان سويلەمەپتى. شىنىمەن دە مينيستر ەكەن. باسپا ءسوز جانە قوعامدىق اقپاراتتىڭ. بۇل مينيسترلىك سول كەزدە وسىلاي اتالۋشى ما ەدى؟ قايدان بىلەيىن، اتاۋىن ماۋسىم سايىن اۋىستىرا بەرەتىن قۇرىلىم عوي...
ماڭىزدىسى ول ەمەس. باستىسى التىنبەك ەكىنىڭ ءبىرى تۇگىل، ميلليوننىڭ ءبىرى كىرە بەرمەيتىن «تار كەڭىستىككە» جولداما الدى. ول جاقتا ءبارى كۇردەلى. ۇتىس قورى دا ۇلكەن، بايگەگە تىگەلەتىن دە مولشەر دە قوماقتى. ءدال بۇگىن قانداي ورىنتاققا جايعاسقانىڭ دا ماڭىزدى ەمەس. بۇگىن سەن مادەنيەت ءمينيسترىسىڭ، ەرتەڭ قك-نىڭ حاتشىسىسىڭ، ارعى كۇنى ۆيسە-پرەمەر، مەملەكەتتىك حاتشى، ۇقك ءتوراعاسى ورىنباسارى. سولاي اينالىپ كەتە بەرەدى.
ويىنشىلار ويىن ۇستولىنەن تۇرماۋى شارت. كارتالار ۇزدىكسىز تاراتىلادى. ويىنعا مۇقيات بولۋ قاجەت. كەز كەلگەن ۋاقىتتا ساعان جالعان كارتا ۇستاتىپ، ورنىڭدى بوسات دەۋى مۇمكىن. بۇل ءوتىنىش بولۋى دا، بۇيرىق بولۋى دا عاجاپ ەمەس. قىسقاسى، كادىمگى ۇرىس مايدانى. ەسەسىنە الاتىن «ەنشىڭ» دە تاۋەكەل ەتۋگە تۇرارلىقتاي.
كوپتەن كورمەگەن جورا-جولداستارىم وسىنى ماعان ايتۋمەن، تۇسىندىرۋمەن الەك بولدى. العاشقىدا وزگە ەلگە ورالعانداي اسەر الدىم. مەملەكەتتىك قۇرىلىمدىق جۇيەسى جاڭارعان جاڭا قازاقستان. تاڭ قالارلىعى، التىنبەك بارلىق جەردە دە نەگىزگى ءرولدى سومداۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى. الىنبايتىن قامال سياقتى ەسىكتەردى التىنبەك تەۋىپ كىرىپ اشىپ، وڭاشا اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى دەپ ەستىدىم. ونىڭ بەدەلى زور، كوبىسى ونى مۇراگەرلىككە باستى ۇمىتكەر سانايدى، سىرتتاي «سۇر كاردينال» (تاريحتا ساياساتتا جۇرگەن بەدەلدى ادامداردى سولاي اتاعان. ولار وزدەرى تاققا جايعاسپاسا دا سوزدەرى ءوتىمدى بولعان. بىلايشا ايتقاندا، بيلىكتى استىرتىن جۇرگىزگەن) دەيدى دەگەندى دە قۇلاعىم شالدى. ماعان قوسىپ ايتقاندارىن سوسىن عانا ءبىلدىم، الايدا ءار ازىلدە ءبىر شىندىق بارى راس.
«كاردينالمەن» جولىقتىق. سويلەستىك. التىنبەك قاتتى وزگەرىپ كەتكەن. بۇرىنعى قاراپايىمدىلىقتان تۇك قالماعان. بالالىقتان دا. بۇكىرەيىپ جۇرەتىن ول بويىن تىكتەپ العان. سالماقتىلىق، بايسالدىلىق پايدا بولعان. ىشكى تۇيمەلەردى تۇيمەلەپ، امبەباپ شەنەۋنىكتىك كامۋفلياج كيىپ الىپتى. قاراپ تۇرساڭ، سول التىنبەك، ءبىراق ول ەمەس. ءبىر ساتكە جانارىندا جاسوسپىرىمدىك ۇشقىن پايدا بولادى دا وشەدى. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى، التىنبەك «اعا» اتاندى. اعاعا ساي بولۋعا تىرىستى.
قورشاعان ورتاسى اسەر ەتپەي قويمادى. جالعىز جۇرمەيتىن بولعان. قاسىندا قولشوقپارلارى بار. ولار باستىقتارىنىڭ تۇشكىرگەنىنە دە كۇلۋگە دايىن ەدى. وندايعا شىداۋ قيىن. نە كونۋ كەرەك، نە ءوسۋ كەرەك. بىرەۋدىڭ ول قولىنان كەلسە، بىرەۋ شىداس بەرمەيدى. ناتيجەسىندە، ازاماتتى بيلىك بۇزىپ تىنادى. ونىڭ كەسىرىنەن ادام ءومىرباقي «پۋبەرتانتتى» (جىنىستىق پىسىپ-جەتىلۋ كەزەڭى-رەد.) كەزەڭدە قالىپ قويادى.
ءوزى ءبىلسىن دەدىم. ۇناسا، مەيلى. ءوزىنىڭ ءومىرى عوي. وينار، جالىعار، قويار. يىعىندا باسى بار دەدىم. باستىسى ىسپەن شۇعىلدانۋ، سودان كەيىن قانداي جولدى تاڭدايدى ءوزى بىلەدى.
سودان سوڭ اقىلدى ادامداردىڭ ماعان ايتقانى بار: بۇل جەردە باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس. قاسقىرمەن ءومىر سۇرسەڭ...
ساياساتكەرلەردىڭ دوپ تەبىسى
مەن جۇمىسقا كىرىستىم. تەليەۆيدەنيادا. «قازاقستان» ارناسىندا «سپورت پليۋس» دەگەن باعدارلاما اشتىم. باعدارلاما رەيتينگ جيناي باستادى.
1997 جىلى التىنبەك مەنى «قازاقستاننىڭ تەليەۆيدەنياسى مەن راديوسى» رەپۋبليكالىق كورپوراسياسىنىڭ باس ديرەكتورى ەتىپ تاعايىندادى. اتالمىش كورپوراسياعا «قازاقستانمەن» قاتار «الاتاۋ»، «شالقاردىڭ» راديوسى مەن گازەتى، تەلەباعدارلاماسى كىردى.
ءبىرىنشى كەزەكتە باس كورپۋستاعى جوندەۋ جۇمىستارىن قولعا الدىم. عيماراتتىڭ سىلاپ-بويالماعانىنا ءبىراز جىل بولعان ەكەن. ءتىپتى سوڭعى رەت قاشان بولعانى ەشكىمنىڭ ەسىندە جوق. ءبارىن اۋىستىردىق، تازالادىق. اكتەدىك. بويادىق. ءوڭ كىردى.
باعدارلامالار كەستەسىن جاڭارتتىق. جارناما بەرۋشىلەر كوبەيدى.
ارا-تۇرا التىنبەكپەن كورىسىپ تۇردىق... فۋتبول الاڭىندا.
ولىسپەي-بەرىسپەۋشى ەدى ولار: ۇكىمەت پارلامەنتكە، باسپا ءسوز ءمينيسترى باسقا مينيسترلىكتەرگە قارسى وينايتىن. بىلايشا ايتقاندا، ساياسي يستەبليشمەنتتىڭ (ىقپالدى توپتار) جۇلدىزدارىنىڭ (مەن ول كەزدە تاني قويمايتىن) قاتۋىسىمەن وتكەن پرينسيپيالدى ماچتار بولاتىن.
ماعان كىممەن ويناۋ ماڭىزدى ەمەس ەدى. ورىستاردىڭ ماقالى بار «مونشادا ءبارى بىردەي» دەگەن. مەن تەك كەيبىرەۋىن ەسىمە ساقتادىم.
ءاليحان بايمەنوۆ، جاقسى وينايتىن. ويلى. ساراڭ ەمەس.
سەرىك قوناقبايەۆ – شەبەر دەۋگە بولادى. الاڭداعى ينتەللەكتۋال.
ءشارىپ وماروۆ تابيعاتىنان ءىرى دەنەلى، ۇزىن بويلى ازامات بولاتىن…
دالا جاۋىنگەرى اتوي سالدى...
ەرتىسبايەۆ ۇنامايتىن ماعان. ويناي المايتىن، قۇر ايعايلايتىن. پاس بەرۋ دەگەندى بىلمەيدى. كوماندانى كوزگە ىلمەيدى. گولدى ءوزى-اق سوققى كەلەدى. تىراشتانادى. وندايلاردى فۋتبولدا ۇناتىڭقىرامايدى.
التىنبەك مەنى ماڭىزدى دەگەن ماچتارعا عانا شاقىراتىن. جەڭگەندەرگە جەڭىلگەندەر ءبىر جاشىك سىرا اپەرىپ، تەگىن مونشاعا پاراتىن.
نە دەيمىن؟ بىرەۋدىڭ ەسەبىنەن ءجيى جۋىناتىنبىز. سىرا دا ىشتىك.
وعان قىزىق لاقاپ ات قويدىم – پينوچەت (اۋگۋ́ستو حوسە́ رامو́ن پينوچە́ت ۋگا́رتە – ءچيليدىڭ مەملەكەت جانە اسكەري قايراتكەرى). ءتۇرىن سونداي سۇستى قىلىپ جاساپ الاتىن. ول بولسا مەنى چون دۋ حۆان (كورەيانىڭ مەملەكەت جانە اسكەري قايراتكەرى. 1980-88 جىلدارى كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى) دەپ اتاي باستادى.
ءبارى قالپىنا تۇسە باستاعانداي بولدى.
1998 جىلى ادام ءتۇسىنىپ بولمايتىن وقيعالار ورىن الا باستادى.
اۋدارعان: جازيرا بايدالى
