جازۋشى بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلىمەن كىتاپ تارالىمى، ونىڭ وقىلۋى تۋراسىندا سۇحباتتاسۋ ءۇشىن الدىن-الا تەلەفون سوعىپ، ۋاعدالاسقان ۋاقىتتا ۇيىنە كەلدىك. كامەرامىزعا ءبىر، وزىمىزگە ءبىر قاراپ، «سەندەر ەكى ساعات سويلەتىپ الىپ، ەفيردەن ەكى مينۋت قىلىپ كورسەتەسىڭدەر عوي»، - دەدى ءازىل-شىنى ارالاس. سول ەكى مينۋت ءۇشىن كەيدە ەكى كۇن جۇرەتىنىمىزدى ويلاپ، ىشتەي ءزىلسىز كۇلىپ الدىم. دۇرىسى از سويلەتىپ، اعانىڭ ۋاقىتىن المايىن دەپ ويلادىم. ءبىراق جازۋشىنىڭ كوڭىلىنە كەلگەن، قاپالاندىرىپ جۇرگەن دۇنيەلەر از ەمەس ەكەن، دەپ جازادى ult.kz پورتالى.
ادام اقشا جەمەۋ ءۇشىن ەڭ بولماسا بىر-ەكى كوركەم ادەبيەت وقۋ كەرەك
- قىرىق جىلداي باسپا سالاسىندا ىستەپسىز. ءقازىر دە «جالىن» باسپاسىنىڭ، سىزشە ايتساق، «دەرەكتىرىسىز». كاسىبي مامان رەتىندە كەشە دە، بۇگىن دە جازىلىپ جاتقان كىتاپتاردىڭ وقىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنىڭ، سايكەسىنشە باسىلىپ جاتقان كوركەم ادەبيەتتەردىڭ تارالىمىنىڭ سيرەۋىنىڭ سەبەپتەرىن سارالاپ بەرسەڭىز. وسى كەلەڭسىزدىكتىڭ زاردابىن ءتۇسىنىپ جاتىرمىز با؟ كىتاپ وقىتۋدى ادەبيەتتىڭ جەكە پروبلەماسى دەپ قارايتىندارمەن كەلىسەسىز بە؟
- ءقازىر كەيىنگى جاستار كىتاپ وقىمايدى دەگەن ماسەلە ءجيى ايتىلادى. تەلەديدار، گازەت، جۋرنال بارىندە ايتادى. ايتۋىن ايتادى، ءبىراق ەشقانداي شارا قولدانىلمايدى. ال وسىنىڭ پايداسى بار ما، زيانى بار ما؟ سونى ايتايىن. ينتەرنەت كەلدى، بارلىق دۇنيەنىڭ ورىنىن باسادى دەيدى. مەن بولسام، ولاي بولمايتىنىنا كامىل سەنەمىن. ويتكەنى، قاراڭىز، مىنا تاياۋ شىعىس، جالپى شىعىس، افريكادا - قىرعىن. بۇنى ەل-جۇرت ءبارى كورىپ، ءبىلىپ وتىر. باستى سەبەپ - حالىقتىڭ وقىماعانىندا، ناداندىعىندا. كىتاپ بەتىن كورمەگەن ادامدار قىرىلىپ، بىت-شىت بوپ جاتىر. ءوزىنىڭ جاعدايىن، مادەنيەتىن، حالقىنىڭ جاعدايىن، ەلىنىڭ ءداستۇرىن ساقتاي المايدى. سىرتتان كەلگەن وسەك-اياڭعا بولا مەملەكەتىن دە، تاريحىن دا بىت-شىت قىلدى، ءۇي-ىشىن ءبارىن ويران-توپىر ەتتى. ەندى ونى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە قانداي كۇش كەرەك ەكەنىن ويلامايدى. ۋاقىت كەرەك، كۇش كەرەك، اقشا كەرەك، اقىل كەرەك. ونىڭ ءبارىن حالىق قاي ۋاقىتتا جينايدى؟ بىلىمسىزدىكتەن، مادەنيەتسىزدىكتەن قيراتتى ءبارىن. عاسىرلار بويى اتا-باباسىنىڭ جيناعان مادەنيەتىن، ەسكەرتكىشىن قۇلاتىپ، قالىپتاسقان ەكونوميكاسىن تۇرالاتتى. ال ەۋروپادا نەمەسە وزگە ەلدەردە نەگە ونداي بولمايدى؟! ويتكەنى، حالقىنىڭ مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيى جوعارى. كىتاپ وقيدى، كوركەم ادەبيەت وقيدى. ادامنىڭ اقىلىن جۇمسايدى، اقشا جۇمسامايدى. اقشانىڭ ءوزىن اقىلمەن جۇمسايدى. ال اقشا بار، اقىل جوق جەردە - تەك قيراتۋ. وسى جاقىندا پرەزيدەنتتىڭ كەڭەستەگى ءسوزىن تىڭدادىم، بىلاي دەيدى: «بۇل نە سەندەردىڭ ىستەپ وتىرعاندارىڭ؟ قىزمەتتەرىڭدى اقىرىن-اقىرىن جوعارىلاتامىز، جوعارى قىزمەتكە كەلگەننەن سوڭ ءبارىڭ تۇرمەگە تۇسەسىڭدەر!» مەملەكەتتەن ۇرلايدى، جەيدى، ارينە. ءبىلىمسىز ماماندار عانا سولاي ىستەيدى. دەمەك، ولار اقشانى جەۋ ءادىسىن دە بىلەدى. ال اقشا جەمەۋ ءۇشىن ادام، ەڭ بولماسا، ومىرىندە بىر-ەكى كىتاپ وقۋ كەرەك.
مىنە، ءبىز تاۋەلسىزدىك العالى 25 جىل بولدى. وسى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ مەكتەپتەردىڭ وقۋ جۇيەسى بۇزىلدى. ءبىز اتا-انانىڭ كومەگىنسىز ءوزىمىز وقيتىنبىز. مەكتەپتە وقىعانىمىزدى اكە-شەشەمىزگە ءوزىمىز ۇيرەتەتىنبىز. ال ءقازىر، بالاسىمەن بىرگە اتا-انا وقيدى. مەكتەپتىڭ باعدارلاماسىن بالا تولىق مەڭگەرە المايدى. بالانىڭ ويلاۋعا، ويلاپ وتىرىپ ويىن دامىتۋعا ۋاقىتى جوق. جەكسەنبى، سەنبى كۇندەرى قوسىمشا ساباقتارعا بارادى، بالانىڭ بالا بولىپ ويناۋعا ۋاقىتى جوق بوپ شىعادى. سونىڭ كەسىرىنەن، كىتاپ وقۋ مادەنيەتى توقتادى. ءوزىنىڭ قىزىن ءوزى زورلاپ جاتىر اكەلەر، وعان بالا تاپتىرىپ جاتىر. ءوز باۋىرىن ءولتىرىپ جاتىر. نە دەگەن سۇمدىق! ءبىلىم جوق، مادەنيەت جوق، وقۋ جوق، وقۋ جۇيەسىندەگى مادەنيەت جوق. ال ەندى اقىرىن قاراپ وتىرسام، ۇستازدىڭ وزىندە كىنا كوپ. ۇستازدىڭ بىلمەگەنىن شاكىرت قايدان بىلەدى؟! بىلە المايدى. ءبىز وقىعىندا 4-توقسان «قايتالاپ وقۋ» ۇرانى دەپ وقىدىق. ءۇش توقساندا وقىعانىمىزدى قايتالاپ، ميىمىزعا قۇيىپ قوياتىن. قازىرگى بالالار وسى اپتادا جاتتاعانىن كەلەسى اپتا ۇمىتىپ قالادى. ويتكەنى تىنىعۋعا، ويلاۋعا، بويىنا سىڭىرۋگە ۋاقىت جوق. ءدال وسىنداي وقۋ جۇيەسىمەن ون ەكى جىل ەمەس، جيىرما جىل وقىتساڭ دا، تۇك تۇسىنبەيدى. اينالىپ كەلگەندە، وسىنىڭ ءبارى - كىتاپ وقىماۋدىڭ سالدارى.
مىنا «ءتىل» دەگەندى كوپ ايتادى. ءبىراق ءتىل دە ءوز دەڭگەيىندە دامىپ جاتقان جوق، ياعني ول دا - توقىراۋدا. قازاقتىڭ ءتىلى قۇرىدى. راديو، تەلەديداردان جۋرناليستەر سويلەپ جاتقاندا، اشۋلانىپ، باسقا جاققا بۇرىپ جىبەرەمىن كوزدى. تاق-تاق ەتەدى. ۇندەستىك زاڭى - بۇكىل تۇرىك ءتىلىنىڭ نەگىزى، قازاق ءتىلىنىڭ نەگىزى ەدى. كەشەگى احمەت بايتۇرسىن ۇلى، حالەل دوسمۇحاممەدوۆ وسى جايلى ويلاپ، زار جىلاعان. سول ءۇشىن حالىق جاۋى اتاندى. ولاردىڭ ايتقانىن ورىنداپ، يگىلىگىنە پايدالانىپ جاتقان ەشكىم جوق. ون ءبىر جىل مەكتەپتە وقىعان، بەس جىل جوعارى وقۋ ورنىندا وقىعان ديكتوردىڭ ءوزى ۇندەستىك زاڭىن بىلمەيدى، الدىڭعى بۋىندى كوسىپ ايتادى. قازاق تىلىندە ەڭ سوڭعى بۋىنعا ەكپىن تۇسەدى. مىنا مەترومەن ءجۇرىپ كورىڭىزشى. «كەلەسى بەكەت – اااباي» دەپ، الدىڭعى بۋىنعا ەكپىن قويىپ ايتادى. كىسىنىڭ اتى ما، بىلمەيسىڭ. وسىنىڭ ءبارى - بىلىمسىزدىك. تاعى دا كىتاپ وقىماۋدىڭ سالدارى. كوركەم ادەبيەتكە ورىن جوق جەردە ادامنىڭ رۋحى مىقتى بولمايدى. رۋح جوق جەردە ەشتەڭە جوق، ۇلت تا جوق. مىنە – ۇلكەن زاردابى.
الەمنىڭ وتىرىك ايتۋى
- ءقازىر قوعامداعى، ءتىپتى ءار سالاداعى شالالىق، تايازدىق كىتاپ وقىماۋدان دەلىك. قوعامدا كىتاپ وقۋ پروسەسى تومەندەگەنىن كورىپ وتىرمىز. ەندى كىتاپتى شىعارۋ قاجەتتىلىگى شىنىمەن ازايعاندىعىن مويىنداۋ كەرەك پە، نە ىستەيمىز، اعا؟ بۇيتسەك، قىل بۇراۋمەن تۇرعان دۇنيە ودان سايىن قۇلدىراماي ما؟
- كىتاپ وقىمايدى دەپ، تارالىمدى ودان سايىن ازايتۋ - جىعىلعاننىڭ ۇستىنە جۇدىرىق بولادى. ءقازىر كىتاپتى كوپ شىعارىپ جاتقان ەشكىم جوق. كىتاپ اۋىلعا جەتپەيدى. مىنا جەردە پانفيلوۆ دەگەن اۋدان بار. ونىڭ ءجۇز جيىرما مىڭ حالقى بار، ءبىراق ءبىر كىتاپ دۇكەنى جوق. اۋىلدا ءبىر مىڭ بەس ءجۇز ادام بار، گازەت، جۋرنالدارعا ەشكىم جازىلمايدى، جازىل دەپ جاتقان ادام جوق، پوشتا بىردە ىستەيدى، بىردە ىستەمەيدى. ادامدى ادەيى قاراڭعى قىلىپ جاتىرمىز ءبىز. قاراڭعى حالىقتان ءبارىن كۇتۋگە بولادى: قىلمىس ىستەۋ، ۇلكەندى سىيلاماۋ، ۇلتتىق ءداستۇردى ساقتاماۋ، ءبارىن-بارىن. ال، ءبىلىم مەن مادەنيەت بار جەردە - ءبارى بار. ەۋروپانىڭ مادەنيەتى بىزدەن ىلگەرى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەيمىز، ول - تەك اقشانى كوبەيتۋ ەمەس. رۋحاني بايلىق كەرەك.
ءبىر قالاسىن ەسكەرتكىشتەرى ەڭ كوپ دەپ جاريالاعان حالىق بار. ال بىزدە؟ اتا-بابامىزدان قالعان ەسكەرتكىشتى ءوزىمىز قۇرتىپ جاتىرمىز. مىنا ەسىكتىڭ بويىنان تابىلعان «التىن ادام» قايدا ءقازىر؟ جوق. ەندى كەلەسى ۇرپاق كەلىپ زەرتتەيمىن دەسە، نەسىن زەرتتەيدى - نە كيىمى جوق، نە سۇيەگى جوق. ىلەنىڭ ارعى بەتىندە بەسشاتىر دەگەن كەرەمەت 31 وبا بار. مەن بارىپ كوردىم، بومبا تۇسكەن سياقتى. ءىشىنىڭ ءبارىن كەمەل اقىشيەۆ قازىپ الىپ كەتكەن دەيدى، تۇك جوق. ول قالاي ەسكەرتكىش بولادى؟ 1985 جىلى وتىرارعا بارىپ كوردىم، بارىپ الىپ تاڭ قالدىم. «مىناۋ اس ءۇيى، مىناۋ ءتور ءۇيى، مىناۋ قازاندىق، وعان تارتقان قۇبىر، ءبارى تۇر عوي قالپىندا، نە دەگەن كەرەمەت» دەپ. 5-6 جىلدان كەيىن بارساڭ، تۇك قالماعان. سۋ ءشايىپ كەتىپتى. ەندى كەلەسى ۇرپاققا نە ايتاسىڭ؟ سەنىڭ ايتقانىڭا سەنەدى مە ول؟ مىنە، مادەنيەتسىز حالىق ءوزىنىڭ مادەنيەتىنە دە يە بولا الماي قالدى. كوردىڭىز بە؟ ەندى وسىعان قاراپ، بىزگە كىتاپ كەرەك پە، كەرەك جوق پا دەگەندى ايتاسىزدار. كىم بولامىز سوندا كىتاپ وقىماساق؟ ءقازىر مەن سىزگە ءبىر مىسال ايتايىن، 8 عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى شىڭعىس حاننىڭ جارتى الەمدى بيلەگەنىنە. وسى ۋاقىتقا دەيىن ونى ماڭعول دەپ كەلدىك. تىلەۋبەردى ابەناي ۇلى دەگەن قىتايدان كەلگەن جىگىت كونە جۇڭگو ءتىلىن بىلەدى. قىتايعا بارىپ كونە جازبالاردى وقىپ كەلدى. ونىڭ ەشقانداي موڭعول ەمەس، قازاقتىڭ جالايىر دەگەن تايپاسىنان شىققانىن، جەتىسۋدان وتكەنىن دالەلدەيدى. “ويبايلاپ” ءوزىمىز سوعان قارسى شىقتىق، سەگىز ءجۇز جىل بويى الەم ايتىپ ءجۇر دەپ. الەم وتىرىك ايتۋى مۇمكىن بە؟ مۇمكىن ەكەن. ويتكەنى، ول سەنىڭ جەرىڭدى بىلمەيدى، جەرىڭنىڭ اتىن دا بىلمەيدى. ال اناعان قاراساڭ، جەرىنىڭ اتىنىڭ ءبارى - جەتىسۋ، ءتىپتى وقىپ تا ءمان بەرمەپپىز. حايدار ءدۋلاتيدىڭ ءوزى دە جازعان ەكەن جەتىسۋدان تۋعان ادام ەكەنىن. ال، شىمكەنتتەن ءزارىپباي (ورازبايەۆ - مق) دەيتىن ءبىر عۇلاما شىقتى پارسى ءتىلىن بىلەتىن. ول راشيد ءاد-ديننىڭ «تاريحتار جيناعىن» اۋداردى قازاق تىلىنە. ءبارى جەتىسۋدىڭ جەرى. بۇل نە؟ بۇل - كىتاپتىڭ عاجابى. سەگىز ءجۇز جىلدان كەيىن ءبىز دالەلدەپ جاتىرمىز. ال ينتەرنەتىڭمەن سەگىز ءجۇز جىلدان كەيىن نەڭدى دالەلدەيسىڭ. “كىتاپتىڭ ءقادىرى” دەگەن – وسى. اتا باباڭنىڭ ءۇنىن - عاسىردان عاسىرعا جەتكىزەتىن نارسە. كىتاپقا جۇگىنبەيىنشە، كىتاپتى كوبەيتپەيىنشە، مەكتەپتەگى بالاعا كىتاپ وقىتپايىنشا، ءبىز شىن مادەنيەتتى بولا المايمىز. وتىرىك…
مەملەكەتتىك تاپسىرىس تامىر-تانىستىق ارقىلى بەرىلەدى
- كەزىندە دۇركىرەپ تۇرعان «جازۋشى»، «جالىن» باسپالارى ءقازىر نەگە ونداي اتاقتى ەمەس؟ ءقازىر ءوزى باسپالاردى مەملەكەت قانا اسىراپ وتىر ما، جوق حالىقتىڭ سۇرانىسى بار ما؟
- باسپالاردى مۇمكىندىگىنشە مەملەكەت اسىراپ وتىر. ويتكەنى، مەملەكەت حالقىنا كىتاپ كەرەك ەكەنىن سەزەدى. قاتتى سەزىنبەسە دە، ايتەۋىر، سەزىنىپ وتىر. ءقازىر كىتاپتى تامىر-تانىستىق ارقىلى بەرەدى، جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق. مىسالى، مەن «جالىن» باسپاسىنىڭ ديرەكتورىمىن، جىلىنا بەس كىتاپ شىعارامىن، تاعى ءبىر باسپا جۇزدەگەن كىتاپ شىعارادى. نەگە؟.. وسى ەلدە باسپا ىسىندە مەنەن اسقان تاجىريبەلى ادام جوق ءھام مەنەن ۇزاق ىستەگەن ادام جوق. بۇرىن جىلىنا جيىرما التى كىتاپ شىعاراتىنمىن. ەشكىمگە پارا بەرمەيمىن، جاسىم 76-عا كەلىپ قالدى. مەنەن ادام پارا دا سۇراي المايدى، ۇيالادى، قورقادى، سوسىن بەرەتىن جاعىنا بەرەدى. بىرەۋ كەپ: «بىلتىر 26 كىتاپ شىعارعان ادامعا نەگە 5 كىتاپ، بىلتىر 5 كىتاپ شىعارعان ادامعا نەگە 100 كىتاپ شىعارتىپ جاتسىڭدار» دەپ سۇرامايدى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى مىقتى مۇعالىمدەر بازارعا شىعىپ كەتتى
- سوندا مەملەكەتتەن سالاعا بولىنگەن قارجىنىڭ ءوزى بەرى قاراي كەلگەندە دۇرىس بولىنبەيدى دەيسىز عوي...
- ءيا، اركىمنىڭ ءوز ەنشىسىندە. پرەزيدەنتتىڭ: «ءبارىڭدى كىشكەنتاي كەزدەرىڭنەن تاربيەلەپ وسىرەمىز، سويتەسىڭدەر دە تۇرمەگە تۇسەسىڭدەر، نە بولدى؟» دەپ ايتىپ وتىرعانى - سول عوي. وتىزىنشى جىلدىڭ ورتاسىندا امەريكانىڭ پرەزيدەنتى رۋزۆەلت: «امەريكانى اقشا بيلەمەۋ كەرەك، اقىل بيلەۋى كەرەك. مەن اقىل بيلەتەتىن پرەزيدەنت بولامىن!»، - دەپتى. كوردىڭىز بە؟
سوۆەت ۇكىمەتى كەزىندە «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ ءوزى 250 مىڭنان استام تارالىممەن شىققان. ءبۇتىن جۇرت وقيتىن: قويشى دا، كولحوزشى دا، جۇمىسشى دا. نە بوپ قالدى بىزگە؟ جان باعۋ كەرەك بولدى. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە قازاقتىڭ بايلىعى - مىڭعىرعان مالى ەدى. ونىڭ ەتى، ءسۇتى، ايرانى، قۇرتى، قىمىزى، ىرىمشىگى قازاقتى ەشقاشان اشارشىلىققا ۇشىراتپايتىن. سول ءومىردى قۇرتتى. سول ءومىردى كورگەندەردى “حالىق جاۋى” دەپ قۇرتتى. ءبىز قازاقتىڭ كەڭشىلىگىنىڭ شەت جاعاسىن كورىپ قالدىق. سوسىن دا سەنەمىن، سەندەر - جوق. ويتكەنى كورمەدىڭدەر، ەستىمەدىڭدەر...
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءولارا شاق بولدى. ەڭ جاقسى، ءداستۇردى جالعاستىرعان ۇستازدار بازارعا شىعىپ كەتتى. كوبى ايەل ەدى. سول كەزدە ەلدىڭ وتباسىن ايەلدەر باقتى. ال، ءقازىر سولار - اۋرۋشاڭ. بۇگىنگى مۇعالىمدەر بولسا پاراشيۋتپەن اسپاننان تۇسكەن سەكىلدى. قازاقتىڭ ءداستۇرىن، قالپىن بىلمەيدى. وزدەرى بىلمەگەن نارسەنى قالاي بالاعا ۇيرەتەدى. اتا-انالار دا سونداي: قازاقتىڭ سالتىن، ءداستۇرىن بىلمەيدى، سىيلامايدى. كوبى باسقا تىلدە وقىعان ادامدار. اتى قازاق بولعانىمەن، بوتەن ايماقتىڭ ادامدارى سياقتى - يا اندا ەمەس، يا مىندا ەمەس. وسىدان، مىنە، ءبىز كىتاپ وقۋدان قول ۇزدىك. بۇل - ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز، تابىسىمىز ەمەس، رۋحاني كەمشىلىگىمىز. گازەت بولسىن، راديو، تەلەديدارلار ارقىلى كىتاپ وقۋعا ۇگىتتەۋ كەرەكپىز جۇرتتى.
كىتاپ وقىماعاننىڭ قۇدايدان كەيىنگى قۇدايى - اقشا
- ءسىز سونىڭ قانداي جولدارىن ۇسىناسىز؟
- ونىڭ جولى جوق. سەن ون مىڭ قىلىپ شىعارعانىڭمەن، اناۋ جاتقان اتىراۋعا اپارا المايسىڭ. كۇشىڭ جوق، كولىگىڭ جوق. وندا سەنىڭ مىنا شىعارعان كىتابىڭ 5-6 كىتاپتىڭ قۇنى بولادى. ونىمەن ساعان ەشقانداي تابىس كەلمەيدى. كىتاپ شىعارۋ مەملەكەتكە كەرەك، مەملەكەت ءوز ادامىن تاربيەلەۋى قاجەت. مەملەكەتىن سۇيەتىن، مەملەكەتى ءۇشىن جان قياتىن ۇرپاقتى كىتاپ ارقىلى تاربيەلەيسىڭ. اقشامەن، بايلىقپەن تاربيەلەي المايسىڭ. ەرتەڭ ەلىڭە كۇن تۋعان كەزدە ەڭ ءبىرىنشى سولار ساتىپ كەتەدى: وتانىن دا، ەلىن دە، كوسەمىن دە، باتىرىن دا، اكە-شەشەسىن دە. ويتكەنى، ونىڭ قۇدايدان كەيىنگى قۇدايى – «اقشا». مىسالى، ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە گيتلەردىڭ ەسەبى وتە كۇشتى ەدى. ول، شىن مانىندە، “رەسەيدى باسىپ الامىن” دەدى، جوسپارىن قۇردى، انىق سەندى. مۇمكىندىگى شىنىندا دا بار-تىن. ويتكەنى قارسىلاسى - حالىق جاۋى، كەدەي-كەپشىك، ءار ۇلتتان جينالعان، مەملەكەتكە وكپەسى بار ادامداردان قۇرالعان ەل. ءبىراق ولار رۋحاني مىقتى ەدى، سانالارىندا «وتاندى ءسۇيۋ» سەزىمى عانا تۇردى. نەمىستەر سوعان تاڭعالدى. ءبۇتىن دەرجاۆانى ادامدار رۋحىنىڭ كۇشتىلىگى ساقتاپ قالدى.
اقپارات - ءبىلىم ەمەس
- ءقازىر ikitap.kz دەگەن سايت بار، اعا. سونىڭ ىشىندە ءسىزدىڭ دە كىتاپتارىڭىزدىڭ ونلاين نۇسقاسى بار. ياعني، مىنا قابىرعادا تولىپ تۇرعان كىتاپتار ءبىر عانا سايتتا قاتتاۋلى. سوعان وراي ەكى پىكىر بار. ءبىرى - ەلەكتروندى كىتاپحانانىڭ ءورىسىنىڭ كەڭەيۋى - كادىمگى كىتاپتاردىڭ ءورىسىن تارىلتىپ، ىعىستىرادى. ەكىنشىسى - ەلەكتروندى كىتاپحانا ءداستۇرلى قالىپتى بۇزا المايدى...
- ونىڭ بولاشاعى بولادى. ويتكەنى، ول جاڭا زاماننىڭ جاستارىنا لايىقتى. كەرەك بولعاسىن تۋىلىپ وتىر. عىلىم، ءپان دەگەن نارسە بار، اركىمنىڭ ءوزىنىڭ ماماندىعى بويىنشا، جانىنىڭ قالاۋى بويىنشا وقيتىن نارسەلەر بار. ينتەرنەتتە وتىرىپ ادام وز-وزىمەن سويلەسىپ، اقىلداسىپ وقي المايدى. كىتاپتا ءبىر ەپيزود كەلگەن كەزدە ادام ءسۇيسىنىپ، كىتاپتىڭ بەتىن جاۋىپ، ءبىر كۇن ويلانىپ كەتەسىڭ، باسىڭنان كەشەسىڭ. كىتاپتىڭ ىشىنە كىرىپ كەتەسىڭ. ول زامان ناعىز ادامنىڭ تابيعي كەزى، ينتەرنەت دەگەن جاساندى تىرشىلىك. اقپارات الۋعا ءتيىمدى، ءبىراق اقپارات دەگەن - ءبىلىم ەمەس. مىسالى، ءبىر بەت كروسسۆوردتى شەشەتىن ادام بولادى، ءبىراق ول - «ءبىلىمدى، مادەنيەتتى» دەگەن ءسوز ەمەس. بار بولعانى، جادى مىقتى ادام، ول قاتىگەز دە بولۋى مۇمكىن. ال مادەنيەتتى ادام - كەز-كەلگەن جاعدايدا، ءوزىنىڭ باسى قينالىپ تۇرعان شاقتا دا باسقاعا قيانات جاسامايتىن ادام. ءقازىر بەلسەندى بولعان، ۇلكەن باستىق بولعان ادامداردى اقشا ۇرلايدى دەپ شەتتەن ۇستاپ جاتىر. ولار ءبارىن مەڭگەرگەن، اقشا تابۋدى، قالاي جۇمساۋدى، جۇرتتى قالاي الداۋدى - ءبارىن بىلەدى. بۇل - مادەنيەتتىلىك ەمەس قوي، بۇل - بىلىمدىلىك ەمەس قوي، ادامگەرشىلىك تە ەمەس. ادامگەرشىلىككە كىتاپ قانا تاربيەلەيدى، اكە-شەشەڭ تاربيەلەيدى. سوسىن ۇرپاق تەكتى بولادى. ال ءقازىر بىزدە كىتاپ وقىمايتىن بالالار كوپ، تەگىنىڭ، اكە-شەشەسىنىڭ ارقاسىندا جاقسى ءجۇرىپ-تۇراتىندار بولادى. ال، كىتاپپەن ءوزىن-وزى تاربيەلەيتىن ادامدى تابۋ وتە قيىن.
- ۇيىڭىزگە كىرگەن بەتىمدە: «جۇمىسىڭنان بەرىلگەن تاپسىرما، ءوزىڭنىڭ جانىڭ اشىمايدى عوي وسى كىتاپقا» دەدىڭىز. ءقازىر ءوزى ەل ىشىندە “قازاققا، قازاق تىلىنە جاناشىرلىقپەن قاراماۋ” دەگەن نارسەگە ەت ۇيرەنىپ كەتكەن سياقتى.
- ءقازىر بىزدە ۇلتتىق ءتىلىمىز قايسىسى بولاتىنى بەلگىسىز. ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ وقىعانىنا قاراعاندا ۇشەۋى دە انا ءتىلى بوپ كەتەتىن سياقتى عوي. شەت ءتىلى بىزگە كەرەك. وتە قاجەت. ءبىراق ۇلتتىق ءتىلدى ىسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. باستاۋىش مەكتەپتە قازاق تىلىندە وقىتۋ كەرەك.
مەملەكەتتىك سىيلىق كوميسسياسىندا ىلعي ادالدىق بولادى دەپ ويلامايمىن
- جاقسى، اعا. بۇل تاقىرىپتى ءبىراز تالقىلاعان سياقتىمىز. ەندى ءسال ويىسساق. وتكەن جىلى مەملەكەتتىك سىيلىق الدىڭىز، كوز كورىپ وتىرعانىم وسى، قۇتتى بولسىن! مەملەكەتتىك سىيلىققا قانشا رەت ۇسىنىلدىڭىز؟ ماڭايىندا تالاس-تارتىس كوپ بولعان سوڭ مەمسىيلىقتىڭ بۇرىنعى ابىرويى جوق سياقتى. كەلىسەسىز بە؟
- بۇنى مەنەن ەمەس، حالىقتان، وقىرماننان سۇراۋ كەرەك. مەملەكەتتىك سىيلىق دەپ اتى اتالعاننان كەيىن بۇل ەڭ جوعارى، مەملەكەتتەن بەرىلەتىن سىيلىق. ونىڭ دارەجەسىنىڭ بيىك ەكەنىنە داۋ جوق. مەن بۇل سىيلىققا ۇسىنىلعان ەمەسپىن، ءوزىم وعان ىنتالى دا بولعان ەمەسپىن. ويتكەنى، ماعان قانشا ادام كەدەرگى بولاتىنىن بىلەتىنمىن. ءبىزدىڭ زاماندا رۋلىق، تايپالىق، جەرشىلدىك دەگەن تارتىستار بولدى. سوندىقتان ءوزىم ۇسىنىلعان ەمەسپىن. وسى جولى جاسىم ءبىرازعا كەلەگەن سوڭ تاۋەكەل دەپ، «جازۋشىلار وداعى» ۇسىندى. الام با، المايمىن با - ەكىۇداي ويدا بولدىم. وعان ەندى كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جاساعان قىزمەتى شىعار. سول جەردە اعالارىمىز بار، زامانداستارىمىز بار. سولاردىڭ ەڭبەگى عوي دەپ ويلايمىن. ءبىراق، كوميسسيادا ىلعي ادالدىق بولادى دەپ ويلاي المايمىن. ون ەكى جازۋشى بار ەكەن، جالپى مۇشەسى قىرىق سەگىز ەكەن. قىرىق سەگىز ادام كىم؟ ءانشى، سۋرەتشى، ارحيتەكتور، تاعىسىن تاعىلار. ولار ءومىرى كىتاپ وقىمايتىندار. بۇرىنعىلار قايتا وقيتىن ەدى. ون ەكى ادامعا قىرىق سەزگىز ادام قارسى كەلسە، ولار جەڭىپ كەتەدى. ولار «اعا» ماعان داۋىس بەرىڭىزشى، «كوكە» ماعان داۋىس بەرىڭىزشى دەگەن ادامداردى عانا بىلەدى.
- ءسىزدىڭ زامانىڭىزدا بولعان رۋلىق، جەرشىلدىك تارتىس ءالى بار سەكىلدى...
- بار شىعار، كىم بىلەدى...
اقشانىڭ جوقتىعى شىن جازۋشىعا كەدەرگى بولماۋى كەرەك
- ءقازىر نە جازىپ جاتىرسىز؟ قولىڭىزدان قالام ءتۇستى مە؟
- جوق. مىنا اقشانىڭ جوقتىعى، ءۇيدىڭ تارلىعى شىن جازۋشىعا كەدەرگى بولماۋى كەرەك. سەن ۇيىقتاپ جاتىپ تا، جازعىڭ كەلگەن ۋاقىتتا تۇرىپ كەتىپ جازا بەرەسىڭ. بەسىنشى جىلعا كەتىپ بارادى - ءوز جازعانىمدى ءوزىم وقي المايمىن. سىرتتان الدىرتىپ وقىتامىن، نەمەرەلەرىم وقيدى، ستۋدەنتتەردى شاقىرتىپ وقىتامىن. ءبىراق، ءوزىم جازام عوي. كەيدە شابىتتانىپ كەتكەندە كوپ جازاسىڭ. ەلدەر وقي الماي قالاتىن كەزدەر بار. لەنيننىڭ جاس كەزىندە جازۋى سونداي ادەمى بولىپتى. كەيىن كوسەم بولعاندا، ءبىر بەتكە ەكى-ۇش اق سويلەم جازادى ەكەن.
- ەل ىشىندەگى بەلگىلى-بەلگىسىزى بار - ءبىراز ونەرپازداردىڭ ءومىرىن زەرتتەدىڭىز. كوركەم شىعارمالارىڭىز بار سولاردى كەيىپكەر ەتكەن. اتىكە دەگەن ءانشى تۋرالى پوۆەستىڭىزدى وقىپ ەدىم. ءبىراق سوڭعى ۋاقىتتارى ادەبي تۋىندىدان گورى، وسى باعىتقا اۋىسقانعا ۇقسايسىز.
- ءيا، ولاردىڭ كوبىنىڭ كەزىندە اتىن اتامادىق قوي. ال ءقازىر ميىڭ جەتپەيدى. كورسەقىزارلىق، ءىشتارلىق، بىرەۋدىڭ جاقسىلىعىن كورە المايتىن وسىنداي ءبىر مىنەز بە، ءبىر بالە بار. ونى ءتۇسىنۋ قيىن. سول جايىندا تولعاۋ جازىپ جاتىرمىن. الەمدىك، حالىقتىق مىسالدار بار. مىسالى، سەگىز سەرى دەگەن قازاقتىڭ عاجاپ ادامى بولعان. سونى ءبىزدىڭ رۋىمىز ەمەس، ايدالاداعى كەرەي دەپ جاقتىرمايتىن ادامدار بار. ول نەگە كەرەي بولعانىنا كىنالى بولۋى كەرەك. كەرەي قازاق ەمەس پە؟ ونىڭ بار جازىعى ءوزى - ومبى، تۇمەننىڭ، قىزىلجاردىڭ قازاعى. ار جاعىنان ورىستار ءبىزدىڭ جەرىمىزگە باسىپ كىرگەندە اتا-باباسى، ءوزى دە قارسى بولعان. سودان كەيىن ۇلى حالىققا نەگە قارسى شىعادى دەپ جاۋ ساناعان. بوداندىققا قارسى بولعان سول سەگىز سەرىنى ءقازىر ءوزىمىز جاۋ ساناپ وتىرمىز. الەمدە ءاننىڭ پاتشاسى دەيدى، ءاننىڭ تورەسى دەيدى «گاۋھارتاستى». سونى شىعارعان. ءتورت جىلى باتىس قازاقستاندا وتكەن. 37 جاسىندا قايتىس بولعان. بارماعان جەرى جوق. مىنا شىعىستا شەكارادا قوساعاش دەگەن جەر بار. سوندا قالماقتار نايمانداردى قىرىپ جاتىر دەگەندى ەستىپ، نوكەرلەرىن ەرتىپ سالىپ ۇرىپ جەتكەن. نايماندارعا ارا تۇسۋگە. ىلەگە كەلگەن، قاپ تاۋىنا بارعان. وسىنداي ادامدى ءبىز “انا جاقتان، مىنا جاقتان” دەگەن جامان ەسەپپەن شەتتەتەمىز. كەزىندە 20 ورىستى ءولتىردى دەگەن جالا جابىلعان دا، سودان ارشىپ الا الماي... ول تۋرالى ءا.مارعۇلان دا، س.مۇقانوۆ تا، سۇلتانماحمۇت تا، نۇرجان ناۋشابايەۆ تا، ءماشھۇر ءجۇسىپ تە – ءبارى جازعان. سونى مويىندامايتىن ادامدار بار. تاڭىم بار.
«اتتەگەن-ايلارىم» تولىپ جاتىر
- ومىردە قانداي «اتتەگەن-ايىڭىز» بار؟
- تولىپ جاتىر.
- جازۋشىلىق جولىڭىزعا قاتىستىسى شە؟
- وعان قاتىستى ايتسام، مىنا ءتىل، ءتىل دەپ جاتىرمىز عوي. بىزدە ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى (احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى – م.ق) بار عوي. وسىعان اتتەگەن-اي دەيمىن. 57 جىلى ءبىر رەت قابىلدانىپ، 83 جىلى بەكىتىلگەن ءبىر زاڭ بار. ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەر ورىس تىلىندەگى قالپىن ساقتاعان كۇيىندە جازىلادى. اراب، يران تىلىنەن ەنگەن سوزدەر قازاق ءتىلىنىڭ ءوزىنىڭ ەرەجەسى بويىنشا وزگەرتىلىپ جازىلادى دەگەن. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 25 جىل بولسا دا، وسىنىڭ ءالى وزگەرتىلمەي كەلە جاتقانىنا “اتتەگەن-اي” دەيمىن. تاريحقا بايلانىستى دا، ءان ونەرىنە قاتىستى دا وسىنداي “اتتەگەن-ايلار” تولىپ جاتىر.
- تاعى ءبىر سۇراق قويايىن. وتكەندە ءبىر سۇحبات وقىدىم. سوندا كەيىنگى بۋىن جازۋشىلارى قىسقا جازۋعا تىرىسادى، سول ارقىلى فيلوسوفيالىق وي قالدىرعىسى كەلەدى وقىرمانعا دەيدى. جاستاردان كىمدى تانيسىز؟ وقيسىز با ولاردى؟
- مەن مىناداي كوزبەن كىمدى وقيمىن؟ ءبىراق كورىپ تۇرعان كەزىندە «اعا، وقىڭىزشى» دەپ اكەپ بەرگەن كىتاپتاردى وقيتىنمىن. ءبىراز ادامدار بەرگەن. ءوزىمىزدىڭ دارحان دەگەن ءىنىمىز بار.
- بەيسەنبەك ۇلى.
- ءيا، بۇل ءوزى قىزىق قىلعاندا فيلولوگيانى بىتىرمەگەن بالا. پوليتەحتا وقىعان. ءبىراق ويى، جۇيەسى، ايتا ءبىلۋى ۇنادى ماعان. سوسىن ءبىر اقىن قارىنداسىمىز بار. گۇلباقىت حاسەنوۆا. ونى دا كەزدەيسوق ءبىر كەزدەسۋدە كورىپ، ولەڭىن تىڭدادىم. كادىمگىدەي تالانتتى بالا. وسىنداي-وسىنداي مەن بىلمەيتىن جاستار تولىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. مىناۋ جاقسى، مىناۋ جامان دەپ ايتۋعا مەنىڭ حاقىم دا جوق. وقىپ بىلمەگەن سوڭ قالاي ايتاسىڭ؟! ءوزىمىز دە كەزىندە ۇلكەن اعالارىمىز ءبىزدى وقىسا، وقىپ ءبىز جايىندا پىكىر ايتسا دەپ. سويتسەك، ول بايعۇستاردىڭ ءبىزدى وقۋعا مۇمكىندىگى بولماپتى عوي. كوزىنەن كەتەدى، قۇلاعىنان كەتەدى. كەدەرگى كوپ ەكەن.
ماناس قايىرتاي ۇلى
