كييەۆ ەلدىڭ شىعىسىنداعى رەسەيشىل سەپاراتيستەرمەن بىتىمگە كەلمەدى، رەسەي مەن ۋكراينانىڭ قارىم-قاتىناسى جاقسارعان جوق. ال كينوتەاترلار ستالين ۇيىمداستىرعان اشارشىلىق – گولودومور تۋرالى جاڭا كينونى كءورسەتۋگە دايىندالىپ جاتىر.
Bitter Harvest (ءىبىلىستىڭ ەگىنى) ءفيلمى نەگىزىنەن عاشىقتار تاعدىرىن سيپاتتايدى، وقيعا سوۆەتتىك ۋكراينا كەزىندە وسى ەلدە بولعان اشارشىلىق تۇسىندا ءوربيدى. ريەۆوليۋسيانى كورسەتپەگەنى بولماسا فيلم «دارىگەر جيۆاگو» وقيعاسىنا ۇقساس. 1930 جىلدارى ميلليونداعان ادام وپات بولعان گولودومور قىرعىنى ءالى كۇنگە دەيىن ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىنا كولەڭكە ءتۇسىرىپ كەلەدى.
ۋكراينا ۇكىمەتى مەن رەسەيشىل سەپاراتيستەر ءتورت جىلدان بەرى سوعىسىپ كەلەدى: ۋكراينانىڭ شىعىسىندا 9750 ادام قازا تاپتى، رەسەي قىرىم تۇبەگىن باسىپ الدى. جاڭا فيلم وسىنداي شيەلەنىس كەزىندە جارىق كوردى، ەندى اقش پەن ۇلىبريتانيادا بۇل فيلم وسى ايدىڭ سوڭىندا كورسەتىلمەك.
ءفيلمدى تءۇسىرگەندەر
كانادالىق-ۋكراينالىق رەجيسسەر دجوردج مەندەليۋك «فيلم نەگىزىنەن ماحاببات حيكاياسىن باياندايدى. دارىگەر جيۆاگونىڭ قۇرمەتىنە تۇسىردىك دەسە دە بولادى، نەگىزگى تاقىرىپ – عاشىقتاردىڭ تاعدىرى، باستى ماقسات گولودوموردى كورسەتۋ ەمەس» دەيدى. ايتا كەتەرلىگى، مەندەليۋك 1980 جىلى «پرەزيدەنتتى ۇرلاۋ» اتتى ساياسي تريللەر تۇسىرگەن بولاتىن.
ماكس ايرونس، سامانتا باركس جانە تەرەنس ستەمپ ءتارىزدى بريتانيالىق اكتەرلەر وينايتىن فيلمدە سوۆەتتىك باسشى ءستاليننىڭ باسقارۋىمەن جاسالعان اشارشىلىق كوممۋنيستىك بيلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالدى دەپ سيپاتتالادى، ۋكراينالىقتار ونى گەنوسيد دەپ سانايدى.
«فيلم باسقا ولشەمدى قامتيدى، ول جەردە ستالين تۋرالى، ونىڭ اشارشىلىقتى قولدان جاساعانى تۋرالى ايتىلادى، ءبىراق ءقازىر دە سونداي جاعداي قايتالانىپ وتىر. قىرىمعا باسقىنشىلىق جاساۋ، ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى جاعداي - تاريحتىڭ قايتالانعانى» دەيدى مەندەليۋك.
فيلم شارۋا جىگىت پەن ونىڭ قىزى تۋرالى. جىگىت عاشىعىمەن قوسىلۋدى قالايدى، ءبىراق قىزىل ارميانىڭ قاتال زاڭى، ەلدى قىرعان اشارشىلىق، سىبىردەگى ەڭبەك لاگەرىنە جەر اۋدارۋ، ت.ب. تاريحي وقيعالار ەكى جاسقا كەدەرگى بولادى. ءفيلمنىڭ وقيعاسى ەلدى اشارشىلىق ابدەن تيتىقتاتقان 1933 جىلمەن اياقتالادى.
ءفيلمنىڭ تاعى ءبىر اۆتورى ريچارد باچينسكيي گۋۆەر 1999 جىلى ۋكرايناعا العاش ساياحاتتاپ بارعاندا كينو ءتۇسىرۋ تۋرالى ويلانادى. ۋكراينالىق ەميگرانتتاردىڭ ەكىنشى بۋىنى سانالاتىن 59 جاسار باچينسكيي كانادادا تۋىپ-وسكەن.
ۋكراينالىق يمميگرانتتىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن اكتەر ءارى پروديۋسەر 2004 جىلى "قىزعىلت-سارى" ريەۆوليۋسياعا قاتىسقان بولاتىن. سول كەزدە تاريحي وتانىنىڭ كوپ زارداپ شەككەنىن، ال گولودومور تۋرالى ءفيلمدى ەشكىم تۇسىرمەگەنىن ەستيدى.
2008 جىلى كييەۆكە كوشىپ كەلىپ، شەنەۋنىكتەرگە فيلم تۇسىرگىسى كەلەتىنىن ايتىپ، قارجىلىق كومەك سۇرايدى. ءبىراق ول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر ۆيكتور يانۋكوۆيچتىڭ ۇكىمەتى دە، ەلدەگى اۋقاتتى كاسىپكەرلەر دە كومەكتەسۋگە نيەت بىلدىرمەيدى.
باتىس ەلدەرىنىڭ تۇرعىندارى ءستاليننىڭ جاۋىزدىق ارەكەتتەرىن ءبىلۋى كەرەك، ونىڭ ۇستىنە قازىرگى ۋكراينا مەن ونىڭ باسىنداعى جاعدايدى مەڭزەدىك.
2001 جىلى باچينسكيي-گۋۆەر تورونتوداعى ينۆەستور، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە اتا-اناسى لۆوۆتان قاشقان يان يگناتوۆيچكە جولىعادى. ينۆەستور فيلمگە قاجەتتى 21 ميلليون اقش دوللارىن تولىقتاي كوتەرەدى.
«باتىس ەلدەرىنىڭ تۇرعىندارى ءستاليننىڭ جاۋىزدىق ارەكەتتەرىن ءبىلۋى كەرەك، ونىڭ ۇستىنە قازىرگى ۋكراينا مەن ونىڭ باسىنداعى جاعدايدى مەڭزەدىك» دەيدى يگناتوۆيچ.
فيلمگە 12 ءتۇرلى سەناريي جازىلعان، اۆتورلار قاجەتتى نۇسقانى تاڭداعان سوڭ 2013 جىلى ءتۇسىرىلىم باستالعان. ۋكراينا اۋىلىن كورسەتەتىن جەرلەرى كييەۆتىڭ ماڭىنداعى پيروگوۆو ەتنوگرافيالىق مۋزەيىندە تۇسىرىلگەن.
باستى كەيىپكەردىڭ دوسىنىڭ ءرولىن سومدايتىن ۋكراينالىق اكتەر الەكساندر پەچەريسا جاۋاپكەرشىلىكتى قاتتى سەزىنگەنىن ايتادى. «گولودومور تۋرالى كىتاپتان ەمەس، اتام مەن اجەلەرىمنەن ەستىدىم. ۋكراينانىڭ جەرى شۇرايلى بولسا دا حالىق اياق استىنان اشارشىلىققا ۇرىندى» دەيدى اكتەر.
گولودومور تۋرالى پىكىرلەر
سوۆەت وداعىنىڭ استىق وندىرەتىن ەلدەرىنىڭ كوبىن قامتىعان اشارشىلىق تۋرالى كوپتەگەن پىكىرلەر بار. ۋكرايناداعى اشتىقتىڭ قولدان جاسالعانىن سوۆەتتىك كەزەڭدە سىبىرلاپ ايتسا، 1991 جىلى تاۋەلسىزدىك العان سوڭ بۇل تاقىلەتتەس پىكىرلەر اشىق ايتىلا باستادى. ونداي پىكىرلەردىڭ ءبىر پاراسى «ستالين باسقارعان پوليتبيۋرو تاۋەلسىزدىكتى كوكسەگەن ۋكراينالىقتاردى جانشىپ تاستاۋ ءۇشىن ادەيى ىستەدى» دەگەنگە سايادى.
گولودومور جايلى Bitter Harvest فيلمىنەن الىنعان كادر.
سونىڭ سالدارىنان ۋكراينالىقتار باسقا سوۆەتتىك رەسپۋبليكالارمەن سالىستىرعاندا كوپتەپ قىرىلدى: دەرەككوزدەر 2،4 ميلليوننان 7،5 ميلليونعا دەيىن ادام ءولدى دەسەدى (بۇدان دا كوپ ساندى اتايتىندار بار).
سوۆەتتىك بيلىك اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ سانىن ازايتىپ كورسەتتى، ءبىراق سسسر تارار الدىندا تاريحشىلار ونىڭ سەبەبى مەن سالدارى تۋرالى اشىق ايتا باستادى. ءبىراق رەسەيلىك شەنەۋنىكتەر ءالى كۇنگە دەيىن «اشارشىلىقتى قولدان جاسادى» دەگەن پىكىرمەن كەلىسپەيدى.
يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشىسى، 2010 جىلى شىققان «قانعا بويالعان دالا: گيتلەر مەن ءستاليننىڭ اراسىنداعى ەۋروپا» كىتابىنىڭ اۆتورى تيموتي سنايدەر «بۇل - سوۆەتتىك تراگەديا: سەندەر رەسەيگە ايرىقشا كوڭىل بولەسىڭدەر، ۋكراينانى مويىنداماي تۇرىپ قازاقتاردىڭ دا اشتىقتان قىرىلعانىن ايتۋ كەرەك» دەيدى.
سوڭعى جىلدارى ۆلاديمير پۋتين باسقارعان رەسەي ۇكىمەتى سوۆەت تاريحىن (سونىڭ ىشىندە ءستاليندى) اقتاپ الۋعا تىرىسىپ جاتىر، ءتىپتى جانتۇرشىگەرلىك جايتتاردى ىزگىلىك شاراسى ەتىپ سيپاتتاۋعا تىرىسادى. مىسالى، رەسەيدىڭ مادەنيەت ءمينيسترى ۆلاديمير مەدينسكيي سوۆەتتىك كەزەڭگە سىنمەن قاراۋعا تىرىسقانداردى اياماي سىنايدى.
2015 جىلى ول قۋدالاۋعا ۇشىراعان سوۆەتتىك اگەنت تۋرالى بريتان ءفيلمىن ىسكە العىسىز ەتىپ سىنادى. كينو ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ، كينوتەاترلاردان كورسەتۋگە دايىن ەدى. مينيسترلىك سايتىنا جاريالانعان اقپاراتقا سۇيەنسەك، مەدينسكيي ۋكراينا حالقىنىڭ اشتىقتان قىرىلۋىن مىسقىلدايدى.
«فيلمدە نە كەرەكتىڭ ءبارى بار: ستالين ۋكراينا ءۇشىن گولودومور جاسايدى، كۇن سايىن 25 مىڭ ادامدى ولتىرەدى، اشىققان بالالار ءالسىز قۇرداستارىن جەيدى، سوۆەت وداعىندا ادام ءولىمىن تەكسەرۋگە بولمايدى، سەبەبى «بىزدە ادام ءولتىرۋ جوق، ول تەك كاپيتاليزمدە بار» دەپ جازادى مەدينسكيي.
2016 جىلدىڭ قازانىندا كرەملگە تاۋەلدى «سپۋتنيك» سايتى «گولودومور - باتىس ەلدەرى ناسيستىك گەرمانيا مەن سولارعا بەرىلگەن ۋكراينالىق ۇلتشىلدار ويلاپ تاپقان وتىرىك» دەگەن ساناسىز پىكىردى جاريالادى.
يانۋكوۆيچ باسقارعان ۋكراينا ۇكىمەتى 2006 جىلى گولودوموردى گەنوسيد دەپ تانىدى، بۇل مالىمدەمەنى 20 شاقتى مەملەكەت قولدايتىنىن ءبىلدىردى. قاراشانىڭ 26-سى رەسمي تۇردە «گولودومور قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەپ اتالادى.
«تاريحي شىندىق ايتىلۋى كەرەك»
ۋكرايناداعى اشارشىلىقتى گەنوسيد اتاعاندارىمەن، ۇكىمەت مۇشەلەرى ءبىر پىكىردە بولمادى. يانۋكوۆيچتىڭ ءوزى «اشارشىلىق قولدان جاسالدى» دەگەن مالىمدەمەلەردى جۇمسارتۋعا تىرىستى. ول تاعايىنداعان سوڭعى ءبىلىم ءمينيسترى قازا تاپقاندار سانى ۇلعايتىلىپ كورسەتىلدى دەپ ۇلتشىلداردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى.
مۇنداي ارەكەتتەردىڭ توقتاۋىنا ەلدەگى سوڭعى وقيعالار عانا اسەر ەتىپ قويعان جوق. گولودومور تۋرالى فيلمدەر جارىق كوردى، باسقا دا كوركەم تۋىندىلار ءتۇسىرىلىپ، كەڭ تاراپ جاتىر. ازاتتىققا ۋكراينانىڭ مادەنيەت ءمينيسترى ەۆگەنيي نيششۋك «تاريحىمىزدى تۇگەندەي باستادىق. الەمدىك قاۋىمداستىق ۋكراينالىقتاردىڭ وسىنداي قاسىرەتتى باستان كەشكەنىن ءبىلۋى كەرەك» دەيدى.
Bitter Harvest ءفيلمىنىڭ سوڭعى تۇسىرىلىمدەرى كەزىندە ۋكراينادا دۇربەلەڭ بولىپ جاتقان. 2013 جىلدىڭ قاراشاسىندا سول كەزدەگى پرەزيدەنت يانۋكوۆيچ ەۋروپا وداعىمەن سەرىكتەس بولۋدان باس تارتىپ، رەسەيدى تاڭدادى. بۇل شەشىمگە نارازى حالىق ءتورت اي بويى شەرۋگە شىقتى، سولايشا 2014 جىلدىڭ اقپانىندا يانۋكيەۆيچ بيلىكتەن كەتتى.
سەنارييدىڭ سوڭعى نۇسقاسىن جازۋعا كومەكتەسكەن مەندەليۋك ءفيلمدى نارازىلىق شەرۋلەرى كۇشەيىپ تۇرعان اقپان ايىندا ءتۇسىرىپ بىتكەندەرىن ايتادى. ءفيلمدى جاساۋشىلار اتىس-شابىس پەن شەرۋگە ءمان بەرمەي جۇمىس ىستەۋگە تىرىسقان. باچينسكيي-گۋۆەر ءفيلمنىڭ يدەياسى ون شاقتى جىل بۇرىن تۋعانىن، سوندىقتان وسى كەزەڭگە ساي كەلگەنى سايكەستىك ەكەنىن ەسكەرتەدى.
الايدا رەسەي مەن ۋكراينا قارىم-قاتىناسى ءۇشىن 1933 پەن 2017 جىلداردىڭ ايىرماسى بولماي تۇر. «زاماناۋي ساياساتتى بىلاي قويعاندا، سوۆەتتىك ۋكراينادا ءۇش ميلليوننان استام ادام سۇمدىق جاعدايدا ءولدى، ونى ءارتۇرلى ءتۇسىنىپ، باعالاۋعا بولادى. ءبىراق اقپاراتتىق سوعىس رەتىندە تاريحتى جوققا شىعارۋ ادامگەرشىلىككە قايشى. ورىستار دا، ۋكراينالىقتار دا 1930 جىلدارى بولعان شىندىقتى ءبىلۋى كەرەك، ونىڭ زيانى جوق» دەيدى ءالى ءفيلمدى كورمەگەن سنايدەر.
ازاتتىقتىڭ قازاق قىزمەتىنىڭ قوسىمشا دەرەگى:
1930 جىلدارى قازاقستاندا بولعان اشارشىلىققا ساياسي تۇرعىدان رەسمي تۇردە ءالى ساياسي باعا بەرىلگەن جوق. كەيبىر عالىمداردىڭ دەرەگىنە قاراعاندا، قازاقستاندا اشتىقتان قىرىلعاندار ۋكراينا حالقىمەن سالىستىرعاندا پايىزدىق تۇرعىدان ءۇش ەسە كوپ. ماسەلەن، قازاقستاندىق تاريحشى قايدار الداجۇمانوۆ "1926 جىلعى ساناقتا 3 ميلليون 350 مىڭنىڭ اينالاسىنداعى قازاقتىڭ 2 ميلليون 100 مىڭدايى اشتان ءولدى (اشارشىلىق قۇرباندارى تۋرالى زەرتتەۋشىلەر 1 ميلليون مەن 2 ميلليون اراسىندا دەپ ءارتۇرلى سان ايتادى – رەد.)" دەگەن دەرەك ايتادى.
مايك ەكحەلدىڭ ماقالاسىن اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان – دينارا ءاءلىمجان.
ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى © 2016 RFE/RL، Inc.
