ەلىنە قۇت بولعان...

كەشە، 28 تامىز، الماتىداعى جازۋشىلار وداعىنىڭ ادەبيەتشىلەر ۇيىندە قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەن مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بەلگىلى جازۋشى، ەتنوگراف، تاريحشى، عالىم زەينوللا سانىكتى ەسكە الۋعا ارنالعان عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيا ءوتتى.

عىلىمي كونفەرەنسياعا سەناتور، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءتوراعاسى نۇرلان ورازالين، تاريحشى، عالىم تۇرسىن جۇرتباي، اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجان، «ۇلى دالا قىراندارى» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى سادىبەك تۇگەل، قالامگەرلەر بەرىك شاحانوۆ، عالىم جايلىباي، مارالتاي رايىمبەك جانە زەكەڭنىڭ ۇرپاعى قانات زەينوللا قاتىسىپ، عالىمنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن شىعارماشىلىعى تۋراسىندا سۇبەلى ويلار ايتتى جانە كولەمدى باياندامالار جاسادى. قايرات قۇل-مۇحاممەد ۇلى باستاعان ونەر قايراتكەرلەرى ولەڭنەن شاشۋ شاشتى. نازارلارىڭىزعا ءۋاليحان قاليجاننىڭ "ەلىنە قۇت بولعان..." اتتى كونفەرەنسيادا وقىلعان بايانداماسىن ۇسىنامىز.

*** *** ***

ءقادىرلى زيالى قاۋىم!

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازاربايەۆ الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە شاشىراپ جۇرگەن اعايىنداردىڭ باسىن قوسىپ، اتاجۇرتقا كوشىرىپ اكەلۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ءبىر ميلليونداي قانداستارىمىز بايىرعى وتانىنا ءبىرجولاتا قونىس اۋداردى. بۇل ەگەمەن ەلىمىزگە قوسىلعان ادام رەسۋرستارى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە مەملەكەتىمىزگە قۇيىلىپ جاتقان ادەبي، مادەني جانە عىلىمي كۇش بولدى.

الىستان كەلگەن اعايىندارمەن بىرگە ەلگە جەتىپ جاتقان مادەني بۇلاقتار وتاندىق ۇلى مادەنيەت ايدىنىن تولىقتىرىپ، دەڭگەيىن وسىرە تۇسۋدە. بۇل رەتتە قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان شۇرايلى ءتىلى مەن باعا جەتپەس فولكلورلىق مۇراسى، قۇندى كوركەم شىعارمالارى، ءداستۇرلى ءدىنى مەن تۇرمىس-سالتى، ۇلتتىق رۋح پەن مىنەز-قۇلقى، حالقىمىزدىڭ ۇمىت بولىپ بارا جاتقان ان-كۇيلەرى مەن بيلەرى شەتەلدىك قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا ورالۋى ارقىلى سوڭعى جيىرما جىلدا وتاندىق مادەنيەت يگىلىگىنە اينالدى. ۇلتتىڭ رۋحاني قازىنا قورىنا قوسىلدى. بۇل قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعى شولىركەگەن جۇرتىمىزدىڭ شولىنە سۋسىن بولعانداي ىستىق ىقىلاسپەن قابىلداندى. بۇلاي بولۋى زاڭدى دا. قازاق مادەنيەتى قايدا جاراتىلىپ، قايدا ساقتالسىن، ولاردىڭ بارلىعى دا ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك.

قازاقتىڭ باي سالت-داستۇرىنە، ادەت-عۇرپى مەن ۇلتتىق ونەرىنە دە قانداستارىمىز زور ۇلەستەرىن قوستى. ونى وزىندىك ءتول كوركەم تۋىندىلارىمەن كەمەلدەندىردى. وسى رەتتە بۇگىنگى كەلەلى عىلىمي ءماسليحاتقا سەبەپكەر بولىپ وتىرعان، كەشە عانا ارامىزدا جۇرگەن، بۇگىن كوزى ءتىرى بولسا سەكسەنىنە اياق باساتىن اياۋلى اعامىز، حالقىمىزدىڭ ارداق تۇتار پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى، كورنەكتى جازۋشى، شەجىرەشى، ادەبيەت پەن تاريحتى زەرتتەگەن كەڭ قۇلاشتى قالامگەر، جۇڭگو رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى زەينوللا سانىك ەسىمىن قۇرمەتپەن اتايمىز، ماقتانامىز...

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جيىرما جىلى قاسيەتتى قاراشاڭىراعىمىزعا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى قالام تارتا ءجۇرىپ، بار قازاققا ورتاق ءبىر ادەبيەتتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتاپ كەلگەن، بۇرىن دا، ەلگە كەلگەننەن كەيىن دە قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتى ءۇشىن ەلەۋلى قىزمەت ەتكەن وسىنداي تاعدىرلى اعامىزدى ەندى ساعىنىشپەن ەسكە الامىز. اتا قونىسىنا كەلگەن سوڭ زەينوللا سانىك اعامىز رۋحاني جاڭاردى.

قازاق ءبىر دۇنيەسىمەن ماقتانار بولسا – ول ۇلتتىق فولكلوردىڭ ەرەك ۇلگىلەرىمەن ماقتانارى ءسوزسىز. وسى رەتتە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 2013 جىلى تولىق جارىققا شىعىپ اياقتالعان ءجۇزتومدىق «بابالار ءسوزى» سەرياسى – الەمدە تەڭدەسى جوق، بىرەگەي جوبا. بىزدەن بۇرىن الەم حالىقتارى فولكلورىندا مۇنداي اۋقىمدا جارىققا شىققان عىلىمي باسىلىمداردىڭ تاجىربيەسى بولعان ەمەس. وسى باعا جەتپەس باسىلىمنىڭ ون تومىن جۇڭگو قازاقتارىنىڭ فولكلورلىق مۇرالارى قۇرادى. مىنە، وسى تۋىندىلاردىڭ، اسىرەسە قابانباي، ەر جانىبەك باتىرلار تۋرالى تاريحي جىرلاردىڭ جينالىپ، «بابالار سوزىنە» ەنۋىندە زەينوللا اعامىزدىڭ زەرتتەۋشىلىك قارىمى مەن عىلىمي ۇسىنىستارىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.

وسىندايدا ەلىمىزدەگى ءماتىنتانۋ سالاسىنىڭ قالىپتاسىپ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان فولكلور زەرتتەۋشى-عالىم ماقسۇت شافيعي اعامىزدىڭ زامانداس دوسى تۋرالى ايتقان مىنا پىكىرى ەسكە تۇسەدى: «قابانباي تۋرالى جىردىڭ بىزدە 6 نۇسقاسى بار ەكەنى انىق بولىپ، سونى جىرعا كىرگىزەتىن بولعانبىز. التى ادام جىرلادى، اينالىپ كەلگەندە، ءبىر مازمۇندى، تەك قىرعىز باتىرىمەن سوعىس. باسقا ماعلۇمات، ماتەريال جوق. ءدال وسى كەزدە زەينوللا سانىكتىڭ «قاراكەرەي قابانبايى» شىعۋى بىزگە مۇرا بولدى. بىزگە كومەگى ءتيدى. زەكەڭ تەك قابانبايمەن شەكتەلگەن جوق، تاريحي تاقىرىپ، قابانباي باتىردان باستاپ ءوز زامانىندا ءومىر سۇرگەن بيلەر، باتىرلار، شەشەندەر، ونەر قايراتكەرلەرى، اقىندار تۋرالى كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جازدى. ءار تاريحي تۇلعا جايلى» دەگەنىزەكەڭنىڭ ازاماتتىق تۇلعاسىن كوتەرە تۇسەدى.

راسى سول. زەينوللا اعامىز قابانباي باتىر تۋرالى زەرتتەۋىن 1990 جىلدار باسىندا الماتىدا شىعارىپ، ەلىمىزدە ۇلت تاريحىنا دەگەن ۇلكەن سەرپىلىس تۋعىزدى. عالىم اعامىزدىڭ بۇل ىرگەلى ەڭبەگى كوپتەگەن شىعارمالارعا نەگىز بولىپ، «بابالار ءسوزى» سەرياسىنا ەنگەن اتاقتى قازاق باتىرلارى تۋرالى تاريحي جىرلارعا بايلانىستى تومداردىڭ ساپالى دايىندالىپ، عىلىمي تۇسىنىكتەردىڭ دۇرىس جازىلۋىنا جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىردى. تاريحي ساباقتاستىق دەگەن وسى.

جازۋشىنىڭ كوپ جىلعى ىزدەنىستەرىنەن ومىرگە كەلگەن «حان باتىر قابانباي»، «تۇعىرىل حان»، «دەمەجان باتىر»، «سۇلەيمەن بي» جانە ت.ب. ايتا بەرسەك، سىرتتاعى الاش جۇرتىنا اڭىزبەن جەتكەن تاريحي تۇلعالار ادەبي شىعارما بولىپ ءورىلدى. جازۋشى شىعارمالارىن التايداعى اعايىن دا، اتاجۇرتتاعى قانداستار دا جارىسا وقىدى.

زەينوللا اعامىزدىڭ جۇڭگو قازاقتارى اراسىندا اتى ءۇش ايماققا ءمالىم بولعان اتاقتى قايراقباي كۇيشىنىڭ سىبىزعىشىلىق ونەرىن ءدۇيىم جۇرتقا كەڭىنەن تانىتۋداعى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ەل ىشىنەن تىرنەكتەپ جينالعان ماتەريالدارى نەگىزىندە جازعان «حالىق كۇيشىسى قايراقباي» اتتى كىتابىندا 19 عاسىردا ءومىر سۇرگەن ايگىلى كۇيشىنىڭ ونەر جولى، التاي، تارباعاتاي، بايانولگيي ايماقتارىنداعى كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ ورنىعىپ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن ءبىرتۋار دارىن يەسىنىڭ داۋلەسكەر دومبىراشى، داڭعىل سىبىزعىشى رەتىندەگى تالانت قىرلارى كەڭىنەن ءسوز بولادى. ادامزات تاريحىندا قانشاما الاپات وقيعالار وتپەدى دەسەڭىزشى! بۇل پانيدەن ازۋىن ايعا بىلەگەن تالاي باتىرلار مەن الەمنىڭ جارتىسىن بيلەگەن پاتشالار دا وتكەن. ءبىراق ولمەيتىن، وشپەيتىن ءبىر-اق نارسە بار، ول – ونەر ەكەندىگى وسى قايراقباي كۇيشى تاعدىرى ارقىلى دالەلدەنەدى.

قازاق ادەبيەتىن الىپ تەڭىز دەسەك، الىستان كەلگەن اعايىنداردىڭ ءسوز مۇراسىن ءمولدىر بۇلاق دەۋگە بولار. وسىلايشا ۇلى كوشپەن بىرگە كوركەم قازىنا دا كوشىپ كەلدى. سونىڭ ايقىن ايعاعى – قاجىرلى قالامگەر زەينوللا اعامىزدىڭ سان قىرلى تالانتى. ءبىزدىڭ م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى 2012-2014 جىلدارعا جوسپارلانعان «شەت ەلدەردەگى قازاق ادەبيەتى» اتتى عىلىمي باعدارلاماسى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، وسى تاقىرىپتا ۇجىمدىق مونوگرافيالىق ەڭبەك دايىنداۋ ۇستىندە. مىنە، وسى ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ءبىر تاراۋى زەينوللا سانىكتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋگە ارنالعان.

سان قىرلى جازۋشى، شەجىرەشى، ەتنوگراف، تاريحشى، عالىم... زەينوللا اعامىزدىڭ تاماشا تالانتى وسىنشاما كاسىپ، وسىنشاما وي مەن سەزىمدى باعىندىرعان. اتامەكەنىن اڭساپ جەتىپ، ۇلت مەرەيىن اسىرۋ جولىندا قالام قايراتىمەن تەر توككەن قاجىرلى قارت قالامگەر وتاندىق مادەنيەتتىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوستى. مۇنىڭ ءوزى ەلباسىنىڭ شەت ەلدەردە تۇراتىن اعايىندارعا بايلانىستى ساياساتىنىڭ ومىرشەڭدىگىن جانە ناتيجەلى ەكەندىگىن ايعاقتايدى.

قازاقستاندى تاريحي وتانى دەپ سانايتىن، اتاجۇرتقا ورالۋعا نيەتتى ءار قازاق قاسيەتتى اتامەكەندە باس قوسىپ، ۇلتتىق مۇددە، ەل يگىلىگى ءۇشىن ءبىر كىسىدەي بىرىككەندە عانا تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى، ۇلتىمىز ماڭگى جاسايتىن بولادى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازاربايەۆتىڭ كەشە عانا ۇلىتاۋ تورىندە سۇحباتىندا ايتىلعان ويلارى دا وسىعان سايادى. «ەلگە ەل قوسىلسا، قۇت بولادى» دەپ حالىق ماقالى بەكەر ايتىلماعان. اتامەكەنىنە ورالىپ، ەلىنە قۇت بولعان اياۋلى اعامىز زەينوللا سانىكتىڭ ءومىرى جانە شىعارماشىلىعىمەن جاقىنىراق تانىسۋ ارقىلى جاستار ادام ءومىرىنىڭ ءمان-ماعىناسى ىزگىلىكتى ىسىمەن عانا ەستە قالاتىندىعىن قاپىسىز تۇسىنەتىن بولادى. جاس ۇرپاققا ادامنىڭ ءوز ومىرىندە ىستەگەن جاقسىلىعى، ونىڭ كوزى ءتىرى كەزىندەگى ابىروي-بەدەلىنىڭ عانا كەپىلى ەمەس، ونىڭ رۋحىنىڭ دا ماڭگىلىك كەپىل ەكەندىگىن ۇعىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاعىمىز رۋحتى، تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى بولسىن!

زەينوللا سانىك اعامىز قازاق ادەبيەتىنىڭ تۇنىق تۇماسى بولىپ حالىق رۋحىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولىپ قالا بەرەدى.

راحمەت!