قازاق ۇلتجاندىلىعى بۇگىنگى كۇنى ۇرانشىل، راديكالدى باعىت الىپ بارا جاتىر دەپ جازادى Comonitor.kz سايتى.
سوندىقتان، مۇنداي باعىتتاعى ۇلتجاندىلىقتىڭ قوعامعا پايداسىنان قاراعاندا زيانى كوپ. وزگەرىس بولا ما؟ قازاقستانداعى ۇلتجاندىلىقتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ تۇرعان نە نارسە نەمەسە كىم؟
«ازاماتتىق ساراپتاما» قوعامدىق فوندىنىڭ پرەزيدەنتى دانيل بەكتۋرگانوۆ وسى ماسەلە توڭىرەگەندە پىكىرىن ءبىلدىردى.
-قازاقستاندا دا، باسقا مەملەكەتتەردەگىدەي ۇلجاندىلىققا دەگەن سۇرانىس كۇن ساناپ ارتۋدا. ۇلجاندىلىقتىڭ ادامداردى وزىنە تارتۋداعى باستى سەبەبى مەن كۇشى نەدە؟
- مەنىڭ ويىمشا، ۇلتجاندىلىق يدەولوگيا رەتىندە ۇلكەن پوتەنسيالعا يە. ەگەر شىنىمەن مويىندايتىن بولساق: 20 عاسىردا بولعان بارلىق وقيعالار- ەكى بىردەي دۇنيەجۇزىلىك سوعىس، قىرعي-قاباق سوعىس، كوممۋنيزمنىڭ قۇلاۋى- وسىنىڭ ءبارىنىڭ نەگىزىندە ۇلجاندىلىق تۇردى. ماسەلەن، سالىستىرمالى تۇردە، يادرولىق قارۋدى الايىق. ونى ەشكىمنىڭ قولداناتىن ويى جوق، سەبەبى ونى قولدانۋ –قولدانۋشىنى دا ولتىرەدى. ال ءبىر جاعىنان يادرولىق قارۋ پوتەنسيالدى اگرەسسورلاردى ۇستاپ تۇرعان قۇرال. ەلەۋسىز قالعان ۇلتجاندىلىق– سوڭعى مۇمكىندىكتى يدەلوگيا، ول - اشقان اداممەن نە بولاتىنى بەلگىسىز پاندورا جاشىگى سياقتى.
-قازاق ۇلتجاندىلىعى سوڭعى شيرەك عاسىردا وزگەردى مە؟ وزگەرسە قالاي وزگەردى؟
-مەنىڭ پىكىرىم ءسىز كۇتپەگەنەي بولۋى مۇمكىن. دەسە دە، مەنىڭشە، قازاق ۇلتجاندىلىعى مۇلدەم وزگەرمەگەن. قانداي بولدى، سونداي بولىپ قالعان. ۇلتجاندىلىق تەورەتيكتەرى جوق. دۇرىس، انىق تەوريا بولماعاندىقتان ناسيحات جاسايتىن دا ەشتەڭە جوق – قوعام قايراتكەرلەرى مەن شەشەندەر ءتىل ماسەلەسى جايىندا ەسكى دۇنيەلەردى اۋىزعا الۋدان باسقا امالدارى جوق. بىزدە جەكە عىلىميلاندىرىلعان ۇلتجاندىلىق جوق. بارلىق تەوريالىق بازا تەك قانا الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى تانىمال موتيۆاتورلاردىڭ پىكىرلەرىمەن شەكتەلەدى.
ءقازىر ساپالى ۇلجاندىلىق تەوريالارىن دامىتۋدىڭ ءدال ۋاقىتى. ساياسات ساحناسىندا وتە ۇتىمدى تاقىرىپتار قوزعالىپ جاتىر: جەردىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىلۋى، قىتايلىق ەكونوميكالىق ەكسپانسيا، سوعىس قاقتىعىستارى، يسلامدىق راديكاليزم جانە ت.ب. الايدا، نە كەرەك، بىزدە ۇلتجاندىلىق تەوريالىق تۇرعىدا دا، عىلىمي تۇرعىدا دا دامىپ جاتقان جوق. ول تەك، اپالار مەن اتالار وزدەرىنىڭ «شىعۋ تەگىن ۇمىتقان» جاستاردى بىرنارسەگە ۇيرەتكىسى كەلگەن، تۇرمىستىق قالىپتا عانا قالىپ قويىپ جاتىر. بۇل ارينە، قۋانتارلىق جايت ەمەس.
-مۇنداي تۇرمىستىق ۇلتجاندىلىق قانشالىقتى ءقاۋىپتى؟
-تۇرمىستىق ۇلتجاندىلىقتىڭ نەگىزگى، تازا ۇلتجاندىلىقدان ايىرماسى – ونىڭ تولىققاندى ەمەستىگىندە. ماسەلەن، «مەنىڭ ساتسىزدىكتەرگە ۇشىراۋىمنىڭ سەبەبى- مەنىڭ جالقاۋلىعىمدا ەمەس، ۇلتىمدا» دەگەن سياقتى ستەرەوتيپتەر قالىپتاسقان. وزدەرىنىڭ ساتسىزدىكتەرىن وزىنەن ەمەس وزگەدەن كورەتەندەر وتە كوپ.
سونىمەن بىرگە، تۇرمىستىق ۇلتجاندىلىق، اسا ءقاۋىپتى. ونىڭ سەبەبى، ونىڭ كوپشىلىك اراسىندا قولداۋعا يە بولۋى.
وسىنداي تۇرمىستىق ۇلجاندىلىق اياسىندا ءبىلىم مەن مادەني دەڭگەيى تومەندەگەن حالىقتىڭ ءبىرشاماسى دەسترۋكتيۆتى يدەولوگيا اسەرىنە ءتۇسىپ جاتادى، بۇل ءدىني ەكسترەميزممەن دە تىكەلەي بايلانىستى. جالپى العاندا، مۇنىڭ ءبارى ارتىنشا بىرىككەن يسلاميزم كونگلومەراتىنا (يگيل/دايش) كەلىپ تىرەلەدى.
شىندىعىنا كەلگەندە، عىلىمي ۇلتجاندىلىقتىڭ قارسىلاسى – تۇرمىستىق ۇلجاندىلىق. الايدا، ول تەوريا مەن ناسيحاتىڭ جوق بولۋى ەسەبىنەن، ۇلتتىق يدەلوگويا تاراتۋشىلاردىڭ كوزى بولىپ تابىلادى.
- وسىعان بايلانىستى ءسىزدىڭ بولجامىڭىز قانداي؟ ءبىزدى الدا نە كۇتىپ تۇر؟
- بۇل ماسەلەگە كەلگەندە ەڭ قيىنى دا وسى بولىپ وتىر. ياعني بولجام جاساۋ ءۇشىن العىشارتتار بولۋى كەرەك. قوعام جاعدايى وزگەرەدى، جەمقورلىق جويىلادى دەپ ايتۋ قيىن. نەگىزگى سەناريي – «قالىپتىلىقتى» ساقتاۋ. ياعني وسى قالىپتى ساقتاۋ قاجەت.
- تۇرمىستىق ۇلجاندىلىقتان ساق بولۋى كەرەك، قورقۋ كەرەك. سەبەبى، بۇل ماسەلەگە بايلانىستى جاعداي ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىن. تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي، كەز-كەلگەن قاقتىعىستار اۋەلى توپتىق، ودان كەيىن بۇقارالىق، ال سوڭىندا ەتنيكالىق سيپات الىپ كەتۋى مۇمكىن. شەڭگەلدى، بۋرىل، مالوۆودنىيداعى ەرەۋىلدەر وسىعان دالەل بولا الادى.
-قازاق ۇلتجاندىلىعىندا ۇلكەن قوعامدىق-ساياسي كۇشكە ۇلاسۋعا مۇمكىندىك بار ما؟
-ۇلتجاندىلىق، وزدىگىنشە ۇلكەن سۇرانىسقا يە، قاجەتتى يدەلوگيا. ساياسي ارەنامىز ساياسي كۇشتىڭ پايدا بولۋىنا ابدەن جەتىلدى، ءارى وعان قاۋقارلى دەپ ەسەپتەيمىن. الايدا، تەوريالىق بازانىڭ ءالسىز، ءارى ونى دامىتۋعا مۇمكىندىكتىڭ بولماۋى تۇرعىسىنان العاندا ءقاۋىپ بار. تەورياعا نەگىزدەلمەگەن ۇلتجاندىلىق – شوۆينيزمگە ۇلاسىپ كەتۋى مۇمكىن، ءتىپتى گەنوسيدكە.
كەز-كەلگەن نارسەگە تەپە-تەڭدىك قاجەت. وسى تەپە-تەڭدىكتى ورناتۋ مەن ساقتاۋ قازاق ۇلجاندىلارىنىڭ باستى ماقساتى.
وكىنشكە وراي، ولار ءۇشىن قازىرگى تاڭدا، ۇلتتىق تاعامدى قالاي اتاۋ كەرەك «ەت» نەمەسە «بەشبارماق» سول ماڭىزدىراق بولىپ وتىر.
اۋدارعان مۇسا نازەركە
