(گازەتتىڭ 50ء-ىنشى سانىنان مۇقابا سۋرەت)

وسىدان 104 جىل بۇرىن، ناقتىراق ايتساق، 1913 جىلدىڭ 2 اقپانىندا قازاق دالاسىندا تاريحي ماڭىزى زور، الاش تاريحىنداعى رۋحاني سىلكىنىستى وقيعا ورىن الدى.  ءدال وسى كۇنى دۇنيەگە التى الاشتىڭ جوقتاۋشىسىنا اينالعان «قازاق» گازەتى كەلدى. جىلدار بويعى ەزگىدەن قاجىپ، رۋحاني قالجىراي باستاعان قازاق دالاسىندا ۇلتتىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە ۇندەيتىن، ۇلتتىق يدەيانى ناسيحاتتايتىن «قازاق» گازەتىنىڭ العاشقى ءنومىرى وسى كۇنى جارىق كوردى.

وتكەن حح عاسىر باسىندا ۇلت مۇراتى، ەل مۇددەسى قاتاڭ سىنعا تۇسكەن كەزەڭ بولعاندىقتان، سول تۇستاعى زيالى قاۋىم وكىلى قازاق جۇرتىنىڭ دا وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي ساۋاتتى بولۋىن تىلەپ، ەڭ باستىسى ۇيقىعا كەتكەن قوعامنىڭ ساياسي ساۋاتىن اشۋعا بەلسەنە كىرىسكەن بولاتىن.  وسى باعىتتا ۇلتتىڭ جوعىن جوقتايتىن، بايتاق دالاعا قونىستانعان ەل اراسىنا ەندەپ كەتە الاتىن، سول ارقىلى ۇلتتىق يدەيانى، بوستاندىق پەن بىرلىكتى ناسيحاتتاي الاتىن ءباسپاسوزدىڭ ءرولى ەرەكشە سەزىلگەن ەدى. مۇنداي ماقسات-مۇراتتى 5 جىل عۇمىر كەشىپ، 265 ءنومىرىن جارىققا شىعارىپ ۇلگەرگەن "قازاق" گازەتى شەبەر ورىنداپ شىقتى. الاشتىڭ العاشقى الداسپانى تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆ: "قازاق" گازەتى - ەل دەرتىنىڭ سەبەبىن ۇعىپ،  ەمىن ءبىلىپ، ەندى قازاقتى وياتىپ، كۇشىن ءبىر جەرگە جيناپ، پاتشا ساياساتىنا قارسىلىق ويلاپ، قۇرعاق ۋايىمنان دا بوس سوزدەن دە ىسكە قاراي اياق باسامىز، دەپ تالاپ قىلا باستاعان ۋاقىتقا تۋرا كەلدى. بۇل تۇتىنعان جولدا "قازاق" گازەتى ءوز مىندەتىن ءدوپ اتقاردى"، - دەپ جازادى.

شىندىعىندا دا 1913 جىلى اقپاننىڭ 2-سىنەن باستاپ جارىققا شىققان "قازاق" گازەتىنىڭ باستى ماقساتى "ەسىگىن تارس بەكىتىپ، قالىڭ ۇيقىعا كەتكەن" جۇرتتى تۇندىكتەن ساۋلە بولىپ كىرىپ، وياتۋ بولاتىن. بۇل جونىندە ۇلت گازەتىن شىعارۋشى كوسەمدەر بىلاي دەپ جازادى:  "گازەت قىزمەتى - حالىققا باس، كوز، قۇلاق، ءتىل بولىپ ۇلتىنىڭ ار‑ابىرويىن كۇزەتىپ، جۇرتىن جاقسىلىققا باستاۋ، جامانشىلىقتان ساقتاندىرۋ. باس‑كوز، قۇلاق، ءتىلدىڭ تانگە ىستەيتىن قىزمەتشىلىگى مەن گازەتتىڭ جۇرتقا ىستەيتىن قىزمەتشىلىگى ءبىر ءتارىزدى.  باستاۋ، كورۋ، ىستەۋ، سويلەۋ قۋاتى باستا، كوزدە، قۇلاقتا، تىلدە بولعاندا،  ىستەۋ قۋاتى جالپى تاندە.  جالپى ءتاننىڭ كۇشى جەتپەيتىن ورىندا باستىڭ بىلگەنىمەن، كوزدىڭ كورگەنىمەن، قۇلاقتىڭ ەستىگەنىمەن، ءتىلدىڭ سويلەگەنىمەن ەش نارسە بولمايدى. ءتاننىڭ كۇشتى بولۋى دا، ەلدىڭ كۇشتى بولۋى دا - ەكەۋى دە تاربيەدەن. تاربيەسىز ءتان قانداي ازسا، تاربيەسىز ەل  دە سونداي ازباق. تاربيەسى از ەل مەن  تاربيەسى كوپ ەلدىڭ كۇشى قانداي بولاتىنىن كوزبەن كورىپ وتىرعانىمىز جوق پا؟ ءبىر بالانى جاسىنان تاربيەلەپ ادام سانىنا  جەتكىزگەنشە ءبىرتالاي جىلدار كەرەك. ەل تاربيەسى ونىڭ قاسىندا زور جۇمىس. ەل ەسەيىپ جۇرت سانىنا كىرۋىنە كوپ تاربيە، كوپ ءتارتىپ، كوپ زاماندار كەرەك... گازەتتىڭ باسىنا اق وردا قوندىرىلىپ، تۇندىگى جارىق كورىنۋىنە ەركىن اشىق قويىلىپ، ەسىگىن "قازاق" كۇزەتۋى، ءسوزسىز‑اق، گازەتتىڭ تۇتقان جولى مەن كوزدەگەن ماقساتى نە ەكەندىگىن ايتىپ تۇر. مۇنى جاتىرقاپ جات تۇسىنبەسە، عاجاپ ەمەس، ءبىراق قازاق بالاسى تۇسىنسە كەرەك".

ال  «قازاق» گازەتىنىڭ ۇستانعان باعىت-باع­دارىنا كەلسەك، گازەت شىعارۋشىلارىنىڭ ءبىرى  ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى 1918 جىلعى 258-سانىندا جاريالانعان «وردا گەربى (تاڭباسى)» دەگەن ماقالاسىندا توقتالىپ،  بىلاي دەيدى: «كيىز ءۇي - كيىز تۋىرلىقتى قازاق حالقى. ءۇيدىڭ تۇندىگى اشىق، ەسىگى جابىق بولۋىنداعى ماعىنا: تۇندىك جارىق كىرەتىن جول، ەسىك ءتۇرلى زاتتار كىرەتىن جول دەگەندىك. جارىق جولى اشىق، ەركىن بولسىن، ءتۇرلى زاتتار كىرەتىن جول ەسىگى ەركىن بولماسىن دەلىنگەن ەدى. تۇندىكتەن تۇسەتىن جارىققا ونەر-عىلىم ەنگىزىلگەن ەدى. تۇندىك كۇنباتىس جاعىنان اشىلۋى ونەر-عىلىم ەۋروپا جاعىندا كۇشتى بولعان سەبەپتى قازاق ىشىنە ەۋروپا عىلىم-ونەرى تارالسىن دەگەن ماعىنا ەدى. ءۇيدىڭ ەسىگى «قازاق» دەگەن سوزدەن جاسالعان. ونداعى ماعىنا «قازاق» گازەتى قازاق جۇرتىنا ءارى مادەنيەت ەسىگى بولسىن، ءارى جات جۇرت جاعىنان كۇزەتشىسى بولسىن دەلىنگەن ەدى. قازاققا دەگەن يگىلىك نارسەنى ەنگىزۋ جولىندا گازەت قىزمەت ەتسىن، سىرتتان كەلەتىن جاماندىق بولسا، كۇزەتشى ورنىندا گازەت قىزمەت قىلسىن دەلىنگەن ەدى».

ۇلتتىق‑دەموكراتيالىق باعىتتاعى "قازاق" گازەتىن شىعارۋعا قۇزىرلى پاتشالىق بيلىك تاراپىنان رۇقسات بەرىلگەندە، باسپاسوزدە جازىلاتىن ارنايى  باعدارلاما بەكىتىلىپ،  بۇل نەگىزگى ون ەكى باعىتتى قامتىدى. ولار: ۇكىمەتتىڭ بۇيرىق جارلىقتارى؛ مەملەكەتتىك دۋما مەن مەملەكەتتىك كەڭەس جۇمىسى؛ ىشكى جانە سىرتقى حابارلار؛ قازاقتىڭ تاريحى مەن تۇرمىس جايى؛ ەتيكا، تاريح، ەتنوگرافيا جانە مادەنيەت ماسەلەلەرى؛  ەكونوميكا، ساۋدا، كاسىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى، مال شارۋاشىلىعى؛ حالىق اعارتۋ، مەكتەپ، مەدرەسە، ءتىل جانە ادەبيەت ماسەلەلەرى؛ تازالىق، دەنساۋلىق جانە مالدارىگەرلىگى جايى؛ فەلەتوندار؛ كوررەسپوندەنسيالار مەن جەدەلحاتتار؛ جەرگىلىكتى حرونيكا؛ سۋرەتتەر؛ پوشتالار (حاتتار)؛ قۇلاقتاندىرۋلار. ارينە، گازەتتى شىعارۋشىلار اتالعان باعدارلامانى تولىق ورىنداۋمەن قاتار،  اسكەري سەنزۋرانىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنا قاراماستان قازاق مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسۋدەن ەش تايسالعان جوق.

العاشقى سانى 1913 جىلعى اقپاننىڭ 2-سiندە جارىق كورگەن "قازاقتىڭ" وقىرمانى دا سول كەزدەگى ولشەممەن الساق زور بولدى. گازەتتى كوزى اشىق رەسەي اۋماعىندا ساۋات اشىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردەن بولەك، قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جازدىرىپ الۋشىلار قاتارى كوبەيدى. ماسەلەن، 1914 جىلعى 45-سانىندا: «قازاق» گازەتاسىن 10 وبلىسقا قاراعان كيىز تۋىرلىقتى قازاق بايدىڭ بالاسىنان 1913 جىلدىڭ ىشىندە الدىرىپ تۇرعانداردىڭ ەسەبى مىناۋ: تورعاي - 694، سەمەي - 612، اقمولا - 582، سىرداريا - 327، ورال - 301، جەتىسۋ - 157، ىشكى وردالىق - 136، فەرعانا - 30، سامارقان - 8، زاكاسپيي - 5، وزگە جەرلەردەن: ورىنبور - 37، ۋفا -14، قازان - 13، جۇڭگو قازاعى - 10، پەتەربۋرگ - 9، تۇركيا - 5، ماسكەۋ - 3، تومسك - 3 ءھام باسقا شاھارلار - 57»، - دەپ كورسەتىلەدى. بۇعان توقتاماي، جۇرت قالاۋلىلارى تاراپىنان گازەتتى ءجيى شىعارۋعا دەگەن سۇرانىستاردىڭ بولىپ، گازەت باسشىلىعىنىڭ دا بۇعان ۇمتىلىسى دا ايقىن اڭعارىلادى. اپتاسىنا ءۇش رەت شىعارۋعا دەگەن قاجەتتىلىكتەر تۋرالى ءسوز بولادى. الايدا، بۇعان ءتۇرلى قولبايلاۋلار جول بەرمەگەنى كورىنەدى. گازەتتىڭ العاشقى ساندارىندا باسىلعان شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ "قازاق قۇتتى بولسىن" اتتى ولەڭى دە سول كەزدەگى ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ بەدەلىن شىن ايعاقتاسا كەرەك. بۇل جىرىندا اقىن شاكارىم: "دۇنيەگە كەلدى ءبىر تالاپتى ۇل، ەرجەتسە بار قازاقتىڭ باسشىسى بۇل. بوگەتتەن اۋرۋ-سىرقاۋ امان ساقتاپ، ا، قۇداي، قۇتتى ءومىرلى، باقىتتى قىل"- دەپ باتا بەرەدى. 1915 جىلدان اپتاسىنا ەكi رەت شىعا باستادى. العاشىندا 3 مىڭ دانا تارالىممەن شىققان گازەتتى كەي تاريحشىلار تارالىمىنىڭ 8 مىڭ دانادان اسىپ جىعىلعانىن العا تارتادى. شىندىعىندا بۇنىڭ ءوزى سول كەزدەگى ۇلت ءباسپاسوزى ءۇشىن زور جەتىستىك ەدى.  دەگەنمەن، بودان ەلدىڭ كەرەگىنە قىزمەت ەتەتىن گازەت شىعارۋ ءىسى وڭاي بولعان جوق. ماسەلەن، 1913 جىلدىڭ اقپانىنان 1918 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىنە دەيىنگى ارالىقتا اسكەري سەنزۋراعا سايكەس ءبىرقاتار ماقالالار جاريالانباي قالعان بولسا، ەندى ءبىر جاعدايلار سەبەبىنەن "قازاقتىڭ" باس رەداكتورى احمەت بايتۇرسىن ۇلى بىرنەشە رەت قاتارىنان تۇتقىنعا الىنىپ، ءارتۇرلى مەرزىمگە اباقتىعا جابىلدى، ايىپپۇل تولەۋ سەكiلدi ءتۇرلi جازاعا تارتىلدى. الايدا ۇلت زيالىلارى وزدەرى ارقالاعان تاريحي ماڭىزى زور جۇكتى جەتەر-جەرىنە دەيىن جەتكىزۋدەن ەش تانعان ەمەس.

تۇپتەپ ايتقاندا، "قازاق" گازەتى جارىق كورگەن ۋاقىت ىشىندە ءوزى كوتەرگەن مىندەتتى اسا تابىستى ورىنداپ، ۇلتتىق-دەموكراتيالىق دامۋ جولىنداعى العا قويعان ءوز ماقساتىن عالامات ورىنداپ شىعا الدى. سول كەزدىڭ وزىندە تاۋەلسىز ەل بولۋعا ۇندەگەن، ۇلت مۇراتىن ۇرپاققا امانات ەتكەن الاش ءباسپاسوزىنىڭ اتاسى وزىنەن كەيىنگى باسپا ءسوز قادىرىنە قاتىستى ۇلكەن داڭعىل اشتى. "قازاقتىڭ" ءار سوزىنە ءۇڭىلىپ، ءار پاراعىن قايتا-قايتا اقتارۋعا كەلەشەك ۇرپاقتى ءماجبۇر ەتتى. ونداعى ايتىلعان ويدىڭ، ۇلتتىق، الاشتىق يدەيانىڭ ءالى كۇنگە وزەگىن جويماي كەلە جاتقانى دا سونىڭ جارقىن ايعاعى. ءوزى ايتپاقشى "حالىقتىڭ كوزى، قۇلاعى ءھام ءتىلى" بولا العان الاشتىڭ الداسپان گازەتى حالىق جادىندا ۇدايى جاڭعىرىپ، تاۋەلسىز ەلدىڭ تىرلىگىمەن قازىرگى تاڭدا دا ساباقتاسىپ تۇراتىنىنا ەش داۋ جوق. 

«قازاق» گازەتىنىڭ قازاق دالاسىنداعى «ۇستەمدىگى»

تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، «قازاق» دەگەن اتاۋمەن قازاق گازەتىن شىعارۋعا رەسمي رۇقسات احمەت بايتۇرسىنۇلىنا 1905 جىلعى جەلتوقساننىڭ 9-ى بەرىلگەن. ال اپتالىق «قازاق» گازەتىنىڭ العاشقى سانى 1913 جىلعى اقپاننىڭ 2-سىندە جارىق كوردى دە، 1915 جىلدان اپتاسىنا ەكى رەت شىعاتىن بولدى.

گازەت قولدان قولعا، اۋىلدان اۋىلعا ءوتىپ، توزىپ جەتىپ جىرتىلعانشا وقىلدى. ونى سول زاماندا دالا جانە تۇركىستان ۋالاياتتارىنا نەمەسە 9 وبلىس جانە 1 گۋبەرنياعا بولىنگەن (قىر بالاسى. قازاق. «قازاق» گازەتى، 1913 جىل، № 8) قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جۇرت جازدىرىپ الدى.

«قازاق» گازەتىن مەتروپوليانىڭ كييەۆتەن قازانعا، سانكت-پەتەربۋرگتەن تومسكىگە دەيىنگى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم قۋىپ جۇرگەن قازاق ستۋدەنتتەرى جازدىرىپ وقىعانى تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسەدى. از ۋاقىت ىشىندە «قازاق» 5 ميلليونعا جۋىق كوشپەندى حالىقتىڭ كوپشىلىگى بىلەتىن باسىلىمعا اينالدى. العاش جارىق كورگەن كۇنىنەن باستاپ «قازاق» گازەتى قازاق دالاسىنىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە مادەني ومىرىنە بەس جىلدان ۇزاق جاپادان-جالعىز قىزمەت ەتتى. وعان قوسا وزىنەن بۇرىنعى باسىلىمداردىڭ ءبىرى دە جاڭا گازەتپەن نە ساپاسى، نە كوتەرگەن تاقىرىپتارىنىڭ سان-سالالىعى، نە تارالىمى جاعىنان تەڭ كەلە المادى. ءبىرىنشى جىلى 3 مىڭ تارالىممەن شىعىپ تۇرعان «قازاقتىڭ» تارالىمى، وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، كوپ كەشىكپەي 8 مىڭنان اسىپ جىعىلدى. بۇل وزىنەن بۇرىنعى باسىلىمداردىڭ ءبارىن قوسقاندا دا كوپ بولادى. ەگەر «سەركە» مەن «قازاق گازەتى» نەمەسە «ايقاپ» جۋرنالى وقىعان جانە قالتالى قازاقتاردىڭ اراسىنان شىققان ءبىر ازاماتتىڭ نەمەسە ساناۋلى حالىقشىل ازاماتتىڭ كەزدەيسوق جانە جەكە باستاماسىمەن پايدا بولسا، «قازاق» گازەتى تياناقتى ماقسات-مۇددەنى كوزدەپ، تۇراقتى قارجىلاندىرۋ كوزىنە سۇيەنگەن ۇجىم ەدى.

«قازاقتىڭ» قۇرىلتايشىلارى

ءاليحان بوكەيحان 1910 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتا جارىق كورگەن «قازاقتار» اتتى تاريحي وچەركىندە اتاپ كورسەتكەندەي، 1917 جىلعى دەيىن قازاق اراسىندا قالىپتاسا باستاعان ەكى ساياسي تولقىننىڭ ءبىرىن «ءۇلتتىق-دىني قوزعالىس» دەپ اتاۋعا بولادى.

ەكىنشى ساياسي قوزعالىستى بوكەيحان «باتىسشىل» دەپ اتايدى جانە «ول قازاق دالاسىنىڭ كەلەشەگىن – ەڭ كەڭ ماعىنادا ايتقاندا – سانالى تۇردە باتىس مادەنيەتىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى كورەدى».

ەگەر دە الدىڭعى مەرزىمدى باسىلىمداردى نەگىزىنەن ءۇلتتىق-دىني قوزعالىستىڭ وكىلدەرى اشقان بولسا، «قازاق» گازەتىنىڭ قۇرىلتايشىلارى - ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءوزى مەن ونىڭ سەنىمدى ۇزەڭگىلەستەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى سىندى «باتىسشىلدار» بولاتىن.

وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ورتالىق ازيانى زەرتتەۋ قوعامىنىڭ پىكىرىنشە، «قازاقتىڭ بارلىق ماڭدايالدى جەتەكشىلەرى ونىڭ [«قازاق» گازەتىنىڭ] قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا ءجۇردى، ونىڭ ىشىندە م.جۇماباي ۇلى، م.دۋلات ۇلى، ح.دوسمۇحامەد ۇلى، ە.ومار ۇلى، ا.-ح.ءجۇندىباي ۇلى، م.تىنىشباي ۇلى جانە تاعى باسقالار بار...». ءبىزدىڭ قازاق ءوزىنىڭ اتىنان ايرىلىپ، قىرعىز اتانىپ جۇرمەكشى ەمەس. قيامەتكە شەيىن قازاق قازاق بولىپ جاساماق. «ا.بايتۇرسىن ۇلى جانە باسقالار وزدەرىنىڭ قازاق تاريحى، قازاق فولكلورى جانە لينگۆيستيكاسى تۋرالى زەرتتەۋلەرىن جاريالادى. جالپى «قازاق» گازەتى وتە جوعارى عىلىمي دەڭگەيگە جەتتى» دەپ ەسەپتەيدى وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى.

ايتسە دە «قازاق» گازەتىنىڭ قۇرىلتايشىلارى اعارتۋشىلىقپەن قاتار، نەگىزى 1905 جىلعى «قارقارالى پەتيسياسىنا» جازىلعان ساياسي ماقساتتار مەن مۇددەلەردى دە، ونىڭ ىشىندە ستراتەگيالىق ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرعىسى كەلدى. پەتيسيادا كورسەتىلمەگەن ماڭىزدى مۇددەنىڭ ءبىرى - گازەتتىڭ اتاۋى. ول تۋرالى «تۇرىك بالاسى» گازەتتىڭ ەكىنشى سانىنان باستاپ «قازاق تاريحى» ايدارىمەن جاريالانعان تىزبەكتى ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازدى: «...ءبىزدىڭ قازاق ءوزىنىڭ اتىنان ايرىلىپ، قىرعىز اتانىپ جۇرمەكشى ەمەس. قيامەتكە شەيىن قازاق قازاق بولىپ جاساماق. وسى عاسىرداعى الەم جارىعىنا قازاق كوزىن اشىپ، بەتىن تۇزەسە، ءوزىنىڭ قازاقشىلىعىن جوعالتپاعانداي، جانە ءوزىمىزدىڭ شارق ادەتىنە ىڭعايلى قىلىپ «قازاق مادەنيەتى» (كازاكسكايا كۋلتۋرا) قۇرىپ، ءبىر جاعىنان «قازاق ادەبيەتى» (كازاكسكايا ليتەراتۋرا) تۇرعىزىپ، قازاقشىلىعىن ساقتاماقشى» (تۇرىك بالاسى. قازاق تاريحى. «قازاق» گازەتى، 16 اقپان، 1913 جىل، № 3).