(اقىن سەرىكباي قوساننىڭ پوەزياسى تۋرالى)

 قوعامنىڭ ءوزى كۇندەلىكتى دامىپ وتىراتىن قوزعالىس بولسا، قازاق ادەبيەتى دە سول ءومىر سەكىلدى كۇننەن-كۇنگە وسىپ-وركەندەپ وتىرادى. وعان جىل سايىن شىعىپ جاتقان كوركەم شىعارمالار مەن سول تۋىندىلاردى سارالاپ كورسەتە بىلەتىن عىلىمي زەرتتەۋلەر مىسال بولا الادى. ولاي بولسا، بۇگىنگى قازاق پوەزياسىنىڭ دا كۇن ساناپ ءوسىپ وتىرعانىنا تاۋەلسىزدىك تۇسىندا جاريالانىپ جۇرگەن جىر جولدارى كۋا.

سوڭعى جىلدارى بەلگىلى اقىن سەرىكباي قوساننىڭ «جۇرەگىمدە ءجۇز ولەڭ» اتتى جىر جيناعى جارىق كوردى. بۇعان دەيىن ول جىر سۇيەر قاۋىمعا «ارالدى اڭساۋىمەن» (1997) تانىس بولسا، بۇل اقىننىڭ كوپشىلىك وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرعان ەكىنشى جىر كىتابى. ءۇش بولىمنەن تۇراتىن كىتاپتىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى «جىر-دۇعا» دەپ اتالادى. مۇنداعى ولەڭدەردىڭ ءبارى دە قازاق پوەزياسىنىڭ سوڭعى جىلدارى جاڭا تاقىرىپ، جاڭا مازمۇنمەن تولىققاندىعىن كورسەتەدى. «قۇداي»، «قۇران ءسوزى»، «مۇحاممەد پايعامبار»، «ياساۋي حيكمەتتەرىن وقىعاندا»، «ۇمبەتكە»، «جىر-سۇننەت»، «رۋحىما»، «جىر-دۇعا» سىندى ولەڭدەردىڭ كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىندا جازىلماق تۇگىلى، قۇداي، قۇران، مۇحاممەد پايعامبار سىندى سوزدەردى اۋىزعا الۋعا بولمايتىنى تاريحتان ءمالىم. سوڭعى جىلدارى قازاق حالقى يماندىلىققا جاپپاي بەت بۇرا باستاعان تۇستا مۇنداي كيەلى سوزدەردىڭ قازاق پوەزياسىنا كەلە باستاۋى دا زامان تالابىنان بولسا كەرەك.

كىتاپتىڭ بەتاشارى رەتىندە بەرىلگەن «شابىت شاقىرۋ» ولەڭىندە ليريكالىق كەيىپكەر «ەي، ءتاڭىرىم، شابىت بەرىپ شايىرعا، كوڭىلىمنىڭ قۇسىن كوككە ورلەتشى!» دەپ اقىندىقتىڭ ءوزىن ءبىر اللادان عانا كەلەتىن ۇلكەن قۇدىرەتتى كۇش ەكەندىگىن، وعان تەك جاراتقان يەمنەن عانا كومەك بولارىن ەسكەرتەدى. «قۇداي» ولەڭىندە «كۇپى كيگەن قازاقتىڭ قارا ولەڭىن شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتارامىن» دەگەندەي اقىن «اققا قۇداي جاق» دەگەن حالىق دانالىعىن قايتا جاڭعىرتىپ، وقىرمانىن ادامدىققا، ادالدىققا شاقىرادى. پوەزيا جانرىنداعى ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق پروبلەماسىن جەتە زەرتتەگەن عالىم: «ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتىڭ ءوزىن تەك ۋاقىت ولشەمىنە قاراي عانا اجىراتۋعا بولعانداي. ويتكەنى، ءبىر ەنگەن جاڭالىق، مەيلى فورما جاعىنان بولسىن ادەبيەتتىڭ قانى مەن جانىنا ءدوپ كەلسە، داستۇرگە اينالىپ كەتۋى دە مۇمكىن» دەگەن بولاتىن. وسى قاعيداعا سۇيەنە وتىرىپ، قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىسى ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ «دۇنيە عاپىل» جيناعىنا ەنگەن «تاڭعى كاليما»، «تۇنگى كاليما» ولەڭدەرى قازاق پوەزياسىنا قاسىلعان جاڭالىق ەكەنىن ايتا كەلىپ: «ءا.كەكىلبايەۆتىڭ ءبىز كورسەتكەن جاڭالىعى بولاشاقتا پوەزيانىڭ داستۇرىنە اينالۋى دا مۇمكىن» دەگەن بولاتىنبىز. سەرىكباي قوساننىڭ «تىلەك» ولەڭىنىڭ «بيسميللاھي راحماني-ر راحيم دەپ» باستالۋى وسى ويىمىزدى ايعاقتاي ءتۇستى. ەندەشە كەشەگى جاڭالىق دەپ وتىرعانىمىز بۇگىن داستۇرگە اينالۋى وسىعان دالەل. وسى ولەڭىندە اقىن سىرت كوزگە يماندى بولىپ كورىنگىسى كەلەتىندەردىڭ ءوزىن الداعانمەن، قۇدايدى الداي المايتىندىعىن ەسكەرتە وتىرىپ، ولاردى قاتتى سىنايدى. ءتۇنى بويى قىزويناق سالىپ، كۇناسىن جۋۋ ءۇشىن تاڭەرتەڭ اللا ۇيىنە دارەتسىز كەلەتىندەردەن بەزىنگەن ليريكالىق كەيىپكەر جاراتقان يەمنەن دۇنيە، اسىل بۇيىم سۇراماي حالىق يگىلىگىنە جارايتىن جىر سۇرايدى. مۇنداي قاسيەت تەك ونەردى شىن قۇرمەتتەگەن جانداردا عانا ءتان. «قۇران ءسوزى» ولەڭىن:

قۇداي – جالعىز،

تۋمايدى،

تۋىلمايدى،

جاراتقاننان جاقسىلىق تۋىندايدى.

«قۇران ءسوز – قۇدايدىڭ ءامىرى» دەپ،

پەرىشتەلەر ءتاۋ ەتىپ دۋىلدايدى-

دەپ باستاعان اقىن كەشەگى اتەيستەردى قۇدايدىڭ بار ەكەندىگىنە يلاندىرىپ، وعان قۇلشىلىق جاساۋعا شاقىرادى. اللانىڭ اق جولى اداسىپ، شايتاننىڭ سۋىمەن سۋسىنداپ، دۇنيە قۋىپ توڭىرەگىنە كەرى اسەر بەرەتىن جانداردان بەزىنگەن ليريكالىق كەيىپكەر ءسوزىن:

اللانىڭ اق جولىنان اداسپاڭدار،

قۇراننىڭ حاق سوزىنە تالاسپاڭدار.

«اعۋزۋ بيللاھي مين-اش-شايتاني ءراجيم» دەپ،

ءىبىلىستى ىنگە تىعىپ الاستاڭدار!

دەپ تۇيىندەيدى.

وقىرمانىن جاراتقان كىم، سەنى نە ءۇشىن جاراتتى، ادام بولعان سوڭ نە ىستەۋ كەرەك، قانداي بولۋ كەرەك دەگەن ساۋالداردىڭ جاۋابىمەن سۋسىنداتقان اقىن ەندىگى كەزەكتە مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامباردىڭ كىم ەكەندىگىن تۇسىندىرەدى. كەڭەس داۋىرىندە جەتىم-جەسىر مەن ەڭبەكشىنىڭ جاناشىرى، كوسەمىمىز – ۆ.ي.لەنين دەسەك، اقىن ونى باسقاشا تۇسىندىرەدى. «قىسىلعاندى دەمەگەن، مۇمىندەردى جەبەگەن، قالاۋلىسى قۇدايدىڭ – جۇرەكتەردىڭ ەمشىسى» - مۇحاممەد پايعامبار. بۇدان شىعاتىن ءتۇيىن – قوعام وزگەرگە زاماندا ادام دا. ادامنىڭ وي-ساناسى دا وزگەرۋ كەرەك. ەندەشە، ءبىزدىڭ سۇيەنەرىمىز دە، سۇيەۋشىمىز دە ءبىر اللا مەن ونىڭ سۇيىكتى ق ۇلى مۇحاممەد پايعامبار! سوندىقتان قامشىنىڭ سابىنداي  قىسقا عۇمىرىڭدى تەككە وتكىزبەي، «قۇران – كالەم ءشارىفتى» قولىڭا ال، سوندا ءبارى دە جازىلعان دەگەنگە مەگزەسە، «ۇمبەتكە» ولەڭىندە:

ەسىڭە ال، ەلىم، اللانىڭ دوسىن –

مۇحاممەد پايعامبارىڭدى.

راحىم ەتىپ قۇتقارار سوسىن،

اق جولدان تايعاندارىڭدى..

بەرىك بول، باۋىرىم، ءتىل مەن دىنگە،

باسقانشا قادام بەيىتكە.

جاتارسىڭ سوندا يمانى بىرگە

اينالىپ جانىڭ شەيىتكە

دەپ، ءتىل مەن ءدىندى قاتار الىپ ءجۇرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. اقىن ويى ءدىنسىز ەلدىڭ ءتىلى دە، جەرى دە بولمايدى دەگەنگە سايادى.

وسى ءبولىمنىڭ ۇلكەن جۇگىن كوتەرىپ تۇرعان ولەڭنىڭ ءبىرى – «جىر - دۇعا».  بۇل ولەڭدى الەمگە اتى بەلگىلى ارال وڭىرىندە تۋىپ، بالىقشىلاردىڭ بەل ورتاسىنان شىققان اقىننىڭ سول ەلگە، جەرگە دەگەن قۇرمەتى دەپ ۇققان ءجون. «ءولى ريزا بولماي، ءتىرى بايىمايدى» دەيدى اتام قازاق، ولاي بولسا، بۇل ولەڭدى بۇگىن و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەن اۋىل ازاماتتارىنىڭ اتىنا جىرمەن وقىلعان دۇعا دەپ ۇققان ءجون. سەبەبى، «جىر – دۇعا» كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە بالىق جونەلتۋدە ەرەن ەڭبەك ەتكەن بالىقشى اۋىلدىڭ ءبىر كەزدەگى تولقىنمەن ارپالىسقان بالىقشىلارىن ەسكە الۋ عانا ەمەس، ولاردىڭ ەڭبەگىن جاستارعا ۇلگى ەتىپ، ارتىندا قالعان ۇرپاققا اتا اماناتىن جەتكىزۋ ءتارىزدى:

مۇنى جازعان مەن دە سەنىڭ جۇراتىڭ –

ۇلىڭ ەدىم ءبىر قيىردا تۇراتىن.

ەي، باۋىرىم، جىرىمدى وقى، اشىرقان

ىشكەندەي بوپ نار تۇيەنىڭ شۇباتىن...

اقىن قالامىنا كوپ ىلىنگەن تاقىرىپتىڭ ءبىرى – تۋعان جەر. كىندىك قانى تامعان جەرىن جىرعا قوسپايتىن اقىن جوق تا بولار. س.قوساننىڭ دا ءبىر توپ ولەڭدەرى سول تۋعان جەر جايىندا. العاشىندا ءوزى تۋعان اۋىلعا دەگەن قۇشتارلىق، وعان دەگەن ساعىنىش سەزىم كەلە-كەلە وتان، قازاقستان دەگەن ۇعىمدارعا اۋىسۋىنان ونىڭ جالقىدان جالپىعا ءوتۋىن كورەمىز. «ەسكى جۇرت جاتىر ەل كوشكەن»، «اۋىلىم – وتانىم»، «تەڭىز»، «ساعىنىش»، «اتا جۇرتىم»، «تەڭىز جاتىر...»، «ارالدى اڭساۋ» سىندى ولەڭدەرىندە تەڭىزدىڭ كەشەگى بۋىرقانعان تولقىنىن ىزدەگەن اقىن ونىڭ بۇگىنگى كۇيىن كورىپ كۇيزەلەدى.

مۇڭاياسىڭ، قايدا تەنتەك تولقىنىڭ،

قايتا اينالىپ كەلمەس پە ەكەن سول كۇنىڭ؟

قايدا كەتكەن ءشوپ-شوپ سۇيەر عاشىعىن،

سىلقىم سۋىڭ سيقىرىنداي شولپىنىڭ.

ءشوپ-شوپ ءسۇيىپ جاتۋشى ەدىڭ جيەكتى،

كەربەز شىڭدار كوتەرەتىن يەكتى.

اق سازانىڭ –ارۋلارداي اياۋلى،

بەكىرەلەر – باتىر ەدى سۇيەكتى!-

دەگەن جولدارعا جاندى سۋرەت بەرگەن ول تابيعاتتىڭ، تەڭىزدىڭ مۇڭدى بەينەسىن جاساۋدا جانسىزعا جان بىتىرە وتىرىپ، تىڭ وبرازدىق ىزدەنىستەرگە بارعان. قازاق پوەزياسىنداعى اباي قالىپتاستىرعان كەيىپتەۋ دە اقىن جىرلارىنان مولىنان ۇشىراسادى. وسى جولدارداعى «ءشوپ-شوپ ءسۇيىپ» تىركەسىنىڭ ەكى رەت قايتالانۋى اقىننىڭ كەشەگى ارناسىنا سىيماي، بۋىرقانىپ تاسىعان ارالدىڭ سول كۇيىن اڭساۋىن اڭعارتادى. قازاق پوەزياسىنداعى ءسوز قايتالاۋىنىڭ دا وزىندىك اتقارار جۇگى بار. ءبىر ءسوزدى بىرنەشە رەت قايتالاۋ ارقىلى سول سوزگە كوڭىل اۋدارۋدى قالاعان اقىن 14 شۋماقتى «تەڭىز جاتىر» ولەڭىنىڭ ءاربىر شۋماعىن «تەڭىز جاتىر...» دەپ باستايدى دا ونىڭ بۇگىنگى كۇنىنەن حابار بەرەدى. تەڭىزدىڭ ەرنى كەۋىپ كەزەرۋى، كونى كەۋىپ شولدەۋى، كوزىن اشپاي جابىرقاۋى، تومسارۋى، تەبىرەنۋى، تولعانۋى، جابىرقاۋى، وزەگى ورتەنۋى، تەربەلمەۋى، تۋلاماۋى سىندى كەيىپتەر ادام بالاسىنا عانا ءتان بولسا، وسىنداي سەزىمدەردى تەڭىزگە تەلۋى – اقىننىڭ بۇگىنگى قازاق پوەزياسىنا قوسقان  كوركەمدىك ىزدەنىسى. وتاندى «انا» دەپ قابىلداعان ليريكالىق كەيىپكەردى انا ءتىلىنىڭ بۇگىنى الاڭداتادى. ونىڭ نازارىنان انا ءتىلىمىزدىڭ جاي-كۇيى دە تىس قالماعان. ءوز ءتىلىن بىلمەيتىن ماڭگۇرتتەردىڭ ەل باسىندا وتىرۋى دا بۇگىنگى زامان شىندىعى. ونىڭ «كۇلتەگىننەن قالعان كۇندەي ءتىلىڭدى، «كۇلتوبەگە» تاستاعانىڭ نەڭ، ەلىم؟!» دەگەن اقىن جۇرەگىنىڭ زارى قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنگى ايانىشتى احۋالىنا ۇرپاق نازارىن اۋدارادى.

ونىڭ قالامىنا ءتان ەرەكشەلىكتىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ورنەكتەر. جاھاندانۋ زامانىنا كەلدىك دەپ ءبىزدىڭ قازاق كەشەگى قالىپتاسقان ادەت-عۇرىپ، ۇلتتىق داستۇرلەرىمىزدى ۇمىتا باستاعانى اششى بولسا دا شىندىق. اتا-بابلارىمىزدان قالعان ۇلتتىق ناقىشتارىمىزدى ەۋروپا ەلىنىڭ ءسان ۇلگىسىنە ايىرباستاعانىمىز دا بۇگىنگى كۇننىڭ بەلگىسى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر جانى نازىك اقىندى بەي-جاي قالدىرا الماسى انىق. «بورىك جانە باسقالار»، «جەلمايا مىنگەن ەر قايدا؟» ولەڭدەرىنەن قازاقى قالىپتى، قازاقى مىنەزدى، ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتى اڭساۋ مەن مۇندالايدى. العاشقى ولەڭدەگى ايىر قالپاق، توبەتەي، شوڭ بورىك، تۇيە شەكپەن، شاپان، كۇرتە، كيمەشەك، قارقارا، ساۋكەلە، اق جاۋلىق، اق ءشالى، اق شارشى، اق ورامال، كامزول، قۇلىن جارعاق، تۇلىپ پەن تون سىندى ۇلتتىق كيىمدەرىمىزدى مۋزەي مەن كورمەدەن عانا كورىپ جۇرگەنىمىز - ءومىر شىندىعى. وسىنداي اسىلدارىمىزدىڭ شىنىمەن-اق كەلمەسكە كەتكەنى مە؟ دەگەن ساۋال مازالاعان اقىن:

قۇلىن جارعاق، تۇلىپ پەنەن تون قايدا،

شىنىمەنەن ءبىزدىڭ حالىق توڭباي ما؟

بابالارىم بالالارعا قالدىرعان

اتا كاسىپ ەندى بىزگە قونباي ما؟..

دەپ كۇرسىنەدى، كۇيزەلەدى.

«جەلمايا مىنگەن ەر قايدا؟» ولەڭىندە قاسيەتتى جەتى سانىنان تۇراتىن ۇعىمداردى ەسكە العان اقىن بۇگىنگى جوعالتقان اسىلدارىمىزعا ىزدەۋ سالادى. جەتىقاراقشى، جەتىقات كوك، جەتى جىل، جەتى مۇشە، جەتى ءتۇن، جەتى كۇن، جەتى نان، جەتى اتا، جەتى ىقىلىم، جەتى جۇرت، قاسيەتتى ۇعىمداردى تۇسىندىرە كەلىپ، ولاردى جوعالتۋىمىزدىڭ سەبەبىن ىزدەيدى. ءسوزىن: «جەرىڭدى ساتقان جەبىرلەر ەرىڭدى اتىپتى-اۋ، جەل بەرىپ جۇرگەن بۇلارعا ايتشى، قاي قۇداي؟!» دەپ تۇيىندەپ، وقىرمانعا سالماقتى ساۋال تاستايدى.

 قازاق پوەزياسىنان ۇلكەن ورىن الاتىن تاقىرىپتىڭ ءبىرى - ەل ومىرىندەگى ءىرىلى-ۇساقتى وقيعالار. بۇل تاقىرىپ تا اقىن نازارىنان تىس قالماعان. وتارلاۋ ساياساتىنىڭ نەشە تۇرتكىسىنە توزگەن كونتەرى حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان جاستارى ءبىر-اق كۇندە «قازاق» دەگەن  حالىق بارىن الەمگە تانىتسا، ولاردىڭ بەينەسى بۇگىنگى ۇلت پوەزياسىنا ارقاۋ  بولدى. 1986 جىلعى «جەلتوقسان» كوتەرىلىسىنە ارنالعان «جەلتوقسان جىرىندا» يت جەتەكتەپ، بەس قارۋىن اسىنعان قالىڭ اسكەر مەن ءورت سوندىرگىش ماشينالاردان سۋىق ىزعار ەسىپ تۇرسا، جەلتوقساننىڭ بەت قارىعان ايازى دا دەنەڭدى تۇرشىكتىرەرى داۋسىز.

دەگەنى سول.. دالدەپ ۇرعان سويىلدان،

جەر قۇشتى ۇلان قاراقۇسى ويىلعان.

قاندىكويلەك، قاندى كوزدەر، قاندى جاس...

قاندى سۋرەت كەتپەيدى ءالى ويىمنان.

قانعا بوكتى قان جامىلعان قىرلارىڭ،

دەگەننەن سوڭ: «قازاق بولسا، قىر ءبارىن!»

سولىپ جاتتى، ءولىپ جاتتى جاس ۇلان –

جازعى گۇلدەي جازىعى جوق قۇربانىڭ...

دەگەن جولدار كەشەگى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ شىنايى سۋرەتىن بەينەلەگەن. وسى ەكى شۋماقتا «قان» ءسوزىنىڭ بەس رەت قايتالانۋى دا تەگىن ەمەس. بۇل – قازاق پوەزياسىنداعى  قايتالاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى بولسا، اقىن «قان» سوزىنە كوڭىل اۋدارۋ ارقىلى كەشەگى قاندى وقيعانى ەسكە تۇسىرەدى. 

جيناقتىڭ «جىر – سەزىم» دەپ اتالاتىن ەكىنشى بولىمىنە نەگىزىنەن ماحاببات ليريكاسى توپتاستىرىلعان. بىردە، «قايىڭ – قىز، تەرەك – جىگىت جاراسقانداي» دەپ، ەندى بىردە «مەن – قۇلانى، سەن – كيىگى دالانىڭ» دەيتىن جىگىتتىڭ قازاق قىزدارىنا، سۇيگەن سۇلۋلارىنا جىر ارناۋى تابيعي زاڭدىلىق.

كۇن باتقاندا ارايلانىپ قىزىل ءجۇز،

كوكجيەكتەن قاسىن كەرىپ اي تۋار.

كوكتە – جۇلدىز، قولشتىعىندا سۇلۋ قىز،

مۇنداي ءتۇنى بوزبالاعا قايتۋ - ار

دەگەن شۋماقتى شىنايى سۋرەتبار. «ەلدىڭ كوركى – قىز» ءاردايىم - اقىن نازارىندا. 8 شۋماقتى «قىزدارعا» ولەڭىنىڭ تەك «ق» دىبىسىمەن باستالۋى عىلىم تىلىندە – الليتەراسيا دەپ اتالسا، «قىز» ءسوزىنىڭ بىرنەشە رەت قايتالانۋى – لەكسيكالىق انافورا دەپ اتالادى. وسىنداعى ايشىقتاۋ قۇرالدارى ولەڭنىڭ ءنارىن كىرگىزىپ، شىرايلاندىرىپ تۇر. ءومىردىڭ ءمانى دە ءسانى دە «قىز»   دەپ ۇققان اقىن  ونى قىزعالداققا، قىزىل تۇلكىگە، كۇننىڭ نۇرىنا، قىزىل الماعا، قىزىل-جاسىل تۇيمەگە، قۇمشەكەرگە، تاۋ ەلىگىنە، تەڭىز بالىعىنا تەڭەيدى. سونداي قىلىقتى دا نازىك جانداردىڭ كوڭىلى مەن سەزىمىن «قىز كوڭىلى – دومبىرانىڭ پەرنەسى، قىز سەزىمى – قوبىزىڭنىڭ قىلىنداي» دەپ دەرەكسىز ۇعىمداردى دەرەكتى زاتتارعا تەڭەي بىلگەن. قايتالاۋدىڭ ادەمى مىسالىن «ساعىنىش پاتشالىعى» دەگەن ولەڭنەن دە كورۋگە بولادى. سارعايعان ساعىنىشتى اقىن ءبىر «ساعىنىش» سوزىمەن سان قۇبىلتا جىرلاعان.

لەرمونتوۆتىڭ ىزىمەن جازىلعان «اساۋ تەرەك» ولەڭىندە ەلەڭ ەتكىزگەن اقىننىڭ باتىس، شىعىس پوەزياسىمەن بىردەي سۋسىنداعانىنا ونىڭ اۋدارمالارى كۋا. شىعىستان ومار ھايامنىڭ رۋبايلارىن، حافيزدىڭ عازالدارىن،  باتىستان م.يۋ.لەرمونتوۆتىڭ «قىزىقسىز... ءارى كوڭىلسىز...»، ۆ.ۆىسوسكييدىڭ «اقىرەت ءۇيى» ولەڭدەرىن ءتارجىمالاپ، ولاردى قازاقشا سويلەتكەن. كوركەم شىعارماعا قويىلاتىن تالاپتاردى تولىق يگەرگەن بۇل اۋدارمالار اقىن تالانتىنىڭ جاڭا ءبىر قىرىن تانىتارى انىق.

كىتاپتىڭ «جىر – لەبىز» اتتى ءۇشىنشى بولىمىنە نەگىزىنەن ارناۋلار توپتاستىرىلعان. مۇنداعى ولەڭدەردىڭ ءبىرازى تۋعان-تۋىستارعا، ەندى ءبىرسىپىراسى قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتتتەرىنە ارنالعان.  قازاق پوەزياسىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا قازاق حالقىنا ەڭبەگى سىڭگەن ۇلكەن قايراتكەرلەرگە، تۇلعالارعا ولەڭ ارناۋ قالىپتاسقان ءداستۇر. اقىن جىرلارىنىڭ ءبىر توبى وسى ءداستۇردىڭ بۇگىنگى زاڭدى جالعاسى بولىپ سانالماق.  اتالعان ءبولىم:

تويلارىڭ تويعا ۇلاسسىن، تۋىسقاندار،

جىرىمەن جاقسىلاردىڭ تىنىستاڭدار.

ۇرپاعىڭ ۇلتىن ءسۇيىپ، جۇرتىن ويلاپ،

قاشاندا ەل باسقارىپ، تۋ ۇستاڭدار

-دەگەن بەتاشارمەن باستالادى. ماسەلەن مەرەيتوي تۇسىندا تالاي اقىن جىر تولعاسا، قاسيەتتى تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىن تۇركى تەكتەس تۋىسقاندار عانا ەمەس يۋنەسكو بويىنشا تويلاعان ۇلكەن مەرەكەگە وراي سەرىكباي ءوزىنىڭ جىر شاشۋىن ارناعان.

قۇداي سۇيگەن ۇل دا بەرگەن،

قوجا احمەتتەي تۇلعا بەرگەن.

ارىستانباب بۇل دا كەلگەن،

ياساۋيگە قۇرما بەرگەن –

قاسيەتتى تۇركىستان!-

دەپ جالعاساتىن جىر جولدارىنان تۇركىستاننىڭ بارلىق ايشىقتى قاسيەتىن تابۋعا بولادى. الەۋمەتتىك ءمانى بار ولەڭدەردىڭ قاتارىندا «كىتاپحانا – اقىل ەلى، مي ەلى» مەن «كىتاپحاناشى ارۋلارعا» اتتى تولعاۋلاردى اتاۋعا بولادى. بۇلار – ورتالىق عىلىمي كىتاپحانانىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان جىر-شاشۋ.

كىتاپحانا – قۇتتى مەكەن، كيەلى،

عىلىم ەلى، اقىل ەلى، مي ەلى.

ابىزدار مەن اڭىزداردى جيناعان،

كوكىرەگى كۇمبىرلەگەن كۇي ەلى –

دەپ باستالاتىن جىرعا كىتاپحانانىڭ قادىر-قاسيەتىمەن بىرگە سول جەردە قىزمەت ەتەتىن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ مىنەز-قۇلقى مەن كوپشىلىككە قىزمەت ەتۋدەگى ءىلتيپاتتارى مەن ۇلكەن ەڭبەكتەرى ارقاۋ بولعان. بۇل ولەڭدى نار كوتەرەر جۇكتى كوتەرىپ، ۇلكەن ورتالىقتى باسقارۋدا ىسكەرلىگىمەن تانىلىپ جۇرگەن گۇلجيھان، رايسا سىندى اپالارىمىزدىڭ تىنىمسىز تىرلىگىنە بەرىلگەن باعا دەپ ۇققان ءجون. قازاق حالقى قىز بالاعا ەرەكشە قۇرمەت جاساسا، ەل يگىلىگى ءۇشىن ازاماتتارعا بەرگىسىز قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قايراتكەر قىزدارىمىز قانشاما! بۇل ارۋلار وقىرمانداردىڭ عانا ەمەس، قازاق حالقىنىڭ اياۋلى دا ارداقتى جاندارى ەكەندىگى ومىردەن ءمالىم. قازاق قىزدارىنىڭ بەينەسىن تولىقتىرار جىردىڭ ءبىرى – «ءشامشا حانىم». ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار قىزدارىنىڭ ءبىرى ءشامشا بەركىمبايەۆا قازاق حالقى ءۇشىن قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ۇلكەن قوعام قايراتكەرى. كەشەگى كۇنى ۇلكەن عىلىم ورداسىن باسقارعان ول بۇگىندەرى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن باسقارىپ وتىر. «شىققان تاۋىم بيىك بولسىن» دەيتىن اپامىزدىڭ بارعان جەرى كورىكتەپ ءوسىپ وتىرعانىنا ونىڭ جۇرگەن جولدارى كۋا بولادى.

العىسىن ارقالادىڭ قانشا اعانىڭ،

ارمانىن ايالادىڭ قانشا انانىڭ.

بيىككە ۇلت مەكتەبىن كوتەرەم دەپ،

ءبىر كىسىدەي جۇگىردىڭ، ءشامشا حانىم!

ۇرپاقتىڭ ۇلاعاتى اڭساعانىڭ،

سول ءۇشىن كوز ىلمەدىڭ قانشاما ءتۇن.

ىزدەگەن ىزگىلىكتى بىلىمدىدەن،

سەناتور – ءسىز ەدىڭىز، ءشامشا حانىم!

-دەپ كەلەتىن جىر جولدارى ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنەن حابار بەرەرى انىق. اقىن مۇشەل توي يەسىنىڭ حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن دارىپتەي كەلىپ، ونىڭ جاساعان يگىلىكتى ىستەرىنەن وقىرمانىن حاباردار ەتىپ وتىرعان. اتالعان ولەڭدەر بۇگىنگ تاۋەلسىز ەلدىڭ ىسكەر قىزدارىنىڭ بەينەسىن تولىقتىرارى داۋسىز.

اقىننىڭ ءبىر توپ ولەڭدەرى عىلىم ورداسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءبىر توپ عالىمدارعا ارنالادى. كەيبىر ادامدار ونى دۇرىس تۇسىنبەۋى دە مۇمكىن. ءبىراق بۇل شىن مانىسىندە «جاقسىدان شاراپات، جاماننان كەساپات» دەگەندەي ەلدىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ اراسىندا ءجۇرىپ، سولاردىڭ ۇلگى-ونەگە الىپ جۇرگەن جاننىڭ اعا بۋىنعا، ۇلكەنگە جاساعان قۇرمەتى دەپ ۇققان ءجون. وسى قاتاردى «عىلىم باعباندارى»، «سىن سەرىسى – سەراعا!»، «بابالارعا ءسوز بەردىڭ»، «جايىق مىنەز ابەكەڭ»، «ءابجان ءال – قىپشاقيعا»، «ماحامبەتتەن اۋماعان ۇل»، «تاسجارعان»، «مارعاسقا»، «سەكسەندەگى سەر»، «امانگەلدىگە ارناۋ»، «الپىسىڭدى ازات ەلىڭ تويلاسىن»، «ماقامى بولەك ۇل» سىندا ولەڭدەر تولتىرسا، ەندىگى ءبىر توپ ولەڭدەر قازاقتىڭ بەلگىلى اقىن-جازۋشىلارىنا ارنالعان. ولار «جىر جۇلدىزى» (ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ 190 جىلدىعىنا)، «پارتيزان جازۋشى» (ءادي ءشارىپۇلىنا)، «ماحاببات جىرشىسى» (حالىق جازۋشىسى ءا.نۇرشايىقوۆقا)، «سەلەۋ شاشتى سەرى جىگىت كورسەڭىز» (اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆكە).

اقىن قالامىنا ءتان ءبىر شەبەرلىك – از سوزگە كوپ ماعىنا سىيعىزۋ. ادەتتە ۇلكەن عالىمداردىڭ بەلگىلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا نە ادەبي مۇراسىنا ارنالعان كەڭ كولەمدى عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جازىلىپ جاتادى. اقىننىڭ ارناۋ ولەڭدەرىنە ءبىرسىپىرا عالىمدار مەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى ارقاۋ بولعان. ارداقتى اعالارىن ۇلى جەڭىس مەيرامىمەن:

جاستاي سەزىپ سوعىستىڭ بار ىزعارىن،

جۇرت الدىندا وتەگەن پارىزدارىن.

سىزدەر جايلى بىلەمىز اڭىز بارىن،

عازيز عالىم اعالار – ناعىز دارىن!

دەپ، قۇتتىقتاعان اقىن ولاردىڭ ءارقايسىسىنا جەكە-جەكە جىر ارناعان. «سىن سەرىسى – سەراعا» اتتى 11 شۋماق ولەڭگە قازاق ادەبيەتتانۋىنىڭ كوشباسشىسى سەرىك قيرابايەۆتىڭ بۇكىل ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى سىيىپ تۇر. عالىمنىڭ تۋعان جەرىنەن ءبىلىم ىزدەپ استانامىز الماتىعا كەلگەنىنەن:

جاڭارقانى جارىپ شىققان بۇلاق ەڭ،

اتاسۋدان اتقا مىنگەن ۇلان ەڭ.

الاتاۋعا جەتكەنىڭدە الدىڭنان،

قول بۇلعادى عىلىم اتتى ءبىر الەم

دەپ ءسوز ەتكەن اقىن ونىڭ ءاربىر ەڭبەگىن سىعىمداپ، ءتۇيىپ-تۇيىپ بەرۋگە تىرىسقان. ماسەلەن سپانديار كوبەيەۆتىڭ مۇرالارىن جيناپ-تەرىپ، ونى باستىرۋعا اتسالىسۋمەن بىرگە عىلىمي اينالىمعا العاش ءتۇسىرىپ، سول جونىندە كانديداتتىق ديسسەرتاسيا قورعاعانىن  «وردا بۇزىپ وتىزىندا سەراعاڭ، سىيلادى ەلگە سپانديار كوبەيدى» دەپ ەكى جولعا سىيعىزسا ۇستازدىق ەتۋ مەن عىلىمدى قاتار الىپ جۇرگەندىگىن:

ءبىلىمدى دە، عىلىمدى دا باسقاردىڭ،

قازپي-دەگى ۇستازى بوپ جاستاردىڭ.

باسشى بولدىڭ ادەبيەت پەن ونەرگە،

بەدەرىندە الپىس دەگەن اسقاردىڭ

دەپ جىرلاي وتىرىپ، 1988 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋنىڭ ديرەكتور بولىپ كەلگەندىگىن دە ايتا كەتكەن. «عىلىمداعى جولىڭدى ەرتەگىدەن باستادىڭ... قىز جىبەكتەي سۇلۋمەن تولەگەن بوپ تابىستىڭ، بايانمەنەن ءبىر تاۋدا قوزى بولىپ تانىستىڭ... بابالارعا ءسوز بەرىپ، مەرەيىڭدى كوتەردىڭ...» دەگەن جولدار عىلىمداعى ۇلكەن جولىن ەرتەگىلەردى زەرتتەۋدەن باستاعان اكادەميك س.قاسقاباسوۆتىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا 10 تومدىق «بابالار ءسوزىن» شىعارىپ جاتقانىن وسىلايشا عالىم ءبىر تارماققا سىيعىزا بىلگەن. 7 شۋماقتان تۇراتىن «جايىق مىنەز ابەكەڭ» ولەڭىنە ادەبيەتتىڭ ارداگەرى ءا.نارىمبەتوۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى ارقاۋ بولعان.

جايىق مىنەز تەبىرەنسە، تەڭىزدەي-اق،

ورگە تارتتىڭ ونەردى وگىزدەي-اق.

دەمەپ ءجۇردىڭ كوپ جاستى قولتىعىنان،

بىرەۋلەرگە «بىردەڭە» دەگىزبەي-اق

دەگەن جولداردىڭ العاشقى ەكى تارماعى ونىڭ ادەبيەتكە سىڭىرگەن ەڭبەگىن كورسەتسە، كەيىنگى ەكى تارماققا عالىمنىڭ مىنەزىنىڭ ەرەكشە جاراتىلىسى ءسوز بولعان.

ادەبيەتتىڭ تاريحىن زەرلەگەنسىز،

تانىتام دەپ عابەڭدى تەرلەگەنسىز.

كىتاپتانۋ عىلىمىندا دارا شاۋىپ،

بيبليوگراف اتانىپ ەرلەگەنسىز

دەپ ونىڭ بۇكىل ومىرىنە ارقاۋ بولعان شىعارماشىلىعىن جەتكىزە بىلگەن. عابيت مۇسىرەپوۆ پەن ق.بەكحوجين مۇرالارىن جيناپ، زەرتتەپ، عۇمىر بويى اينالىسىپ جۇرگەن عالىمنىڭ نەگىزگى ەڭبەكتەرى دە وسى تاراپتاردان كورىنەرى داۋسىز. عۇمىرىن اقىنداردىڭ پوەماسىن زەرتتەۋگە ارناعان عالىمعا ەندىگى كەزەكتە اقىنداردىڭ جىر ارناۋى ابدەن ورىندى. ارناۋ ولەڭدەر نەگىزىندە بەلگىلى ءبىر ادامنىڭ بەينەسىن، مىنەز-قۇلقىن سيپاتتاۋ ماقساتىندا جازىلاتىن بولسا، سەرىكباي ولەڭدەرىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – سول ادامداردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى، مىنەز-سيپاتى جينالا كەلىپ ونىڭ تولىق ادەبي پورترەتى جاسالۋىندا. ەندەشە، ارناۋدىڭ بۇل ءتۇرى شىعارماشىلىق پورتەت ءتارىزدى پوەزيا جانرىنا قوسىلعان سونى ىزدەنىس دەپ ايتۋىمىزعا نەگىز بار.

پوەزياداعى ايشىقتاۋدىڭ تاعى ءبىر ءتۇرى – انافورا. ول نەگىزىندە ولەڭ جولدارىنىڭ شۋماقتىڭ باسىندا ءبىرىڭعاي قايتالانۋ رەتىندە كەزدەسەدى. ونىڭ اۋەندىك، لەكسيكالىق، سينتاكسيستىك، ت.ب. تۇرلەرى بولادى. وسى سەكىلدى شۋماق باسىندا ءبىرىڭعاي داۋىسسىزداردىڭ كەزدەسۋى دە شىعارما شىرايىن كەلتىرە تۇسەدى. وعان اقىننىڭ اكادەميك ز.احمەتوۆپەن باقۇلداسۋىنداعى:

جەتپىستەن جاسىڭ وتكەندە،

جەتپىس بەسكە جەتكەندە،

جەمىسىن جىلدار توككەندە...

جازعانىڭ قالدى جيۋلى...

نە بولماسا:

ءجۇزى جارىق نۇر ەدى،

جۇزدەن وزعان ءىرى ەدى،

جاس عالىمعا ءپىر ەدى،

جانىمىزدا ءجۇر ەدى.

دەگەن جولدار مىسال بولا الادى. قازاق پوەزياسىنداعى قاتۋعان، دوسپامبەت، شالكيىز، اقتامبەردى، ۇمبەتاي، بۇحار سىندى جىراۋلار نەگىزىن سالعان تولعاۋدىڭ دا زاڭدى جالعاسى كەزدەسەدى. ونى جوعارىداعى «باقۇل بولىڭىز، جان اعا!» مەن اكادەميك زەينوللا قابدولوۆقا ارناعان «ماحامبەتتەن اۋماعان ۇل» ولەڭدەرىنەن كەلتىرۋگە بولادى:

جايىقتىڭ بويىن جايلاعان –

جاعاسى قۇراق قاۋلاعان.

قۇراعىن قىزدار باۋلاعان،

بالىعىن ۇلدار اۋلاعان،

بيلەرى داۋىن داۋلاعان،

باتىرى جاۋىن جاۋلاعان.

اتىراۋداي الىپقا اتاسى سۋ جالداپ،

اناسى تۇنىعىنا شومىلىپ،

قۇمىندا ءسابيى اۋناعان –

باي ۇلىنىڭ كارى جەرىندە،

يساتايدىڭ ەلىندە،

ءبىر ۇل تۋدى تۇلعاسى

ماحامبەتتەن اۋماعان.

التى جاسقا كەلگەندە القالى توپتا جۇگىنىپ،

اۋزىنان اتالى ءسوزى ساۋلاعان.

ون بەسىنە كەلگەندە، اتىنا قامشى سالماعان،

سويلەيتىن جەردە زاۋلاعان...

كوركەمدىك ايشىقتىڭ ءبىرى – «اسسونانس». ول – ولەڭ سوزدە ءبىرىڭعاي داۋىستىلاردىڭ قايتالانۋى. اقىن ولەڭدەرىنەن مۇنداي كوركەمدىك قۇرالدار دا مولىنان ۇشىراسادى:

ءادي اعا، اياۋلىمىز، تەكتىمىز،

ءا دەگەنشە سەكسەنگە دە جەتتىڭىز.

ادەبيەتتە مايدانداعى سەكىلدى،

الدەقاشان پارتيزان بوپ كەتتىڭىز!

ءسوز ءقادىرىن بىلگەن اقىن ءاربىر ءسوزىن ورىندى پايدالانا بىلگەن. ونىڭ قالامىنا ءتان نەگىزى جەتىستىك – ليريكاسىنىڭ كوركەمدىك كەستەسى. پوەزيادا داۋىستى دىبىستاردىڭ ۇندەسە قايتالانۋىن اقىن جىرلارىنان مولىنان كەلتىرۋگە بولادى:

ارداعىم ەڭ، اساۋ تەڭىز – ۇلى ايدىن،

ارىسىم-اۋ، مۇنشا نەگە مۇڭايدىڭ؟

اڭساپ، شولدەپ كەلگەنىمدە الىستان،

اق ءتوسىڭدى قيماعانى-اي قۇدايدىڭ؟

قازاق پوەزياسىنداعى ايشىقتاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى – بىر-بىرىنە كەرەعار ۇعىمداردى قاتار الۋ ارقىلى ويدى اسەرلى جەتكىزۋ. اقىن شىعارمالارىنان مۇنداي كوركەمدىك ىزدەنىستەر دە تىس قالماعان. «ءبىر جاعى – وت، ءبىر جاعى – مۇز قارىعان»، «بۇل ءپاني باسى – كۇلكى، اياعى – مۇڭ»، «دۇنيە باسى – جالعان، اياعى – مۇڭ»، «جاقسىنى جۇندەي تۇتكەن جامانداردىڭ»، «مەن وتەرمىن، ومىردەن ناداندىقپەن، جاقسىلىقپەن الىسىپ، جاماندىقپەن»، ت.ب. تارماقتارداعى كەرەعار ۇعىمدار ءبىرىن-بىرى تولىقتىرۋ ءۇشىن قولدانىلعان. الوگيزمنىڭ ورىندى پايدالانىلۋى شىعارما شىرايىن كەلتىرەرى انىق.

سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق پوەزيامىزعا جاڭا سەرپىن، جاڭا لەپ كەلگەنى بارشاعا ايان. جەتپىس جىلدان اسا اتەيستىك تاربيەمەن باۋلىنعان كەڭەستىك ءداۋىر ۇرپاعى بۇگىنگى كۇنى ەتەك-جەڭىن جيىپ، جاراتقان يەنىڭ بار ەكەنىن مويىنداپ، وعان قۇلشىلىق جاساۋعا بەت العانى دا ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى. ەل ىشىندەگى وسىنداي سونى جاڭالىقتى قاشان-دا جاۋىنگەر جانر بولىپ سانالاتىن پوەزيانىڭ كورسەتە ءبىلۋى دە ورىندى.

اتالعان جىر جيناعى قازاق پوەزياسىنا نە قوستى؟ دەگەن ساۋال تۋىندارى انىق. بۇل – بىرىنشىدەن، ۇلتتىق پوەزيامىزدى تاقىرىپ، مازمۇن جاعىنان بايىتسا، ەكىنشىدەن، اقىن الىپ كەلگەن جاڭا تىركەستەر، جاڭا تەڭەۋلەر مەن ەپيتەتتەر ءتۇرى جاعىنان قوسىلعان جاڭالىق بولىپ تابىلماق. «ويان، جۇرتىم، ويلان بۇگىن، قالعىما!» دەپ ەلىن وياتۋدى كوزدەگەن اقىن ولەڭدەرىنىڭ لەيتموتيۆى (وزەگى) – تاۋەلسىز ەلدىڭ باقىتتى ءومىر ءسۇرۋى. ءححى عاسىردىڭ باسىندا احمەت، ءمىرجاقىپتارشا جار سالعان اقىن ادامدىققا اپارار جول يماندىلىق دەپ تۇسىندىرەدى. ونىڭ جىرلارىنداعى «قۇداي – جالعىز جار دەيمىن»، «قۇداي – نۇرلى يمانىڭ»، «قۇداي دەگەن ءبىر اللا – يسلام اتتى ءدىن دەيمىن»، «قۇران ءسوزى – قۇدايدىڭ سالەمى» دەگەن تىركەستەر ابايدىڭ «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» دەگەن ۇلتتىق ورنەگىنىڭ ءداستۇرلى جالعاسى. «جىگىتكە جەتى ونەر دە از» دەيدى دانا حالقىمىز، بۇل ۇسىنىلىپ وتىرعان جيناق سوڭعى جىلدارى ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىمەن، بىلىمدىلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن ادەبيەتتانۋشى عالىمنىڭ ەكىنشى قىرىن اشا تۇسكەنى داۋسىز. الداعى ۋاقىتتا «مەن – قۇدايدىڭ قۇلىمىن قۇلدىراعان، مەنىڭ قۇلىم سەكىلدى قالام بىتكەن...» دەپ جىرلاعان زامانداسىمىزدىڭ قالامىنان ەل يگىلىگىنە جارار جىر شۋماقتارى توگىلىپ، ۇلتتىق رۋحاني قورىمىزدى بايىتا بەرسىن دەگەن تىلەك ايتامىز.