"قامشى" – ەركىن اقپارات الاڭى. وي ورتاقتاسىپ، پىكىر جارىستىرۋ وقىرماننىڭ ەنشىسىندە. تاريحتا وشپەستەي اتىن قالدىرعان، ۇلى قولباسشى، ەۋرازيانى الاقانىندا ۇستاعان شىڭعىسحان تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە، سان قيلى بولجال كوپ. حات قورجىنىمىزعا كەلىپ تۇسكەن كەزەكتى ماقالادا اۆتور شىڭعىسحاننىڭ مازارى جانە ونىڭ جەرلەنۋى تۋرالى پايىمىن ايتادى. "قامشى" پورتالى وقىرمان تالقىسىنا اتالعان ماتەريالدى ۇسىنۋدى ءجون سانادى. قارسى ءۋاج، كەلىسپەيتىن تۇستارىڭىز بولسا مارحابات، قۇرمەتتى وقىرمان!
ابىلاي حاننىڭ قاسىندا جالاڭاش اۋليە دەگەن كورىپكەل باقسىسى بولعان ەكەن. «جالاڭاش اۋليەسىز جورىققا شىقسام جولىم بولمايدى» دەگەن ابىلاي كوكجال باراق بابامىزدىڭ كەگىنە قىرعىزدى شابامىن دەگەنىندە جالاڭاش اۋليە «مۇسىلمانعا قارسى بارمايمىن» دەپ، ابىلدايدان قاشىپ كەتىپ، ەرتىستىڭ جاعاسىنداعى ءبىر اعاشتىڭ تۇبىنەن تابىلادى. سوندا ابىلاي حان وعان: «ولار مۇسىلمان بولسا، وندا، وزدەرى ولتىرگەن باتىرلارىمىزدى نەگە قارا جەرگە تاپسىرماعان، ءتىپتى بەتتەرىن دە جاپپاي كەتكەن، ەگەر دە سەن ماعان ەرمەسەڭ، جولداستىق حاقىمدى كەشپەيمىن!» دەپ ەرتىپ العان دەسەدى. قىرعىزداردىڭ ءمايىتتى قورلايتىن جامان ىرىمدارى جونىندە «ماناس» جىرىندا دا ايتىلادى. قىرعىزدار جاۋلارىن قورقىتقاندا: «اتا-باباڭنىڭ كورىن قازىپ الىپ، سۇيەكتەرىن دالاعا شاشىپ تاستايمىن» دەيدى. جوڭعارلاردان كەيىن قازاقتاردىڭ اقىرعى سوعىسقان جاۋلارى قىرعىزدار ەدى. سوندىقتان بولار، قىرعىزدارعا تىستەرىن باتىرعان كابانباي باتىردىڭ، كوكجال باراقتىڭ جاتقان جەرلەرىنىڭ قۇپيا قالعاندارى. ولاردىڭ مازارلارى بەلگىلى بولسا، قىرعىزدار ەلگە تىڭشى جىبەرىپ، مىندەتتى تۇردە كورلەرىن قازىپ، مايىتتەرىن قورلار ەدى. قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ دا مولاسى تەگىستەلىپ تاستالعان ەكەن. ول كىسىنىڭ جاتقان جەرىن تەك تۋىستارى عانا بىلگەن. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ەجەلگى، ياعني شىڭعىس حاننىڭ ماعولدارىنىڭ (وقى قازاقتاردىڭ) دا داستۇرىندە مولانى قۇپيا قالتىرۋ بولعانىن ايتادى. شىڭعىس حاننىڭ مولاسىنىڭ قۇپيا قالۋىنىڭ باستى سەبەبى جوعارىدا ايتىلعان «جامان ىرىمدا» جاتىر.
قازىرگى تاڭدا شىڭعىس حاننىڭ مولاسىن ىزدەپ جۇرگەندەر از ەمەس. اقىرعى كەزدەردە «مولاسىن تاپتىق» دەۋشىلەر كوبەيىپ كەتتى. وسىلاي دەپ ايتىپ جۇرگەندەردىڭ كوبىسى كورىپكەلدەر بولادى. «ايان الدىق» دەپ جار سالىپ، ساي-سالانى قازدىرىپ جاتقاندار دا بار. مىنە، وسىنداي كورىپكەل ءبىزدىڭ شىعىس قازاقستاننان دا شىقتى. بىرنەشە گازەتتەردە، عالامتوردا اتى اتالعان بۇل كورىپكەلدىڭ ءاتى-جونى سەرىك سامارقان بولادى. شىققان تەگى كەرەيدىڭ جانتەكەيى، ناعاشىدان مەركىت، «ەر جانىبەك» قوعامدىق قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى سەرىك ءىنىمىز مەنى الماتىدا تۇراتىن بەلگىلى اقىن-جازۋشى، ءتىل قايراتكەرى شەكەربانۋ راحمەتوللا قىزى جەڭگەمىز ارقىلى تاۋىپ العان ەدى. جەڭگەمىزدىڭ كورىپكەلدەردىڭ كومەگىمەن، سونىڭ ىشىندە شاپىراشتىنىڭ قىزى باقىت جۇماتوۆانىڭ دا كومەگىمەن كوكجال باراق بابامىزدىڭ جاتقان جەرىن تاپقانى بەلگىلى. ال ەندى سەرىكتىڭ ماعان ايتقان اڭگىمەسى شىڭعىس حاننىڭ جاتقان جەرىندە ەدى. سوندىقتان دا، مەنىڭ شىڭعىس حان جونىندە جازىپ جۇرگەنىمدى ەستىپ، جەڭگەمىزدەن تەلەفونىمدى العان ەكەن. قىسقاسىن ايتقاندا، مەنىڭ ارالاسۋىممەن سەرىك وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارىمەن كەزدەسىپ، مەنىڭ جازىپ بەرگەندەرىمدى وقىتىپ، وسىنىڭ اقىرىندا شىلىكتى القابىندا ارحەولوگيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزىپ جاتقان ارحەولوگتار ارنايى تاپسىرما الىپ، سەرىكتىڭ ايتقان جەرىندە بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، ارحەولوگيالىق ساراپتامىنىڭ قورىتىندىسىن شىعاردى. «ءال-فارابي» اتىنداعى عىلىمي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ر.س. جۋماتايەۆتىڭ ساراپتاماسىندا: «پو پرەدۆاريتەلنومۋ زامەچانيۋ موگيلنيك وتنوسيتسيا ك ساكسكومۋ ۆرەمەني (پريمەرنو داتيرۋەتسيا 5-4 ۆۆ دو ناشەي ەرى). تاكيە پامياتنيكي ۆسترەچايۋتسيا نا التاە (مايەمەر، بەرەل، بەسوبا، ي در.)، تارباگاتاە (اشىلى، بازرشالى) ، ۆ جەتيسۋ (ەسيك، ويجايلاۋ ي در)» دەپ ايتىلعان.
ال ەندى، سەرىك بولسا، بۇل تاستاردىڭ ءۇيىندىسىنىڭ 13 عاسىردا پايدا بولعانىن ايتادى. كورىپكەل رەتىندە بۇل تاستاردىڭ قاي جەردەن اكەلىنگەندەرىن كورىپ تۇرعانىن دا ايتادى. بۇل جەردە بىزدەر ۆانگا اپايدىڭ «مەن وتكەندى دە، بولاشاقتى دا كينو كورگەندەي كورەمىن» دەگەنىن ەسكە الالىق. كوكجال باراقتىڭ مولاسىن تاپقان كورىپكەل دە، اق كيىزگە ورالعان بابامىزدىڭ ءمايىتىن قويار جەرىنە تۇيەگە ارتىپ اكەلگەندەرىن، ءتىپتى قازان وشاقتىڭ قاي جەرگە قويىلعانىنا دەيىن كورگەن ەدى.
سونىمەن، سەرىك سامارقان شىڭعىس حاندى قوڭىرات ناعاشىلارى ساقتاردىڭ عۇرپىمەن قويعان دەيدى. زايسان قالاسى ماڭىنداعى ساندىقتاس اتالاتىن بۇل جەردە ءۇش قورىم جاتىر. سەرىكتىڭ ايتۋىنشا بىرەۋىندە ۇلى حان، كەلەسىدە سۇيىكتى جىلقىسى، ۇشىنشىدە حاننىڭ سۇيىكتى توقالى ەسۋي جاتىر ەكەن. وسىدان 120 شاقىرىم جەردە «پ» ارپىنە، ياعني، قوڭىراتتاردىڭ بوساعا تاڭباسىنا ۇقساس ۇيگەنتاستا شىڭعىس حاندى جەرلەگەندەردىڭ قورىمى، ودان كەيىنگى 80 شاقىرىم جەردە الدىڭعىلاردى ولتىرگەندەردىڭ قورىمى دەيمىز. اڭىز بويىنشا اقىرعىلاردى ولتىرگەندەر قاراقورىمعا جەتكەندەرىندە ولاردى دا ولتىرگەن ەكەن. كەيىنگى ولتىرگەندەر بۇلاردىڭ كىمدەر ەكەندەرىن، قايدان كەلگەندەرىن بىلمەگەن. شىڭعىس حاننىڭ جەرلەنگەن جەرىن وگەدەي عانا بىلگەن سوڭ، وسى حاننىڭ ارۋاعى سەرىككە ايان بەرگەن دەيدى. سەرىككە قاسيەت ناعاشى جۇرتى مەركىتتەن كەلگەن ەكەن. ەڭ العاش ايان العاندا ول سول كەزدەگى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپاربايەۆقا جولىققان. اكىمشىلىكتەگىلەر سەرىكتىڭ ايتقاندارىنا قۇلاق اسپاعاندارىمەن قويماي، ساپاربايەۆتىڭ ورىنباسارى، بەكبولات تىلەۋحاننىڭ كۇيەۋ بالاسى جاقسىلىق ومار سەرىك جونىندە «شيزوفرەننيك» دەگەن لاقاپ تاراتىپ كەتىپتى. سوندىقتان دا سەرىكتىڭ ولارعا دەگەن وكپەسى قارا قازانداي، ارتى قايىرلى بولسىن! جىندى بولاتىنداي ەشتەڭە جوق، سەرىك شەجىرەنى ءبىر كىسىدەي بىلەتىن، كەرەي جانىبەك باتىردىڭ تاريحىن جاقسى بىلەتىن، قازاقتىڭ ءسالت-داستۇرىن، ماقال-ماتەلدەرىن جاقسى ۇستانعان، سوزگە شەشەن ادام ەكەن. الگى جاقسىلىق وماردىڭ اقىلى سەرىكتى تۇسىنۋگە جەتپەگەن سوڭ، وسىلاي ايتقان بولسا كەرەك.
مىنە، وسى سەرىكپەن تانىسقاننان كەيىن مەن ەندى ارحەولوگيالىق ىزدەنىستەرمەن دە اينالىسىپ كەتكەن ەدىم. جاس كۇنىمدە تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى رەتىندە ارحەولوگيالىق ەكسپەديسياعا قاتىسقان مەنىڭ «ساقتاردىڭ قورىمىن تاپسام» دەگەن پەندەشىلىك (التىن قازىنا تابۋ) ارمانىم الدىمنان شىقتى. بۇيىرتسا، مامىر ايىندا قورىمنىڭ باسىنا بارماقپىز. وبلىستىڭ مادەنيەت باسقارماسىنىڭ ماماندارى الدىمەن سكانەرلىك جۇمىستار جۇرگىزەدى.
ەندى قىسقاشا عانا باقسى-بالگەرلەردىڭ تابيعاتىنا توقتالا كەتەلىك. كەزىندە شوقانننىڭ «سلەدى شامانستۆا ۋ كيرگيزوۆ» دەگەن ەڭبەك جازىپ، باقسىلىقتى «پايعامبارلىق» دەپ اتاپ كەتكەنى بەلگىلى. («ەتو پروروچەستۆو»). شوقان ءوز زامانىنىڭ ەڭ مىقتى باقسىسىنىڭ نايمانداردان شىققانىن، ۇلى باقسىلاردىڭ يەسىنىڭ «سارى قىز» بولاتىنىن ايتقان. باعانالى قويلىباي باقسىنىڭ ءنادىر شولاق پەن ەر ءشايلان دەگەن ەكى يەسىنىڭ بولعانىن، قويلىبايدىڭ الباستىنىڭ پاتشاسىمەن شايقاسقانىن ارينە، جاس شوقان بىرەۋدىڭ اۋزىنان جازىپ العان. بۇل جەردەگى باقسىنىڭ قۇلاعىنا سىبىرلايتىنداردىڭ ارۋاقتار ەمەس، يەلەر ەكەندەرى ايتىلادى. ءوزىمنىڭ اعام، اتى الەمگە ايگىلى بازىلقان قاجى، شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ حالىق ەمشىلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى بولعاندىعىنان مەن ءبىر كەزدەردە وسى قاۋىمداستىقتىڭ زاڭگەرى رەتىندە قىزمەت جاساپ، تالاي-تالاي باقسى-بالگەرلەردى كورىپ، بازىلقان قاجىمەن بىرگە قازاقستاندى ارالاپ ەم-دومدارعا قاتىسىپ ءجۇرىپ، شوقان سياقتى باقسىلىقتى مەن دە جەتە زەرتتەگەن ەدىم. سوندىقتان دا، كەزى كەلگەندە «نايماننىڭ باقسى-بالگەرلەرى» اتتى ەڭبەك جازدىم. جەزقازعانداعى، ماڭعىستاۋداعى اتاعى شىققان كورىپكەلدەردى كوردىم. بەكەت اتانىڭ ۇرپاعىن دا كورىپ، دەم سالعىزعان ەدىم. سارى اۋليە سياقتىلار قۇران وقىپ، حاتىم شىعارىپ بەرگەنگە عانا جاراپ ءجۇردى. سوندىقتان دا، سەرىكتىڭ قاسيەتىنە كوزىم جەتكەندە مەن وعان قالجىڭ رەتىندە: «تالاي اكەسىن ساباعانداردى كورگەن ەدىم، ءبىراق، ءدال سەن سياقتى ارباعا بايلاپ ساباعاندى ءبىرىنشى رەت كوردىم» دەگەن ەدىم. ءقازىر ماسكەۋدە تۇراتىن، بازىلقان قاجىنىڭ قاسىنداعى ءبىر مىقتى ورىس كورىپكەل ايەل سياقتى سەكەڭ دە، تەلەفون ارقىلى كورشى-قولاڭىڭدى تۇگەندەپ، اتتارىن اتاپ، تۇستەرىن تۇستەپ وتىرادى ەكەن. باقسىلىقتا تەلەپاتيالىق قاسيەت بولادى. ياعني، ولار ءسىز تۋرالى اقپاراتتى ءوزىڭىزدىڭ ويىڭىزدان وسى قاسيەتى ارقىلى اۋلاپ الادى دا، تاڭ قالدىرىپ اقشاڭىزدى سىپىرىپ الادى. بۇل دەگەنىڭ ناعىز سيقىر، ياعني شارلاتاندىق. ال ەندى، ءسىزدىڭ ءوزىڭىز بىلمەيتىن، وزىڭىزگە قاتىستى اقپاراتتى ايتقان باقسىنىڭ قاسيەتىندە كۇمان بولماۋ كەرەك. ماسەلەن، ءسىز ءوزىڭىزدىڭ ەسىڭىزدى كىرمەگەن كەزدەن اسىراندى بالا ەكەنىڭىزدى بىلمەسەڭىز دە، سەرىك سياقتى كورىپكەلدەر ءبىلىپ قويادى. بۇلار اقپاراتتى عارىشتان (كوك تاڭىرىنەن) الادى. ماسەلەن، تامعالىداعى تاستاردا ارييلەردىڭ زامانىندا سالىنعان سۋرەتتەردىڭ ماعىناسىن ايتا العان كورىپكەل، كوسموەنەرگەتيكا پروگرەسسورى ءبيبى ساندۋعاش مەنىڭ ارعى اتامنىڭ بۇركىتشى بولعانىن ايتقان ەدى. بۇنداي اقپارات مەنىڭ ويىمدا بولعان ەمەس. تەك ەكى جىلدان كەيىن عانا مەن ءدۇسىپ اتامنىڭ ۇلكەن سوپى، قالپە بولعانىن شەجىرەشىلەردەن ءبىلدىم. قالپە دەگەنىمزىدىڭ يتبەگى، قۇسبەگى، ساياتشى ەكەنى بەلگىلى. سەرىك تە وسى سياقتى، ادامنىڭ ويىندا جوق اقيقات اقپاراتتى ايتا الادى.
بىلتىرعى جىلى شىعىس قازاقستاندا ءجاۋىن-شاشىن كوپ بولىپ، ەگىن مەن ءشوپتى ءشىرىتىپ، ەرتىستى ارناسىنان اسىردى. قىتايلار توپان سۋدان قورقىپ بوگەۋدى اشىپ جىبەردى. سەرىك بولسا ءبىر جىل بۇرىن وسى «كىشى توپان سۋ» جونىندە ايان الىپ، جاڭبىردى ارال تەڭىزىنە تارتۋ ماقساتىمەن ارال اۋدانىنىڭ اكىمىنە تاساتتىق جاساتۋعا بارعان ەكەن. سەرىكتى جىندىعا ساناعان الگى اكىم پوەزعا بيلەت الىپ بەرۋگە جاراماي، ونى «قويان» رەتىندە ءبىر ۆاگونگا وتىرعىزىپ الماتىعا شىعارىپ سالىپتى. بۇلتتاردى تارتۋ قاسيەتى بار باقسىلار جونىندە بىزدەر تاريحتان بىلەمىز. ماسەلەن، نايماننىڭ كۇشلىك باقسىسى وسىنداي جاساي العان. قويلىباي مەن اقنايماندىق قازى قۇمار باقسىلار وسىنداي قاسيتەتتەرىنىڭ كۇشىمەن قوبىزدارىن توبىلعىنىڭ تۇبىندە بايلاۋلى تۇرعان جەرىنەن تارتا العان. بۇل قاسيەت عىلىمدا تەلەكينەز دەپ اتالادى. وزەندى قاق ايىرعان الباننىڭ جيەنى رايمىبەك باتىردىڭ، تەرىس اعىزعان سىبان-نايمان بايانباي اۋليەنىڭ، بىرەۋلەردىڭ الدىنداعى داستارقاندى وزەننىڭ ارعى جاعىنان تارتىپ العان ارعىن تۇلكىباي اۋليەلەردىڭ ءبارىنىڭ كۇشى وسى تەلەكينەزدىك قاسيەتتەرىنەن بولعان. الگى اكىمسىماق ءبىر تايدى سويدىرتىپ، حالىقتى جيناپ تاساتتىق جاساتقاندا، سەرىك بۇلتتاردى تارتقاندا بالكىم، ارال ءتىرىلىپ كەتەر مە ەدى؟
سەرىك كالاچيدەگى ۇيىقتاپ قالعانداردىڭ سەبەبىن دۇعادان كورەدى. سوندىقتان ول جەرگىلىكتى اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسشىلارىنا بارىپ: «مەنى كالاچيگا اپارىڭدار، ول جاقتا ءبىر ماۋباستى وياتقانىمدا مەنىڭ ايتقانىما سەنەتىن بولاسىڭدار!» دەپ قانشاما ايتسا دا الگىلەر سەنبەگەن ەكەن. سەرىكتىڭ ايتۋىنشا كالاچي تۇرعىندارىنا دۇعا جىبەرگەن ورىس ايەلى، ۇكىمەتتى ۇركىتۋ ءۇشىن وسىنى جاساعان ەكەن. كازىر رەسەيگە قاشىپ كەتكەن دەيدى. ءوزىنىڭ ايتقانىندا، سەرىكتىڭ بويىندا قىدىر اتا جۇرەدى ەكەن. مەن سەرىككە قىدىر اتامىزدىڭ كوك تاڭىرلىك پايعامبار بولعانىن ايتىپ بەردىم. كەيبىر شەجىرە نۇسقالارى كۇللى قازاقتى قىدىر پايعامباردان تاراتادى. مەنىڭشە، سەرىكتىڭ بويىندا كوك ءتاڭىرىنىڭ پايعامبارى جۇرگەن سوڭ، وعان وسىنداي ايان بەرىلگەن. ويتكەنى، ءبىز بىلەتىنىمىزدەي شىڭعىس حان تەك قانا كوك تاڭىرىنە سىيىنعان. جانە دە، ابىز رۋ ادايدىڭ ءتولى بولعان شىڭعىس حاننىڭ ءوزىنىڭ دە كوك تاڭىرىمەن بايلانىسى بولعان. سەرىك بولسا، شىڭعىس حاندى جاپوندىقتاردىڭ لاقابىنا ساي مەركىتكە ساناپ، اياندى مەركىتتىڭ جيەنى رەتىندە العانىن ايتادى.
ال ەندى، سەرىكتىڭ ءوزىنىڭ اتا تەگىنە كەلەتىن بولساق، كەيبىر شەجىرەشىلەر اباق-كەرەيدەگى جانتەكەي اتانى جوشىنىڭ ۇلىنا جاتقىزادى. (حالەل اتا). انىعىندا، جانتەكەيلەر (شاندەكە) كوكجال باراقتىڭ رۋى وتەيلەرمەن بىرگە وزبەك حاندىعى كەزىندەگى نايمانداردىڭ قۇرامىندا بولعان. بۇلاردىڭ (جانتەكەيلەردىڭ) ارعى ءتۇبى اسىل تەكتى قاڭلى-قياتتار. نەگىزىندە، ورتا جۇزدەگى ارعىن، نايمان، ۋاق، كەرەيدىڭ ءتۇبى ءبىر – سارى قاڭلى. سوندىقتان دا شەجىرەدە سارىماننان (سارى+مان – سارى ادام) اقجول، اقسوپى، ەكىنشى بايبىشەدەن قويانباي، اقجولدان ارعىن، اقسوپىدان نايمان، قويانبايدان ۋاق، كەرەي» دەپ ايتىلادى. بۇل جەردەگى قويانبايىمىز حاسەن قوجا-احمەت ايتقان قويان-حۋيان-قيان، ياعني، قاڭلى-قياتتاردىڭ «ەرگەنە قوڭعا كەتتى» دەگەن ميفولوگيالىق باباسى. الاي دا، ۋاقتار مەن كەرەيلەر ەكىنشى بايبىشەدەن تۋعاندىقتارىنان ينال، ياعني، كاي اۋلەتىنىڭ تاق مۇراگەرلەرى بولا الماعان. سوندىقتان دا، شىڭعىس حاننىڭ داۋىرىنەن بۇرىن قۇرىلعان كەرەي حاندىعىنىڭ دارەجەسى، اتاق-ابىرويى ورتا ازيادا، نەمەسە قاڭلى-قىپشاق الەمىندە وكىرەش-ينالدار، ياعني، ناعىز تاق مۇراگەرلەرى قۇرعان نايمان حاندىعىنداي بولا الماعان. كەرەيلەردىڭ اقىرعى حانىنىڭ باسىن نايماندار شىڭعىس حاندى جاقتاعانى ءۇشىن كەسىپ الىپ، التىن-كۇمىسپەن قاپتاپ تاقتىڭ ارقاسىنا ءىلىپ قويىپ: «تاقتاعى سەنىڭ ورىنىڭ دا، قاڭلى-قياتقا شاتاعى جوق شىڭعىس حاننىڭ ورىنى دا وسىلاي عانا بولماق» دەگەن سىڭاي تانىتىپ وتىرعان. اباق-كەرەيدىڭ ءتۇبىن شاپىراشتى دەيتىندەر دە بار. ال ەندى، شاپىراشتىنىڭ دا ءتۇبى قاڭلى-قيات، ناعاشىدان قوڭىرات بولادى. سوندىقتان دا قاراكەرەسەك-قياتتان شىققان كازىبەك بي، ۇيسىندەرگە جازىلىپ كەتكەن شاپىراشتىنى: «شاپىراشتى مەنىڭ اداسىم» دەگەن ەكەن. شاپىراشتىنىڭ دا، اباق-كەرەيدىڭ دە ءتۇبى، ارعى تەگى ازىق-سارمات (يازيگ) سارى ۇيسىندەرگە «ءۇش قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايدى». ەندى ساقتاردىڭ جەرلەۋ ءداستۇرى جونىندە ءسوز قوزعالىق.
قازىرگى ماڭعولدار جونىندە سەرىك سامارقاننىڭ ءوزى: «شىڭعىس حاننىڭ قازىرگى ماڭعولداردان تۋۋى مۇمكىن ەمەس، شىڭعىس حانداي تۇلعا بۇلاردىڭ گەندىك قورىندا (گەنوفوند ناسيي) جوق!» دەيدى. راسىندا دا، قازىرگى ماڭعولداردىڭ ءتۇپ اتالارى شۋن ۆەي، ياعني، اشىنا-قىتاي (شۋن-ۋشىن-سينا). ال ەندى، سينا-قىتايلار ەشقاشان دا جاۋىنگەر حالىق بولعان ەمەس، سوندىقتان دا شىڭعىس حانداي جاۋىنگەردىڭ بۇلاردان تۋۋى مۇمكىن ەمەس.
ادايلاردىڭ اريي-ساقتاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرى بەلگىلى. نەگىزىندە كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر ساقتاردىڭ مادەنيەتىن ارييلىك دەپ سانالاتىن اندرونوۆ مادەنيەتىنە جاتقىزادى. شىڭعىس حان ادايدىڭ ءتولى بولعاندا، ارينە، سول زاماننىڭ قازاقتارىنىڭ جەرلەۋ ءداستۇرى بويىنشا قويىلعان. قازىرگى ماڭعولداردىڭ بابالارى جەرلەۋ ءداستۇرىن ۇستانباعان، ويتكەنى، سول زاماندا دا، قازىرگى تاڭدا دا ولاردىڭ ءدىنى كوك تاڭىرلىك دىنگە بوتەن ەدى. ساقتاردىڭ ءمايىتتى جەرلەۋ ءراسىمى اسا ءار قيلى دا، كۇردەلى بولعان. ولار ولگەندەرىن كيىمىمەن جەرلەيتىن بولعان. مارقۇمنىڭ قارۋ-جاراعى، ىدىس-اياعى، تۇتىنعان زاتتارى، مىنگەن اتى ەر-تۇرمانىمەن بىرگە جەرلەنگەن بولعان. بەيىتتىڭ باسىنا وبا تاس ءۇيىلىپ، بەيىتتىڭ ءۇي ورنىنداي اۋماعى تاسپەن قورشالعان. كوبىندە جەر استى ءۇي رەتىندە كور قازىلىپ، بورەنەلەرمەن قابىرعالارى قاپتالعان بولعان. ساقتار بابالارىنىڭ جاتقان بەيىتتەرىنە اينالىپ كەلىپ وتىرعان. سول كەزدە قۇربان شالاتىن بولعان. ولار بابالارىنىڭ بەيىتى تۇرعان جەرلەر ءۇشىن جان ايانباي جاۋلارىمەن سوعىسقان. ساقتاردىڭ اتا بەيىتىنە دەگەن ءىلتيپاتى وتە جوعارعى دەڭگەيدە بولعان.
ءمايىتتى ساركوفاگقا، ياعني، استاۋ تابىتقا سالاتىن بولعان. استاۋ تابىتتى ەمەن اعاشى سياقتى جۋان اعاشتاردان ويىپ جاسايتىندارى دا كەزدەسەدى. تاڭعۇت جورىعىندا قايتىس بولعان شىڭعىس حاندى وسىنداي استاۋ تابىتقا سالىپ، تابىتتى تولتىرا بال قۇيىپ تاستاعان دەسەدى. وسى كۇيىندە ءمايىت جەرلەيتىن جەرىنە اكەلىنگەن. سەرىك ايتقان ساندىقتاستا جۇزگە جۋىق ۋيگەنتاستار كەزدەسەدى. الاي دا، ولاردى قورىم دەپ ەشكىم دە ويلاماعان. ءبىر كوزگە قاراعانعا بۇل جەر قۇرىپ قالعان وزەننىڭ ارناسىنا ۇقسايدى. سوندىقتان دا جەرگىلىكتى حالىق شاعىن عانا تومپەشىكتەردى كەزىندەگى سۋ استى تاستارى دەپ ويلاپ جۇرگەن بولسا كەرەك. بۇل قورىمدار كەزىندە تونالماعان سىڭايلى. ارحەولوگتار ۇيگەنتاستاردىڭ ۇشەۋىن عانا قورىم دەپ وتىر. قورىمداردىڭ فوتوسۋرەتىنە قاراعاندا مەن ارحەولوگيادان حابارىم بولسا دا، بۇل ۇيگەنتاستاردى قورىم داپ ويلاماس ەدىم. مامىر ايىن كۇتۋدەمىز.
قايرات زارىپحان. شەجىرەتانۋشى.
