ينتەرنەتتە دارىن ءمۇباروۆتىڭ وزىنە جالا جابۋشىلارعا "بەرگەن جاۋابى" تۋرالى ۆيدەو تارادى. ۋاعىزدارىنا قمبد تاراپىنان تيىم سالىنعان ءدىندار دارىن ءمۇباروۆ ۆيدەودا مۇفتياتپەن كەلىسپەۋشىلىكتەرىنىڭ سەبەبىن تۇسىندىرگەن. 

سايكەسىنشە Islam.kz سايتىندا وعان بايلانىستى ماقالا دا شىقتى. وندا:

"دارىن باۋىرىمىزدىڭ ادەمى سوزدەرى مەن «تاڭداۋلى جاۋاپتارىنا» الدانىپ قالماس ءۇشىن، ولاردى تۇبەگەيلى تالداۋدى ءجون سانادىق"، - دەي كەلە تومەندەگىدەي تالداۋلار جاسايدى:

"ەرەكشە نازار سالاتىن بىرنەشە تۇستار مىنالار:

1. دارىن ءوزىنىڭ ءىزباسارلارى ونسىز دا بىلەتىن نارسەنى تەك راستاپ قانا قويدى. الايدا، باسقا سالافيلەرگە قاراعاندا ءوزىنىڭ بۇل تۇسىن بارىنشا جاسىرىپ قالۋعا تىرىستى. سونداعى جاسىرماق بولعانى - قازاق جەرىندە بىرنەشە عاسىر بۇرىن قالىپتاسىپ، الەمدەگى ەڭ ءىرى سۇننەتتىك مەكتەپتەردىڭ ءبىرى بولعان  حانافي مازحابىن ۇستانبايتىندىعى. ارينە بۇل قىلمىس ەمەس – ءار مۇسىلمان قالاعان مازحابتى ۇستانۋعا قۇقىلى، دەسە دە ەڭ دۇرىسى ءوزىڭ تۋىپ، وسكەن جەرىڭدە كەڭ تارالعان مازحابتى ۇستانۋ بولار ەدى. يسلام عالىمدارى دا مازحاب تاڭداۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە وسىنداي پرينسيپكە جۇگىنۋگە كەڭەس بەرەدى. ءبىراق، تاعى دا ايتا كەتەيىك، ءار مۇسىلمان جەرگىلىكتى مازحابقا بايلانباستان، قالاعان مازحابتى تاڭداۋعا قۇقىلى.

ءبىراق، ولاي بولسا وتىرىك «حانافي» بولىپ، ول جايلى ەلگە جار سالۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ وسىدان بۇرىن ايتىلعان ۋاعىزدارىندا دا دارىن بىرنەشە رەت ءوزىن «ءحانافيمىن» دەپ جاريالادى ەمەس پە؟ ال ەندى باسقاشا سويلەپ وتىر.

سەن ەلگە جاريا ەتىپ، «حانافي مازحابىندامىن» دەپ ايتىپ الىپ، سىرتقا شىققاندا سالافيتتەرشە ناماز وقىساڭ، ەرتەلى مە كەش پە، ساعان قاتىستى سۇراقتار تۋىنداي باستايدى، تۋىنداپ تا جاتىر. دارىن مۋباروۆتىڭ سالافيتتەرشە ناماز وقىپ تۇرعانىن ەلدەر بىرنەشە مەشىتتەردە كورگەن، ال ادامداردىڭ ونى تەلەفونعا ءتۇسىرىپ العاندارى جايلى ءوزى دە ايتىپ وتىر. تۇبىندە مۇنىڭ بارلىعى دارىندى حانافي مازحابىن ۇستانباي تەك مويىندايتىندىعىن ايتۋعا ماجبۇرلەپ وتىر. ولاي بولسا بۇل سوزدەرى اقىلعا قونىمدى: ۇستانۋ مەن مويىنداۋ بىردەي ەمەس. حانافيلەردىڭ شافيعي، ماليكي نە حانبالي مازحابتىران مويىنداۋلارى ولاردى شافيعي، ماليكي نەمەسە حانبالي ەتىپ جىبەرمەيدى. دارىن دا سول سەكىلدى – حانافي مازحابىن مويىناۋمەن ول حانافي بولىپ شىعا كەلمەيدى.

 سالافيتتەردىڭ بارلىعى سۇننەتتىك مازحابتاردىڭ بارلىعىن مويىندايمىز دەيدى، الايدا ءىس جۇزىندە، ولاردىڭ ءبىر دە ءبىرىن ۇستانبايدى. مۋشتاحيد عالىمدار بىلاي تۇرسىن، قاراپايىم عالىمنىڭ دەڭگەيىنە جەتپەي جاتىپ، ءوز بەتتەرىمەن قۇران مەن سۇننەتكە جۇگىنىپ، قاي مازحابتىڭ پىكىرى دۇرىس، قايسىسى بۇرىس ەكەندىگىن انىقتاي الامىز دەپ ويلايدى. بۇل دەگەنىمىز - ءسالافيزمنىڭ نەگىزگى بەلگىسى بولعان ءمازحابتى جوققا شىعارۋشىلىق. وسى ماسەلەدە دارىن مەن سالافيتتەردىڭ ۇستانىمدارى سايكەس كەلىپ تۇر.  سوندىقتان دارىننىڭ «مەن حانافي مازحابىندامىن» دەپ وتىرعان بەينەتاسپانى ۇمىتقان ءجون – ول وتىرىك جانە ونى ءوزى دە راستاپ وتىر.    

 2. حانافي مازحابىن ۇستانبايتىندىعىن مويىنداۋىمەن دارىن مۋباروۆ ماتۋريدي سەنىمىندە ەمەس ەكەندىگىن، ءتىپتى ونىڭ كەي تۇستارىمەن كەلىسپەيتىندىگىن دە راستادى. بۇل دا ونىڭ قۇقىعى، تەك ءبىر نارسەنى ءبىلىپ العانى ءجون: حانافي مازحابى وكىلدەرىنىڭ باسىم بولىگى ماتۋريدي سەنىمىندە بولعان، ولاردىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز دا بار. ورتا ازيا اۋماعىنداعى مەدرەسەلەردە ماتۋريدي اقيداسىنان بولەك باسقا اقيدا ناسيحاتتالعان ەمەس. بۇل اقيدانى ۇستانعانداردىڭ ىشىندە اباي، شاكارىم، ءماشھۇر ءجۇسىپ سىندى كوپتەگەن قازاق ەلىنىڭ زيالىلارى دا بار ەدى. بۇعان ولاردىڭ جازىپ كەتكەن شىعارمالارى دالەل. دارىن مۋباروۆ پەن ونىڭ ءىزباسارلارى بولسا قازاقتىقتى الدىعا قويىپ، كەرەك جەردە ءتىپتى دومبىرامەن ءان سالىپ جىبەرىپ، وزدەرىن قازاقتىڭ جاناشىرى كەيپىندە كورسەتكىلەرى كەلگەندەرىمەن، ءدىن ماسەلەسىندە ساۋديا سالافيتتەرى بىزدەن قالاي الىس بولسا، ولار دا كەم الىس ەمەس.  

3. كلاسسيكالىق سۇننەت مەكتەپتەرىندەگى اقيدامەن قاي تۇستارى جاراسپايتىندىعىن دارىن ناقتىلاپ ايتپادى، دەگەنمەن بۇرىنعى ايتقاندارى مەن وسى ايتقاندارىن سالىستىرعاندا تۇسىنىكتى بولاتىن نارسە – اللانىڭ كوركەم سيپاتتارىندا دارىن ءسالافي مەكتەبىنىڭ  باعىتىن ۇستانادى.

وسى سوڭعى بەينەروليگىندە دارىن ءوز پىكىرىن بىرنەشە رەت ايتىپ ءوتتى: ول اللانىڭ اسپاندا ەكەندىگىنە يمان كەلتىرەدى. بۇدان الدىڭعى ۋاعىزدارىندا دارىن حابار جەتىپ تۇرسا دا «اللا اسپاندا» دەپ يمان كەلتىرمەگەن ادام «كاپىر» دەگەن بولاتىن.

ۇلى اباي بابامىز اللا جايىندا «ءلا ماكان» دەگەن بولاتىن، ياعني «مەكەنى جوق». ال ءبىزدىڭ زامانداس سالافيلەرىمىزدىڭ ايتۋى بويىنشا: «ءلا ماكان» دەۋشىلەر اللانى اسپاندا ەكەنىن مويىنداماسا، ولارعا دالەل كەلىپ تۇرسا دا قابىلداماسا، وندا ولار – كاپىرلەر ەكەن. ولار اباي اتامىزدى «قۇجات، دالەل جەتپەدى» دەپ اقتاۋعا تىرىساتىن شىعار، مۇمكىن تىرىسپايتىن دا شىعار... قايتكەنمەن دە بۇل ماسەلەدە دارىننىڭ كوزقاراسى كلاسسيكالىق سۇننەت مەكتەپتەرىنە قاراما-قايشى دا، سالافيلىك كوزقاراسپەن تەڭبە-تەڭ كەلەدى.      

ەسكەرتپە: «اللا اسپاندا» دەگەندەردىڭ بارلىعى ءسالافيت دەگەن ءسوز ەمەس. ادامداردىڭ كوبى ءدىني ساۋاتسىز بولعاندىقتان ولاردان «اللا اسپاندا»، نەمەسە «قۇداي جۇرەگىمدە»، ءتىپتى «اللا بارلىق جەردە» دەگەن سوزدەردى ەستىپ جاتامىز. بۇنداي سوزدەردىڭ استارىندا بىلىمسىزدىك جاتقاندىقتان ادامدار اراسىندا كوپتەپ كەزدەسە بەرەدى جانە دۇرىس تۇسىنىكتى قالىپتاستىرۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىراق بۇنداي سوزدەردى ءدىني ءبىلىمى بار، وزگەلەردى دىنگە ناسيحاتتاپ جۇرگەن ادام ايتىپ جاتسا، دەمەك، ونىڭ سەنىمىندە ۇلكەن اقاۋلار بار دەگەن ءسوز.

4. دارىن باۋىرىمىز، سونىمەن قاتار، مارقۇمدارعا قۇران وقۋعا دەگەن كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ جاتىر. ايتقانى سول باياعى سالافيتتەردىڭ اڭگىمەسى: ولاردىڭ پايىمداۋىنشا بۇل امالعا نە قۇراننان دا، نە سۇننەتتەن دە دالەل جوق. بۇل ماسەلە بىرنەشە رەت ەگجەي-تەگجەيلى جانە جان-جاقتى تالقىلانعان بولاتىن، سول سەبەپتى قايتا تالقىلاۋدىڭ قاجەتتىلىگى شامالى. تەك ايتارىمىز – حانافي مازحابى مەن ءاھلى سۇننەت مەكتەپتەرىندە بۇل امال رۇقسات ەتىلگەن، ءتىپتى مۇستاحاپ امال بولىپ سانالادى. بۇعان نەگىز – پايعامبارىمىزدىڭ، وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن، ساحابالارى مەن سول دارىن مەن ارتىنان ەرگەن سالافيلەر مويىنداسا دا، ۇستانبايتىن مازحاب يمامدارىنىڭ ومىرلىك تاجىريبەلەرى.   

ارينە، بۇل دا ولاردىڭ ەرىكتەرىندەگى ماسەلە. ءبىز تاڭداعان امال – مارقۇمدارعا قۇران باعىشتاۋ، سەبەبى مارقۇمداردىڭ تاندەرى ءولى بولعانىمەن، رۋحتارى ءتىرى جانە ولار قابىرلەرىنىڭ ماڭايىندا بولىپ جاتقانداردان حاباردار. بۇل جايلى بىزگە كوپتەگەن حاديستەر جەتكەن. كەزىندە قازاقتاردا جۇما نامازىنان سوڭ ءقابىرستانعا بارىپ، تۋعان-تۋىستارىنا، جاقىندارى مەن جالپى مۇسىلماندارعا ارناپ قۇران وقۋ ءداستۇرى بار ەدى. وكىنىشكە وراي، اقساقالدارىمىز ومىردەن ءوتتى، ال ءسالافيزمنىڭ ىندەتى جاستاردىڭ ميلارىن ۋلاندىرىپ، بۇل امال ۇمىت قالدى.  

وسى تۇستا ءبىز تاعى دا دارىننىڭ ۇستانىمى مەن سالافيتتەردىڭ ۇستانىمدارىنىڭ ۇقساستىعى مەن كلاسسيكالىق سۇننەت مازحابتارىنا قاراما-قايشىلىعىن العا تارتىپ وتىرمىز. 

5. اقىرىندا، بۇل جەردە ءبىز دارىننىڭ جاۋاپتارىنىڭ استارىن اشىپ، كەي جەرلەرىنە تۇسىندىرمە بەرە كەتسەك دەپ وتىرمىز. 

اۋەلى دارىن ايتىپ وتىرعان رۋستەم سىزدىقوۆپەن بولعان ديسپۋت جايلى ايتا كەتەيىك. دارىننىڭ سوزىنە قاراساق، ول رۋستەم سىزدىقوۆپەن كەزدەسكىسى كەلمەيدى ەكەن، سەبەبى رۋستەم سىزدىقوۆ ءوز-وزىن ۇستاي المايتىن، قارسىلاس جاقتىڭ سوزدەرىن تىڭداي المايتىن ادام ەكەن. ءبىز دارىن مۋباروۆتىڭ رۋستەم سىزدىكوۆ اعامىزعا بەرىلگەن مىنەزدەمەسىمەن كەلەسە المايمىز، الايدا كەزدەسۋدەن باس تارتۋدىڭ جالعىز سەبەبى وسى عانا بولسا، دارىنمەن ديسپۋتتاردا سابىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن باسقا دا ۇستازدار كەزدەسۋگە دايىن تۇر. ارينە دارىن بۇل جايىندا بىلمەيدى ەمەس. 

ەگەر دارىن «ديسپۋت بارىسىندا اقيقاتتى الماستىرىپ تاستايدى» دەپ قورىقسا، ونىڭ جاقتاۋشىلارىنا ديسپۋتتى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ الۋعا ەشكىم قارسىلىق بىلدىرمەيدى. ەگەر ول قاۋىپتەنگەن نارسەلەر ورىن الىپ جاتسا، كەز كەلگەن ۋاقىتتا بەينەتاسپانى جاريالاپ، شىندىقتى اشا الادى. ال قارسىلاس جاعى جات قىلىقتارعا بارىپ، مادەنيەتسىزدىك تانىتىپ جاتسا، بۇل - وزدەرىنە قارسى قۇجات ءارى ول ءۇشىن دارىننىڭ جاقتاۋشىلارى باستارىن قاتىرماي-اق قويسا بولادى.   

سونىمەن قاتار، دارىن: «مەنىڭ نامازدى قالاي وقىعانىمدى تەلەفونعا تۇسىرمەي-اق، نامازدان سوڭ كەلىپ تىكەلەي سۇراسا بولار ەدى...» دەگەندەي سوزدەر اتتى. الايدا، دارىن باۋىرىمىزدىڭ ەسىنە سالا كەتەيىك – ءوزىنىڭ تاعى ءبىر سوزدەرىندە ول «قاي مازحابتاسىڭ؟» دەپ سۇراعان ادامعا «حانافي مازحابىندامىن» دەپ جاۋاپ بەرىپ، ادام سۇراعىن قايتالاعان سايىن «ءحانافيمىن» دەي بەرگەندىگىن ايتت.

ەندى ءبىزدىڭ سۇراق: ءوزى ءبىر نارسەنى ايتىپ الىپ، باسقا نارسە جاساپ جاتقان دارىننان سول ءىسى جايلى سۇراۋدىڭ قانشالىقتى پايداسى بار؟ ءبىز كەلەسى كورىنىستى بايقاپ وتىرمىز: دارىننان «قاي مازحابتاسىڭ؟» دەسە ول: «ءحانافيمىن» دەيدى دە، ال نامازىن سالافيلەرشە وقيدى. سالافيشە ناماز وقىعانىن بەينەگە ءتۇسىرىپ العاننان سوڭ عانا ول حانافي مازحابىندا ەمەس ەكەندىگىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇنداي جاعدايدا سۇراپ اۋرە بولعانشا ۇندەمەستەن ءتۇسىرىپ العاننان باسقا نە شارا قالدى دەيسىز؟  

دارىن باۋرىمىزعا تاعى ءبىر ايتارىمىز: ول ءوزىن «ءحانافيمىن» دەي باستاعان كەزدە دە ونىڭ مازحابسىزدىقتا ەكەندىگىنە كۇماندانعاندار از ەدى. بۇل تەك ونىڭ جاي عانا سوزدەرى ەكەندىگى بارلىعىنا ايدان انىق بولعان. دارىننىڭ «ءحانافيمىن» دەۋىنىڭ ماقساتى – ءوزى مەن ءىزباسارلارىنىڭ ۇستانىمدارىن جاسىرۋ. شىندىعىنا كەلگەندە، دارىننىڭ سالافيشە ناماز وقۋى الگى «ءزالىم يمام» تۇسىرگەن بەينەروليكتەن ەمەس، اراب تەلەارنالارى كاسىپقوي دەڭگەيدە مونتاجداپ شىعارعان روليكتەن بەلگىلى بولىپ كەتكەن. سوندىقتان بار كىنانى يمامنان ەمەس، وزىنەن ىزدەۋى كەرەك.

مىنە، مىنا بەينەروليك:

ال مىنا جەردە دارىن مۋباروۆ حانافي مازحابىن ۇستانامىن دەپ جاتىر:

اراسىندا دارىن باۋىرىمىز «قاي مولداعا ءقابىر باسىندا قۇران وقىعانىڭ ءۇشىن كاپىرسىڭ دەپ ايتىپتىم، كورسەتىڭدەرشى» دەيدى. ونداي مولدانى ءبىز بىلمەيمىز، ءبىراق ماتۋريدي اقيداسىن ۇستانىپ، اللانى بولمىسىمەن اسپاندا دەمەگەنى ءۇشىن دارىن مەن ونىڭ ءىزباسارلارىنىڭ تاكفيرىنە كىرىپ كەتكەن كوپتەگەن يمامداردى بىلەمىز. 

مۇمكىن دارىننىڭ ويىنشا ول يمامدارعا سالافيلەر ايتىپ جۇرگەن «اللا اسپاندا» دەگەننىڭ دالەلدەرى جەتپەگەن شىعار؟ كوڭىلىنە اۋىر تيسە دە ايتايىق – ايتىپ جۇرگەن حابارلارى جەتتى، ءبىراق ءبىز ولاردى ءاھلى سۇننەت ءۋال جاماعات عالىمدارىنىڭ دالەلدەرىمەن جوققا شىعاردىق. وسىدان سوڭ ول ءبىزدىڭ «كاپىر» ەكەنىمىزدى بەتىمىزگە ايتا الادى ما، الدە سول ايتقان سوزدەرىنەن باس تارتۋعا باتىلدىعى جەتەدى مە؟ 

ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە ونىمەن كەزدەسىپ، اللاعا قاتىستى «ءلا ماكان» - ياعني، اباي اتامىز ايتقانداي، جانە العاشقى مەن، اقىرعى بۋىنداعى سۇننەت ۇستانۋشىلاردىڭ سەنىمدەرىندەي يمان كەلتىرەتىندىگىمىزدى دالەلدەپ بەرەمىز.  

قورىتىندىلاي كەلە، ءبىر ماڭىزدى نارسەنى اتاپ وتكەندى ءجون كوردىك – دارىن دا، ونىڭ ءىزباسارلارى دا تىكەلەي دە جاريا ديسپۋتتان جالتارىپ كەلەدى، ايتاتىن سىلتاۋلارى – ءبىز ءسوز تالاستىرىپ، ءفيتنا تاراتقىمىز كەلمەيدى. سونىسىمەن قويماي، ولار ۇستازدار سياقتى بىلىمدەرى جوق جۋرناليستەرمەن ءدىني تاقىرىپتاردا ەمىن-ەركىن اڭگىمە ءوربىتۋ ارقىلى ەپتەپ-سەپتەپ قوعامعا وزدەرىنىڭ يدەيالارىن ەنگىزىپ، سوڭعى ۆيدەوداعىداي قارسىلاستارىنا الىستان عانا جاۋاپ بەرىپ قويىپ وتىرا بەرەدى. ارينە بۇل ارەكەتتەرى دە قىزۋ تالقىلاۋ تۋدىرىپ، قوعامدا ءفيتنا شىعارىپ جاتادى، ءبىراق توقتاپ جاتقان ولار جوق. بالكىم، ماسەلەنىڭ بارلىعى ءفيتنادا ەمەس بولسا شە؟ ويتكەنى يمامدارمەن شىن ديسپۋت بولاتىن بولسا الدىلارىنا ناقتى دالەل-دايەكتەر قويىلادى، ال ولاردى اينالىپ ءوتۋ مۇمكىن بولماي قالادى. اقيقاتىندا سالافيلەردىڭ اللاعا قاتىستى ۇستانىمدارىن قولدامايتىن مۇسىلمانداردى «كاپىرگە» شىعارعاننان اسقان ءفيتنا بار ما؟

دارىن مەن ونىڭ ءىزباسارلارى كەزەكتى ۆيدەو جاۋاپتىڭ ورنىنا بىزبەن كەزدەسىپ، ادال ديسپۋتتا نە الدىڭعى ايتقان سوزدەرىنەن قايتادى، نەمەسە قاتەلىكتەرىن مويىندايدى دەگەن ۇمىتتەمىز. كۇماندارى بولسا كەزدەسۋدى كامەراعا جازىپ الۋعا دا رۇقسات بەرەمىز. ءتىپتى بولماي جاتقان جاعدايدا اركىم ءوز پىكىرىندە قالسىن، ءبىراق بۇدان بىلاي «دارىن ۇستانىمىن جاسىرىپ ءجۇر» دەپ ەشكىم ايتا المايتىن بولادى، سەبەبى دارىننىڭ «حانافيت» بولىپ ۇزاق جۇرە الماعانى سياقتى، اقيقاتتى دا ۇزاق جاسىرىپ ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. اقيقاتىندا اللا - قۇپيالاردى اشۋشى، ال وعان دالەل – دارىننىڭ وسى سوڭعى ۆيدەوسى."