ۋكرايناداعى داۋدىڭ جاڭا كەزەڭى ەكونوميكالىق سانكسيالارمەن بىرگە باستالدى. ەڭ الدىمەن سانكسيالاردىڭ نەگە جاسالعاندىعىنا جانە قۇقىقتىق تابيعاتىنا ءۇڭىلىپ كورەلىك. ەكونوميكالىق سانكسيالار حالىقارالىق قۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋدە كەڭ قولدانىلاتىن قۇرالداردىڭ ءبىرى. بۇعان مىسال رەتىندە يراكقا جاسالعان مۇناي ەكسپورتىنا ەمبارگو نەمەسە يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى قولدانىلعان سانكسيالاردى اتاۋعا بولادى. كەزىندە ءتىپتى اق ناسىلدىلەردىڭ باسىمدىعىنا ارقا سۇيەگەن وڭتۇستىك افريكاداعى اپپەرتەيد رەجيمىنە قارسىلىق رەتىندە ولارعا قارۋ جاراق ساتۋعا تىيىم سالۋ سەكىلدى ەكونوميكالىق سانكسيالار قولدانىلعانى ءمالىم. ءدال وسى سەكىلدى اقش پەن باتىس ەۋروپا ەلدەرى رەسەيگە قاتىستى ەكونوميكالىق سانكسيا قولدانۋعا ءماجبۇر بولدى.

            بىرىنشىدەن، اتالمىش ەلدەر بۋداپەشت كەلىسىمشارتىنىڭ  نەگىزىندە يادرولىق قارۋدان باس تارتقانى ءۇشىن ۋكراينانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە كەپىل بەرگەن مەملەكەتتەر ياعني ۋكراينانىڭ تەرريتورياسىنا ءقاۋىپ تونگەن جاعدايدا بۇل ەلدەر ۋكرايناعا ءوزىنىڭ بار قاۋقارىمەن كومەككە كەلۋگە مىندەتتى. ال ەكونوميكالىق سانكسيالار وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن ساياسي قۇرال بولىپ وتىر. رەسەيگە بايلانىستى ەكونوميكالىق سانكسيالاردىڭ قولدانىلۋى  زاڭدى بولۋىمەن قاتار، وتە قاجەتتى دۇنيە.

            رەسەي كۇدىكتى رەفەرەندۋمنان كەيىن ءوز تەرريتورياسىنا قىرىمدى قوسۋمەن شەكتەلمەي، ۋكراينانىڭ كونستيتۋسيالىق قۇرىلىمىنا ءقاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان شىعىس ۋكراينالىق سەپاراتيستەرگە قولداۋ كورسەتىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە رەسەي اسكەرلەرى جاعدايى قۇلدىراپ وتىرعان دونباسس حالقىن قولداپ وتىرعاندىعىندا ەشقانداي ءشۇبا جوق. ءتىپتى رەسەيدىڭ رەسمي اقپارات كوزدەرىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس دونەسك حالىق رەسپۋبليكاسىنان كوشكەن بوسقىنداردىڭ سانى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ جارتىسىنان ارتتى. بۇل جاعدايدا دونەسك اسكەرلەرىنىڭ قاتارىنىڭ كوبەيىپ، ارنايى دايىندىق پەن جاتتىعۋدان وتكەن ۋكراينا تۇراقتى ارمياسىنىڭ جاساقتارىن جەڭگەندىگى تۋرالى اقپاراتتىڭ وزەگى نەدە؟ لوگيكا بويىنشا تۇرعىنى ازايعان ەلدىڭ اسكەرى السىرەۋى كەرەك ەمەس پە؟

            ەكىنشىدەن، ەۋروپا وداعى مەن اقش ءوز وداقتاسى الدىنداعى مىندەتكەرلىكتەرىن ورىنداۋعا مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر. ياعني، شىن مانىندە، حالىقارالىق قۇقىقتاعى «كەلىسىمشارت ورىندالۋعا مىندەتتى» قاعيداسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كۇرەسۋدە. ال رەسەي شە؟ ءوزى وككۋپانت، ءوزى حالىقارالىق شارتتى بۇزۋشى ەل رەتىندە ءوز قاتەلىگىن مويىنداپ، شىعىس ۋكرايناداعى زاڭسىز ۇكىمەتكە توقتاۋ ايتۋدىڭ ورنىنا ولاردى جاڭا تىعىرىققا يتەرمەلەپ جاتىر. ولاردى يتەرگەنىمەن قويماي ءوزى دە بەلسەندى تىعىرىققا كىرىپ جاتىر. رەسەي ءوز مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن شەتەلدەن كەلەتىن بىرنەشە ازىق-تۇلىك تۇرلەرىنە شەكتەۋ قويدى. رەسەي بۇل ازىقتىڭ ورنىن ءوز ەكونوميكاسىنىڭ ال-اۋقاتىمەن كوتەرە الادى دەگەن سەنىمى بار ەكەندىگىن كورسەتكەندەي. دەگەنمەن، جاعداي ونداي جەڭىل ەمەس. بۇگىنگى كۇنى الەمدىك ەكونوميكا ايماقتاردىڭ ماماندانۋى مەن ءوزارا ەكونوميكالىق تىعىز بايلانىسپەن ەرەكشەلەنەدى. كەز-كەلگەن ەكونوميكالىق ايماقتىڭ الەمدىك ەكونوميكادان شىعىپ قالۋى داعدارىس جاعدايىنا اكەلىپ سوقتىرۋى دا مۇمكىن. نارىقتاعى بوساعان ورىندى تەز ارادا تولىقتىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. شىن مانىندە مىقتى بولسا، رەسەي ازىق-تۇلىك وندىرۋشىلەرى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوز نارىعىن باقىلاي الماي قايدا قاراپ وتىردى؟ ماسەلەنىڭ بارلىعى وسى جەردەن باستالادى.

            رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعىن سارالاپ كورەلىك. وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان بىرنەشە ءىرى دە ىرگەلى ۇلتتىق باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسقانىنا قاراماستان، رەسەيدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى وتە تومەن دەڭگەيدە. ناقتى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە توقتالار بولساق، قازىرگى جاعدايدا رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى وزىنە قاجەتتى ازىق-تۇلىكتىڭ 20 پايىزىنان اسپايدى. قالعان 80 پايىز سىرتتان كەلەتىن ەكسپورت. ونىڭ ۇستىنە ورىس دەريەۆنيالارىندا ورتا تاپ وكىلدەرى جوق. ياعني اۋىل شارۋاشىلىعىن العا سۇيرەيتىن 5ء-شى ەلەمەنت اۋىلدىق زيالى قاۋىم، فەرمەرلەر، ورتا جانە شاعىن وندىرۋشىلەردىڭ سانى تۇراقتى تۇردە تومەندەۋدە.

            ەندى رەسەيدىڭ ساۋدا مۇمكىندىكتەرىنە كوز جۇگىرتىپ كورەلىك. اقش پەن باتىس ەۋروپا ەلدەرى ساۋدالىق شەكتەۋلەردى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىپ جاتقاندىعىن جوعارىدا ايتتىق. ال رەسەي بولسا ساۋدانى تەك ءوز ساياسي مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ ءادىسى رەتىندە قاراستىرىپ كەلەدى. وعان مىسال رەتىندە سااكاشۆيليدىڭ تۇسىندا رەسەيدىڭ گرۋزين شاراپتارىنا بايلانىستى شەكتەۋلەرىن ەسكە الامىز. ياعني، رەسەي ساۋدانى ەكونوميكالىق كاتەگوريا ەمەس، ساياسي كاتەگوريا رەتىندە قاراستىراتىندىعىن بايقايمىز. الايدا، بۇگىنگى كۇنى رەسەي دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى جانە وسى ۇيىمداعى مۇشەلىگى بەلگىلى مىندەتكەرلىكتەرمەن بايلانىستى. ياعني بۇل ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى ءوز بەتتەرىنشە بەلگىلى ءبىر ەلدىڭ ساياساتى ۇناعانى نەمەسە ۇناماعانىنا بايلانىستى ساۋدالىق شەكتەۋلەردى جۇزەگە اسىرا المايدى. دەمەك، رەسەيدى جاقىن ارادا وسى ۇيىمنىڭ شەڭبەرىندە ءىرى داۋلار كۇتىپ تۇرعاندىعى انىق. بۇل ۇيىمنىڭ شەڭبەرىندەگى داۋلاردا قۋاتتى اقش، جۇڭگو، ءتىپتى، ەۋروپا وداعى ەلدەرى دە جاۋاپكەر اتانىپ جاتاتىندىعى بەلگىلى.

            ءوز اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتى جەتپەيتىندىگىن رەسەي تۇسىنبەيدى ەمەس، تۇسىنەدى. سوندىقتان ەۋروپا وداعى، اقش پەن كانادادان العان ونىمدەردى وزگە ەلدەردەن ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. ءبىراق رەسەيلىك نارىقتا ەۋروپا جانە اقش ونىمدەرىنىڭ ءوز ورنىن الىپ تۇرعانىندا كۇمان جوق قوي. دەمەك، ءسىز، ارينە ءبىر ەلدەن العان تاۋاردى وزگە ەلدەن دە الدىرا الاسىز. ءبىراق ول ساپالىق جانە ساندىق كورسەتكىشىنە سايكەس ەشقاشان تابيعي جولمەن تولعان نارىققا سايكەس كەلمەسى انىق. مۇندا، ءبىرىنشى كەزەكتە تۇتىنۋشىلار ۇتىلادى. ولار بۇرىن تۇتىنعان فرانسۋز ىرىمشىگىنىڭ ورنىنا باعاسى ودان قىمبات ءارى دامدىك قاسيەتتەرى ودان تومەن وزگە ەلدىڭ تاۋارىن تۇتىنۋعا ءماجبۇر بولادى.

            ءبىراق رەسەيدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى بەلسەندىلىك مۇنىمەن اياقتالا قويماس. جاقىندا سەليگەر ارالىندا جاستارمەن كەزدەسۋىندە رەسەي پرەزيدەنتى الدىڭعى قاتارلى ماقساتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە رەسەيدىڭ يادرولىق قۋاتىن ارتتىرۋ، اسكەري الەۋەتىن ارتتىرۋ ەكەندىگىن جاسىرعان جوق. ءبىر قىزىعى اتالمىش كەزدەسۋدە رەسەي پرەزيدەنتى قازاقستان سەكىلدى كورشىلەس ەلدەرمەن قاتىناستارعا دەگەن كوزقاراسىن دا ايقىندادى. ءپۋتيننىڭ سوزدەرىنەن كەلەسىدەي تۇيىنگە كەلۋگە بولادى:

            1) رەسەي ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستەرىنە ساياسي-ەكونوميكالىق قاداعالاۋ مەحانيزمدەرىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن كورسەتتى. رەسەيدىڭ مۇددەلەرى ايماعىنا كىرەتىن ەلدەردە كەز-كەلگەن تاۋەلسىز ساياسات انتيرەسەيلىك تابيعاتقا يە بولادى. تەك قانا رەسەي قاداعالاپ وتىراتىن مەملەكەت ليدەرلەرى عانا كرەملدىڭ قولداۋىنا ارقا سۇيەي الادى.

            2) رەسەي ەۋرازيالىق يدەيانى ۇلىرەسەيلىك يدەيانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى. ەۋرازيالىق تۇجىرىمدامانىڭ تامىرىن كەزىندە ترۋبەسكويلار يمپەريالىق امبيسيالارى بار قۋاتتى رەسەيدى قۇرۋ ءۇشىن قولدانعان بولسا، بۇگىنگى كۇنى رەسەي وسى ويدىڭ جالعاستىرۋشىسى ءارى ميراسقورى. ەگەر بۇل يدەيا وسىلاي جالعاسار بولسا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ساياسي كومپونەنتى كۇشەيەدى. ال بۇل ايماق ەلدەرىنىڭ مۇددەسىنە تىكەلەي قارسى.

            3) رەسەي ءوز مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا وزگە ەلدىڭ ىشكى ىستەرىنە قول سۇعۋعا باراتىندىعىن اشىق مالىمدەدى. ءتىپتى قازاقستان جاعدايىندا ساياسي پروسەستەردىڭ كرەمل ءۇشىن ماڭىزدىلىعىنا توقتالا وتىرىپ پۋتين ءوزىنىڭ قازىرگى ساياسي بيلىككە ۇلكەن سەنىم ارتاتىندىعىن ايتتى. جاقىن ارادا ساياسي جۇيەدە ۇلكەن وزگەرىستەر بولمايتىندىعىنا سەنىمدى كورىنگەن پۋتين، ەلباسى اۋىسا قالسا رەسەي مۇددەسىن قورعايتىن تۇلعانى كورگىسى كەلەتىندىگىن جاسىرمادى. بۇل كرەملدىڭ قازاقستانداعى مۇددەلەرىن قورعاۋدا اسكەري كۇش قولدانۋى مۇمكىن ەكەندىگىن اڭعارتتى.

            وسىلايشا رەسەي ءوزىنىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق ارىپتەستەرىنە ءوز بەينەسىن تولىق كورسەتتى، ياعني رەسەي ءوز ساياسي مۇددەلەرى ءۇشىن وداقتاستارىنىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن اياق استى ەتە الاتىندىعىن، ولاردىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن رەسەي مۇددەسىنە قايشى كەلمەيتىن دارەجەدە عانا مويىنداي الاتىندىعىن كورسەتتى.

            ارينە، بۇل سان سالالى ساۋالدار ءالى دە ءتۇرلى وزگەرىسكە ۇشىرارى انىق. دەگەنمەن ءبىر ناتيجە ايقىن: قازاقستان ءوز مەملەكەتتىگىن ساقتاۋ جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق ارىپتەستەرىنە ءجىتى نازار اۋدارۋى كەرەك.

شىڭعىس ەرگوبەك

“قامشى” سىلتەيدى