(باسى)

ءبىرىنشى   ءبولىم

ماقالالار مەن باياندامالار

اراب تاڭباسى

ءقازىر مەن ءابدىراحماننىڭ بايانداماسىنا توقتاپ، سونىڭ ءارىپ تۋرالى كورسەتكەن دالەلدەرىنە جاۋاپ بەرىپ وتپەكپىن.

ءابدىراحماننىڭ بايانداماسىن ەكىگە بولۋگە بولادى.

1. لاتىن ءارپىنىڭ تاريحى؛
2. لاتىن ءارپىنىڭ قازاق ارپىنەن جەڭىلدىگى، قازاق ەلىنە ونى الۋدىڭ قاجەتتىگى تۋرالى.

لاتىن ءارپىنىڭ تاريحى ءنازىردىڭ «جاڭا الىپ-بيىندە» تولىق جازىلعان. ءبىراق بۇل جالپى العاندا ءبىلۋ ءۇشىن كەرەك بولسا دا، قازىرگى قاي ءارىپ جاقسى، قاي ءارىپ جەڭىل دەگەن تالاسقا كەلگەندە لاتىنشىلدارعا دا، بىزگە دە پايداسى شامالى،دالەلدىگى جوق. سوندا دا ءابدىراحمان لاتىن ءارپىنىڭ تاريحىن قوزعاعان سوڭ، اراب ءارپىنىڭ باسپاسى قالاي شىققانىنا ازداپ مەنىڭ دە توقتاعىم كەلەدى.اراب ءارپى ەڭ اۋەلى جازبا تۇردە شىققان. باسپاسى بولماعان. بىرتە-بىرتە ادام بالاسىنىڭ ونەرى ارتقان كەزدە باسپا ماشينەلەرى شىققان. باسپا ماشينەسىن ءبىرىنشى شىعارعان ەل – ەۋروپالىقتار. ەۋروپالىقتار ارابتى شوقىندىرۋ ماقساتىمەن ءىنجىلدى ارابشالاۋدى ويلاپ، اراب ءارپىنىڭ باسپاسىن جازباسىنان بولەك تۇردە جاساۋدى قوزعاسا دا، بۇعان اراب ەلى كونبەي، ءارپىنىڭ باسپاسىن دا جازباسى سياقتى ەتۋدى تالاپ ەتكەن. سونىمەن ءارىپتىڭ باسپا ءتۇرى تۋعان.

لاتىنشىلار ءبىزدى ەسكىشىل دەيدى. مەن ەندى ءارىپ ماسەلەسىن وسىمەن قاڭتارا تۇرىپ، «ەسكىشىلدىك» پەن «جاڭاشىلدىق» ماسەلەسىنە كوشەمىن.

«ەسكىشىلدىك» دەگەن نە؟

«ەسكىشىلدىك» دەگەن بۇرىننان ۇيرەنشىكتى بولىپ، بويىنا ءسىڭىپ قالعان ادەت. ۇيرەنگەن ادەتتەن بۇرىلىپ شىعۋعا بولمايدى. بۇرىن ورىسشا وقىپ، ۇيرەنىپ قالعان قازاق جىگىتتەرى قازاقشا جازا المايدى. پىشىندەمەدە (پىشىندەردى تەكسەرەتىن ءىلىم) كەزدەسەتىن ءتۇرلى اتاۋلاردى قازاق ارپىمەن بەلگىلەسەك، ولار بۇرىن تۇيە كورمەگەن جىلقىنىڭ تۇيەدەن ۇرىككەنىندەي وسقىرىنىپ قارايدى. ا-ب دەگەننىڭ ورنىنا ا-ب (اراب تاڭباسىمەن) دەسەك، ويباي-اۋ، مىناۋىڭ نە؟ – دەيدى.

مىنە «ەسكىشىلدىك» دەگەن وسى.ءوزىنىڭ ۇيرەنىپ قالعانىنان باسقاعا وسقىرا قارايتىندىق.

ءبىزدىڭ لاتىنشىلار دا وسى سياقتى. كوبى قازاقشا، قازاقتىڭ قازىرگى ارپىمەن جازا بىلمەيدى. سونان سول وزدەرى ۇيرەنىپ قالعان تەرىس جازىلاتىن ءارىپتى كوكسەيدى. قازاق ءارپىن ۇيرەنۋ، وڭنان سولعا قاراي جازۋ ولارعا ۇلكەن قيىندىق بولىپ كورىنەدى. وزدەرى جاڭا جاسالعان قازاقتىڭ ارپىنە ۇيرەنە الماي، وڭنان سولعا جازۋعا كوندىگە الماي، اۋرە بولسا دا، بىزگە لاتىن كەرەك، بۇعان قارسىلار «ەسكىشىلدەر» دەيدى. راسىن ايتقاندا، لاتىنعا قارسى بولعان ءبىز ەسكىشىل ەمەس، ورىسشا ۇيرەنىپ،تەرىس ۇيرەنىپ قالعان ادەتتەرىنەن (ماسەلەن «ب»-عا ەمەس، «ۆ»-عا ۇيرەنگەن سوڭ، «ب»-نى جەك كورسە دە) شىعا الماي، سولعا جازۋعا كوندىگە الماي، ا   ۆ  دەگەننىڭ ورنىنا قازاقشا  ا  ب (اراب تاڭباسىمەن) جازۋدى ەرسى كورىپ جۇرگەن لاتىنشىلدار ەسكىشىل.

ماسكەۋگە بارعان قازاقتىڭ جىگىتتەرى مەن ايەلدەرىنەن قاي ۇلتتان بولاسىڭ دەپ سۇراساڭ، قازاقپىن دەۋگە ارلانىپ، جاپونمىن دەيدى.

بۇل نە؟! قازاقتان جيرەنگەندىك. اقىلى سوعان ولشەنگەندىك. لاتىن ءارپىن الامىز دەۋشىلەر دە قازاقتىڭ قازىرگى ارپىنەن جيرەنەدى. ول ولاردىڭ ورىسشا ۇيرەنىپ قالعان ادەتتەرىنەن شىعا الماي، سىرتى سۇلۋعا ەلىكتەگەنىنەن شىققان ادەت.

لاتىن ءارپىن العاش شىعارعان لاتىن ەلى وسى كۇنى جوق. لاتىن بۇل كۇندە جوعالعان ەل.

وسى كۇنگى ەۋروپا ەلى اۋەلى باستاپ، وزدەرىنىڭ نادان كەزدەرىندە ءارىپتى ارابتان ۇيرەنگەن. ولار نە قازىرگى قولدانىپ وتىرعان ارىپتەرىنىڭ نەگىزىن ارابتان الىپ، بەرتىن كەلە، مادەنيەتى وسە كەلە اراب ءارپىن وزگەرتىپ العان.

مادەنيەتتى ەل ونەردى، تابيعاتتى وزدەرىنە يكەمدەپ،سىرتقى تۇرلەرىن ءوز ىڭعايلارىنا قاراپ وزگەرتىپ الادى. ءبىز سياقتى مادەنيەتسىز بەيشارا ەلدەر ونى بىلمەيدى. ونەردى، مادەنيەتتى، تەحنيكەنى ءوز تۇرمىسىنا ىڭعايلاندىرىپ، وزگەرتىپ الۋدىڭ ورنىنا  ونەرگە، تابيعاتقا ولشەپ، وزدەرىن وزگەرتەمىز دەپ اۋرەلەنەدى. ەگەر بۇلاي بولسا، بارا-بارا قازاقتىڭ ءتىلىن دە وزگەرتەمىز دەر. بۇل ونەردەن، تابيعاتتان  تۇرمىس ولشەۋىمەن پايدالانا بىلمەگەندىك، ەسكىشىلدىك. ءبىز مادەنيەتتى قازاقتىڭ سالت-ساناسىنا، تۇرمىسىنا ۇيلەستىرىپ، ونەردى، تەحنيكەنى وزىمىزگە جاقىنداتايىق. كوزىمىزدى جۇمىپ،وزىمىزشە جۇرە بەرمەيىك. بۇعان كونبەۋشىلىك، تاعى دا ايتامىن، باياعى ەسكىشىلدىك ادەتى بولدى.

ەندى ءسوزىمدى باسقا ويعا بىتىراتۋىمدى وسىمەن توقتاتىپ، ءابدىراحماننىڭ بايانداماسىنا كەلەيىن.

ءابدىراحمان: «باسقا كۇنشىعىس ەلدەرىنىڭ ءبارى دە لاتىن ارپىنە كوشتى. ءبىزدىڭ ولاردان قالىپ قويۋىمىزعا بولمايدى» - دەدى. باسقا: ءازىربايجان، قىرعىز، وزبەك سياقتى ەلدەردىڭ لاتىن ارپىنە كوشەمىز دەپ، دايىندالىسىپ جاتقانى راس. ءبىراق ولار كوشتى دەپ، ءبىزدىڭ ويلاماي، اۋىر مەن جەڭىلدى سالىستىرماي كوشۋىمىزدىڭ كەرەگى جوق. اۋەلى سول لاتىن ءارپىن العان ەلدەر نەگە الىپ وتىر؟ الۋلارىنا قانداي سەبەپتەر بولدى؟ ولارداعى سەبەپ بىزدە بار ما؟ مىنە، وسى ماسەلەلەردى شەشۋىمىز كەرەك.

لاتىندى ءازىربايجان السا، ولاردىڭ بۇرىن سوزگە ولشەنگەن دىبىسى زاڭىندا ءارىپ بولماعان. جازۋ ەرەجەلەرى، ەملەلەرى ءتىپتى جوق بولاتىن. ءقازىر لاتىن ءارپىن العانمەن، ەملەلەرى جوق. وسى كۇنى ولار لاتىن ارپىمەن جازعان ءسوزدى دۇرىس وقي المايدى. ولار پروفەسسورلار ايتتى دەپ، سوعان تابىنعاندىقتان، ءوز تىلدەرىندە ولشەگەن ارىپكە شالاعايلىقتارىنان الىپ وتىر.تەگىندا پروفەسسورلاردىڭ ايتقانىنا قۇداي ايتقانداي كونە بەرۋدىڭ كەرەگى جوق. ءوز اقىلىمىزبەن ويلاۋىمىز كەرتەك.

ءازىربايجان لاتىن ءارپىنىڭ ءتۇبىن تەكسەرمەي،ءوز تىلدەرىندەگى دىبىستارىن ساناماي الىپ وتىر. مىنە، وسىعان دا ەلىكتەۋ كەرەك پە؟ «كەرەك!» دەپ ءبىزدىڭ لاتىنشىلاردىڭ وزدەرى دە ايتپاس. تەكسەرمەي الۋ باياعى ناداندىققا، كوزدى جۇمىپ، بەلگىسىز جاققا قاڭعىرعاندىققا جاتادى.

ءارىپ مادەنيەتكە كەرەك دەگەن پىكىر دۇرىس. ءبىراق لاتىن ءارپىن العاندا باسقا ەلدىڭ ءتىلىن بىلەمىز دەۋ – اداسقاندىق. ءارىپ كەرەك بولسا، مادەنيەتكە ءتىل ءتىپتى كەرەك. ءبىزدىڭ قازاق ءارپىنىڭ مادەنيەتكە جەتۋىمىزگە ەشبىر بوگەتى جوق. جاڭا مادەنيەتكە اعىلشىن تىلىمەن جەتەمىز، قازاق تىلىمەن جەتپەيمىز دەۋ قاتە. ەسكىشىلدىكتى،ورىنسىز ەلىكتەگەندىكتى قويىپ، ءوز ءارپىمىزدى، ءوز ءتىلىمىزدى وڭدەۋگە كىرىسسەك، قازاق تىلىمەن، قازاق ارپىمەن مادەنيەتكە جەتۋگە، ءپان كىتاپتارىن جازۋعا ابدەن بولادى. ءارىپتىڭ سۋرەتى لاتىنشا بولۋى، سولدان وڭعا قاراي جازىلۋى مادەنيەتكە جەتۋدىڭ شارتى ەمەس. مادەنيەتكە جەتۋگە ءارىپتىڭ دىبىس جۇيەسىمەن دالەلدەنىپ، جازۋعا، باسپاحانادا قولدانۋعا قولايلىلىعى شارت. بۇلاي بولسا، قازاقتىڭ قازىرگى ءارپى وسى شارتتاردىڭ ءبارىن دە اقتاي الاتىن كۇيدە.

وقىتۋ ادىستەرى تۋرالى ءابدىراحماننىڭ دالەلدەرى تاجىريبەگە سۇيەنبەگەن قۇر ايقاي. بالالارعا لاتىن ارپىمەن دە، قازىرگى قازاق ارپىمەن دە قاتار وقىتىپ كورسەڭ، ەكەۋىن قا ار وقىعان حات بىلمەيتىن بالا قازاق ارپىمەن حاتتى بۇرىن تانيدى. نانباسا، لاتىن ارپىمەن ءابدىراحمان دا، قازاق ارپىمەن مەن دە بالالاردى قاتار وقىتىپ كورەيىك. قايسىمىز بۇرىن حات تانىتار ەكەنبىز؟ ارينە (اراب) قازاق ارپىمەن مەن بۇرىن تانىتامىن. وسىلار وسى تاجىريبەگە شىدامايدى.ءتىپتى ءابدىراحماننىڭ مۇعالىمدىگى جوق بولسا، لاتىن ءارپىن كوككە كوتەرىپ، ماقتاپ جۇرگەن تەلجان-اق وقىتسىن. سوندا دا مەن بۇرىن تانىتامىن. ول مەنىڭ وقىتۋ ادىسىنە تەلجاننان شەبەرلىگىم ەمەس، (ەكەۋمىز بىردەيمىز) قازىرگى قازاق ءارپىنىڭ جەڭىلدىگىنەن.

ال جازۋعا كەلسەك، وندا دا لاتىن ارپىنەن قازاق ارپىمەن جىلدام جازىلادى. قازاق ءارپىنىڭ حات تانىتۋعا جەڭىلدىگى: قازاق ءارپىن بىرىنەن ءبىرىن ايىرا تانيتىن بولۋى كەرەك. شۇكىر، بۇل جاعىنان ءبىزدىڭ ءارپىمىز مۇڭسىز. ب. پ.ت دىبىستارى، نۇكتەلەرى بەلگىلەرىن جەكەلەندىرىپ تۇرعاندىقتان بالالار تەز تانيدى.

جىلدام وقۋعا كەلگەندە ورىسشادان، ماسەلەن، «سوۆ. ستەپتەن» «ەڭبەكشى قازاقتى» جىلدام وقيمىز. سەنبەسە، ءابدىراحمان ساعاتىنا قاراپ وتىرىپ ەكەۋىن دە وقىپ كورسىن.

تاعى دا جازۋعا كەلگەندە، ءبىزدىڭ وڭنان سولعا جازۋىمىز ابدەن دۇرىس، –  ويتكەنى، ادامنىڭ تابيعاتى جاراتىلىسىندا سولاي. ماسەلەن، ءجىپ يىرگەندە قازاقتىڭ ايەلدەرى وڭنان سولعا قاراي يىرەدى. سولدان وڭعا قاراي يىرۋگە ولاردىڭ تابيعاتتارى كونبەيدى، ىڭعايلارى كەلمەيدى. جازۋ دا وسى سياقتى. تەك ءبىزدىڭ ورىسشا جازىپ ۇيرەنىپ قالعاندارىمىز عانا وڭنان جازا المايدى. سونان سوڭ سولدان جازۋدى ماقتاپ، جورتا جىلدام جازىلادى دەپ، تاجىريبەسىز دەماگوگتىككە سالىنادى.

لاتىن ءارپى ءىرى، ءبىزدىڭ ءارىپ ۇساق، سوندىقتان وقۋ قيىن دەيدى. بۇل بەكەر.تەك قازاقشا ءجوندى وقي بىلمەيتىنگە، وقىپ ادەتتەنبەگەندەرگە عانا قيىن. راسىندا ءبىز كىتاپ وقىعاندا ءاربىر ءسوزدىڭ ءارپىن ساناپ وقىمايمىز. ماسەلەن، «بالتاباي» دەگەن ءسوزدى  ءارىپ باسىنا بولەك كورمەيمىز. ءابدىراحماندى كورگەندەي تۇتاس كورەمىز. ءابدىراحماندى كورگەندە – باسىنا، كوزىنە،قۇلاعىنا، اياعىنا، يەگىنە قاراپ بارىپ تانيمىز. تۋرا كەزدەسە كەتكەندە باسقا دەنە مۇشەلەرىنە قاراماي-اق ءابدىراحمان ەكەنىن تانيمىز.بۇل كوزىمىز ۇيرەنگەندىكتەن. كىتاپ وقۋ دا وسى سياقتى.كوزىمىز ۇيرەنگەن سوزدەردى ءارپىن ساناماي-اق وقيمىز. بۇلاي بولسا، ءبىزدىڭ ءارپىمىز ۇساق، وقۋعا قيىن دەۋ اداسقاندىق.

ءبۇتىن ءسوزدىڭ سۋرەتىن كورگەندە «بالتاباي» دەپ قازاقشا جازساق، ونى «تاشباي» دەگەن ورىسشا سوزدەن جىلدام وقيمىز.

وسى كۇنگى امەريكا ءادىسى ءسوزدىڭ ىشىندەگى ارىپتەردىڭ سيقى ءبىر بىرىنەن وزگەشەلەۋ بولسا، جىلدام وقيمىز دەيدى. بۇل تاجىريبەگە سۇيەنگەن شىن دالەل.بۇلاي بولسا، تاڭباسىنداعى ءبىزدىڭ ارىپتەرىمىزدىڭ بىرىنەن ءبىرى بولىنەتىنى، باسقالىعى تۋرالى مەن ايتىپ وتكەنمىن. مۇنىڭ انىعىنا جەتەم دەۋشىلەر ساعاتقا قاراپ وتىرىپ، ءارپىن ساناپ قازاقشا دا، ورىسشا دا وقىپ كورسىن... قازاقشا جىلدام وقىلادى. ال ورىس ءارپى لاتىندىكىنەن الدەقايدا جەڭىل.

سيپىر اۋەلدەن ارابتان شىققان. اراب سيپىردى  وڭنان باستاپ جازادى. ماسەلەن، «97» دەگەندى جازعاندا «جەتى دە توقسان» دەپ وقيدى. نەمىستەر «جەتى جانە توقسان» دەپ وقيدى. سوندىقتان سيپىردىڭ وڭنان باستاپ جازىلعانى تەگىندە دۇرىس. بىزگە دە وسىلاي ەتىپ، «97» دەگەنگە وسى سيپىردى قولدانۋىمىز كەرەك ەدى. ءبىراق وعان اقىلى بۇعاۋلانىپ قالعان تەرىس جازىپ ۇيرەنگەن ەسكىشىلدەر كونبەدى.

ەندى ءپان بەلگىلەرىنە كەلەيىك. ماسەلەن، حيميادا، تريگەنومەتريادا كەزدەسەتىن «سين» دەگەن ءسوزدى الساق، بۇل ءارىپ سياقتى ەمەس، كىسى اتى سياقتى بولىپ كەتكەن ءپان ءسوزى. ونى قازاق ارپىمەن «سينۋس»  دەپ جازۋدان شوشيتىن تۇك  جوق. قازاق ارپىمەن جازعاندا مادەنيەتكە جەتپەۋگە ياكي بالالاردىڭ ۇيرەنۋىنە  كەلەر كەدەرگى جوق. «سين»-دى شىعارعان ەڭ اۋەلى اراب. باسىندا ولار «جايىپ» دەپ جازعان. ءۇش بۇرىشتاردى اراب ارپىمەن بەلگىلەگەن.

سونان لاتىنشا الساق، نەمىسشە وقي الامىز دەيدى ءابدىراحمان. ول ءتىپتى بولمايتىن ءىس. نەمىسشە وقي المايسىڭ.  ول بوسقا قىزىقتىرۋ بولىپ شىعادى.  نەمىس ءارپى مەن لاتىن ءارپىنىڭ اراسىندا ايىرما كوپ.

ءبىزدىڭ ءارپىمىز  باسپاحاناعا قيىن دەۋ دە باياعى وڭبايتىن بەيشارالىق. بولمايتىن بولسا، قيىندى جەڭىلدەتۋ بولماي ما؟ ءقازىر ءتىپتى وراسان قيىنى دا جوق.

وسى كۇنى «ەڭبەكشى قازاقتا»  باسىلىپ جۇرگەن ءارپىمىز تورتەۋ ەمەس (ءبىر ارىپتە ءتورت بەلگى ەمەس)، ءبىر-اق بەلگى. ماسەلەن: (ج-ل-ق-ى «جلقى») دەپ جازىلادى. بۇل لاتىندىكىنەن الدەقايدا جەڭىل.

نوتانى دا قازاقشا جازۋعا بولادى. تەلەگرام سياقتىنى مىسالعا كەلتىرگەنى ءابدىراحماننىڭ ابدەن ءسوز تابا الماعان سوڭ ايتقانى عوي دەيمىن. بولماسا تەلەگرام بەلگىلەرى ءارىپ ەمەس، «-..-.-» وسى سياقتى نوقات سىزىقتار عوي. سوندىقتان مۇنى مەن ءسوز قىلماي-اق قويايىن.

ءسوزىمنىڭ قورىتىندىسىندا ايتارىم: جاڭالىق دەگەن باردى جوعالتىپ، ورىنسىز وزگەرە بەرۋ ەمەس. باردى ومىرگە، تۇرمىسقا ۇيلەستىرىپ، قولايسىزى بولسا، قولايلى ەتىپ وزگەرتۋ مەن قولدانۋدا.

اقاڭ ءارپىن تۇزەتۋگە كوپ اقشا شىقتى دەۋ دە دۇرىس ەمەس. شىعىن بولماي  ءىس بولا ما؟ اقاڭ ءارپىن تۇزەتۋگە كوپ پۇل شىقسا، بۇگىن سونىڭ ارقاسىندا ءارپىمىز تۇزەلىپ وتىر. ەندى تۇزەلگەن ءارىپتى تاستاي بەرىپ، ءازىربايجان الدى، پالەن الدى، تۇگەن الدى دەپ لاتىن ارپىنە كوشسە، تاعى شىعىن شىقپاي ما؟ الدە لاتىن ءارپى تەگىن كەلىپ، ءبىزدىڭ لاتىن ارپىمەن قايتا باسىلاتىن تولىپ جاتقان كىتاپتارىمىز تەگىن باسىلا ما؟ مۇنى ويلاۋ كەرەك قوي.

ءازىربايجاندا «وقىعاندار تابى» دەگەن تاپ بار. ولار اقسۇيەكتەر، بۇقارادان ارتىق بولعىسى كەلەتىندەر. لاتىن ءارپىن الىپ وتىرعان، الدىرىپ وتىرعان سول ەلدەن جىرىلىپ كەتكەن وقىعاندار. وعان ءبىز ەلىكتەمەۋىمىز كەرەك. لاتىن ءارپى قازاق ارپىنەن ارتىق ەمەس. سوندىقتان قازاق ەلىنە ونىڭ كەرەگى جوق.

الەم تىلدەرىنىڭ الدىڭعى لەگىندەمىز

لاتىن ءارپىن الامىز دەۋ تەك سىرتىنا قىزىققاندىق. ءبىز لاتىننىڭ ءارپىن الامىز دەگەنشە ەۋروپانىڭ  مادەنيەتىن قالاي الامىز دەپ كەڭەسۋىمىز كەرەك. مادەنيەتسىز بىرەۋدىڭ ءىشى قۋىس تونىن كيۋدەن پايدا شامالى. ءبىز نە نارسەنىڭ دە سانىنە قىزىقپاي، دانىنە قىزىعۋىمىز كەرەك. لاتىن ارپىنە ەنتەلەگەنشە، ءبىز قازىرگى قولدانىپ كەلە جاتقان ارىپتەرىمىزدى تۇزەتىپ، باسپاحانا قىزمەتكەرلەرىمىز – ءارىپ تۇزەۋشىلەردى دايارلاپ، باسپا ىستەرىمىزدى جوندەۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك.  ءنازىر ايتقانداي، باسقا تۇرىكتەر 25 جىلدان بەرى جازۋ ماشينەسىن  دۇرىستاي الماي جۇرگەن بولسا، ءبىز ءقازىر ونى جاساپ، جازىپ تا وتىرمىز.  الدە بولسا دا ورىنسىز لاتىنشانى ورتاعا سالعانشا ءوز ارىپتەرىمىزدىڭ كەمشىلىگىن تولىقتىرالىق، سونى قولدانالىق. ءبىزدى مادەنيەتكە جەتكىزبەي، بوگەپ جۇرگەن تۇرىك ءالىپبيى ەمەس، سوندىقتان ونى جازىقسىز قۇربان قىلۋدىڭ ورنى جوق.

ءبىزدىڭ قازاق مادەنيەتتىڭ وزگە بۋىندارىندا قانشالىقتى ارتتا قالعانىمەن، ءتىل ماسەلەسىندە، ونىڭ ىشىندە ءالىپبي، ەملە، تەرينولوگيا، ، دىبىس جۇيەسى، گرامماتيكالىق قۇرىلىمى مەن ادەبي ءتىلدىڭ دامۋىنا كەلگەندە كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ  كوش باسىندا جانە بۇل ۇستانعان عىلىمي باعداردىڭ ۇلگى تۇتارلىق، باسشىلىققا الارلىق جاقتارى تاجىريبەدە ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز ءتىلىمىزدى شۇبارلاپ، تۇرىك، تاتار، ءازىربايجان  حالىقتارى سياقتى كىتابي ءتىلدى تۇتىنباي، انا ءتىلىنىڭ ءوز مۇمكىنشىلىگىن سارقا پايدالانىپ، تابيعات زاڭدىلىعىنا سايكەس احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ  تۇزگەن ءالىپبيى نەگىزىندە  تىڭ سۇرلەۋ جول سالدىق. بۇل جاعىنان ءبىز ەۋروپانى بىلاي قويعاندا،  الەم تىلدەرىنىڭ الدىڭعى لەگىندەمىز.

(«پەرۆىي        ۆسەسويۋزنىي تيۋركولوگيچەسكيي سەزد». ستەنوگرافيچەسكيي وچەت. باكۋ. 1926 گ. 173-174 ستر).

قازاق سالتى

تۇرمىستىڭ تەتىگى – كاسىپتە، كىسىنىڭ اقىلىن دا، مىنەزىن دە تاربيەلەپ شىعاراتىن – ونىڭ قولدانعان كاسىبى. بۇل – تۇرمىستىڭ نەگىزگى زاڭى، اسپاننىڭ استىندا بۇل زاڭعا باعىنبايتىن جان جوق. بۇنان ءبىر تاپتىڭ تۇرمىسىن جالپى كۇيىندە الىپ تەكسەرسەك تە، تۇرمىستىڭ ءتۇرلى تاراۋلارىنىڭ بارىنە دە سەبەپ بولاتىن كاسىپ بولىپ شىعادى. كاپيتالشىلار تابى مالجاندى، قوماعاي كەلەدى. جالشىلار جولداسىنا مەيىرىمدى، ءوزارا ۇيىمشىل، ادامعا دا، قۇدايعا دا، مالعا دا (بايلىققا) تابىنباي، تەك وزىنە ءوزى (ءوزىنىڭ ەڭبەگىنە، كۇشىنە) سەنەتىن مەنمەن كەلەدى. مال باققان كوشپەلى ەل ەرىكتى سۇيەدى، اكەگە وڭاي بويسۇنبايدى، ۇرلىعى دا، زورلىعى دا كوپ بولادى، ازاماتتارى جاۋىنگەر، ەر بولادى. ءار ادامدى ءوز الدىنا جەكە شىعارىپ تەكسەرسەك، كاسىپتەن ول دا قۇتىلىپ كەتە المايدى. جاسىنان جىلقى باعىپ، ۇرىمەن جاعالاسىپ، يت-قۇسپەن اڭدىسىپ ۇيرەنگەن جىلقىشى ەر بولماي قويمايدى. تۇيە  ءمىنىپ، قوي باعىپ تاربيەلەنگەن قويشى جالتاق كەلەدى. تۇرمىستىڭ تەتىگى كاسىپتە ەكەنىنە بۇل ايتىلعانداردان باسقا دا تولىپ جاتقان دالەلدەر كەلتىرۋگە بولادى. كازىرگى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز سول زاڭنىڭ دۇرىس ەكەنىن اسپەتتەپ شىعۋ ەمەس (ول زاڭ ءبىزسىز-اق، تالاي تالقىگا ءتۇسىپ تەكسەرىلگەن، شەكسىز دالەلدەرمەن اسپەتتەلگەن): ايتايىن دەپ كەلە جاتقان ماسەلەمىزدى سول زاڭنىڭ جونىمەن تەكسەرۋ ءۇشىن ونىڭ (زاڭنىڭ) ءمانىسىن قىسقاشا ءتۇسىندىرىپ ءوتۋ؛ ول ءۇشىن كەلتىرىلگەن دالەلدەرىمىز دە جەتكىلىكتى بولسا كەرەك.

ەندى قازاققا كەلەيىك.قازاق  مالمەن كۇنەلتەتىن كوشپەلى ەل.  بۇرىن قازاق تۇگەلىمەن كوشپەلى ەدى، ءقازىر دە شالا كوشپەلى بولىپ قالدى.بۇرىن قازاق جاز ارقانى جايلاپ، قىسقا قارسى كۇنى جىلى سىر بويىنا، جەتىسۋ جاققا كوشىپ باراتىن ەدى، قازىردە ولاي قازاق دالاسىنىڭ ءبىر شەتىنەن ءبىر شەتىنە كوشىپ ءجۇرۋ سيرەدى.قازاقتىڭ قىسى قاتتى ارقادا دا تۇراقتى قىستاۋى بولاتىن بولدى، قازاق مالعا پىشەن جياتىن بولدى، ەگىنگە دە اينالا باستادى.

بۇرىن قازاق قىردان قىرعا دامىلسىز كوشىپ جۇرەتىن زاماندا، قولىنداعى مالىنىڭ امان بولىپ، ءوسىپ-ونۋى ءۇشىن، قىس سۋىقتان قاشىپ جىلى جاققا بارۋ، جاز وتى-سۋى جايلى ارقاعا كەلۋدەن باسقا تابيعاتتىڭ ءتۇرلى قۇبىلىسىنا قارسى ەشبىر امال قىلا المايتىن ەدى. مالعا ءتۇرلى ىندەت كەلسە، ءار تۇلىكتىڭ قۇدايىنا ءوز الدىنا جالبارىنىپ، جالىنۋ شارالارىن ىستەيتىن: جىلقى ءۇشىن قامبار باباعا سىيىناتىن، تۇيەنى ىندەتتەن ساقتاۋ ءۇشىن ويسىلقاراعا جالبارىناتىن. ول كۇندە قازاق تابيعاتتىڭ قولايسىز قۇبىلىستارىنا قارسى ەشتەڭە ىستەي المايتىن. تابيعاتتى وزىنە باعىندىرىپ، پايداسىن شىعارۋ قازاقتىڭ تۇسىنە دە كىرمەيتىن ەدى، قازاق تابيعاتتىڭ ءسوزسىز ق ۇلى ەدى.

مال ءوسىرۋ ءۇشىن قولدا تۇقىمدىق مال بولۋ كەرەك، ونسىز ەڭبەكپەن مال تابۋ بولمايتىن ەدى. مالسىز كەدەي تاماق اسىراۋ ءۇشىن بايدىڭ مالىن باعاتىن، ءبىراق ونىمەن كەدەي بايي المايتىن، ءوزى دە باي بولامىن دەپ ويلامايتىن؛ بايعا جالدانعان كەدەيدىڭ ەسەبى بايۋ ەمەس، تاماق اسىراۋ عانا بولاتىن. مالسىز كەدەي ەڭبەكپەن مال تابا المايتىن بولعان سوڭ، كوشپەلى ەلدىڭ تۇسىنۋىنشە، ەڭبەك، قارا جۇمىس ءبىر ءقادىرسىز، جيرەنىش ءىس بولىپ شىققان. قولىندا تۇقىمدىق مالى جوق تاقىر كەدەيگە مال جيۋ ءۇشىن ۇرلىق-زورلىقتان باسقا جول بولماعان. سونىمەن مال تاپقان كوشپەلى ەلدىڭ بەرەكەلى كاسىبى تەك ۇرلىق پەن زورلىق بولعان. كوشپەلى ەلدىڭ تۇسىنۋىنشە، ۇرلىق، زورلىق  – بۇزىقتىق ەمەس، ادال كاسىپ، كاسىپتىڭ ىشىندە ارداقتىسى بولىپ شىققان؛ ول كاسىپتى جاقسى ىستەي بىلگەن كىسى ەلگە بەدەلدى بولعان، باتىر اتانعان.

ادام بالاسىنىڭ تۇرمىسى – تالاس-تارتىس. ادام بالاسى، ءبىر جاعىنان، تابيعاتپەن تارتىسادى، ەكىنىشى جاعىنان، ءوزارا بىرىمەن ءبىرى تالاسىپ، تارتىسادى. كوشپەلى ەلدە تابيعاتپەن تارتىسۋ جوقتىڭ از-اق الدىندا بولعان دا، ءوزارا تارتىس، تالاس اشىق تۇردە بولىپ كەلگەن. سونىمەن كوشپەلى ەلدىڭ سالتىندا ءوزارا تالاس، تارتىستىڭ جالاڭاش ءتۇرى – ۇرلىق، زورلىققا تابىنۋ بولعان.

بەرى كەلگەن سوڭ قازاق ورىسقا باعىندى، جەرىنەن ايىرىلدى، قوڭىسى تارىلدى، جالپى كوشۋ قالدى، ەپتەپ وتىرىقشى بولا باستادى. ازداپ بولسا دا تابيعاتپەن تارتىسۋ باستالدى، قازاق قىسقا قارسى مالىنا پىشەن جياتىن بولدى، ەپتەپ ەگىن سالا باستادى.  سويتسە دە تابيعاتتى وزىنە باعىندىرارلىق دارەجەگە جەتكەن جوق، تابيعاتقا قۇل بولعان كۇيىندە قالدى. ەگىنگە بەلسەنىپ كىرىسە المادى: تەمىر جول جوق، بازارى الىس بولعاندىقتان، ەگىن كوپ شىققان جىلى ارزان بولاتىن بولدى دا، شىقپاي قالعان جىلى سۇراپىل قىمبات بولاتىن بولدى. ءسويتىپ، بۇرىننان ميىنا سىنگەن – ەڭبەكتەن جيرەنۋ سالتى قالا قويمادى.

ەكىنشى جاعىنان: ورىس ۇكىمەتىنە قاراعان سوڭ، زورلىقتا بۇرىنعىداي بەرەكە  بولمايتىن بولدى، ۇكىمەت زورلىققا تىيۋ سالدى، زورلىقپەن باتىر اتانۋعا بولمايتىن بولدى، بۇرىنعى ۇيرەنشىكتى كاسىپتەن جالعىز ۇرلىق قالدى، ورىس ۇكىمەتى جۇرە كەلە ونى دا (ۇرلىقتى) جۇدەتەيىن دەدى.

بۇرىن قازاق ورىسقا باعىنباي تۇرعاندا، ءوز بەتىمەن ۇرلىق-زورلىقتى تىيۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ۇرلىق، زورلىق جالپى ەلدىڭ سالتى بولىپ كەتكەندىكتەن، ەل وزدىگىمەن ونان تىيىلا الاتىن ەمەس ەدى. قازاق ورىس ۇكىمەتىنە قاراعان سوڭ، امالسىز سول ۇكىمەتتىڭ زاڭىڭا باعىندى. ول ۇكىمەت قازاققا ارناپ زاڭ شىعارعاندا، قازاقتىڭ سالتىن ەلەڭ دە قىلعان جوق. جاڭا زاڭ قازاقتىڭ سالتىنا ۇيلەسپەيتىن بولدى. قازاق سالتىنشا: بارىمتا – باسىنداعى بوركىن  جەرگە  قويۋدان ارتىق ەرسى ەمەس، ۇكىمەت زاڭىنشا: بارىمتا – زورلىق، تالان-تاراج، ول ءۇشىن جازا – سىبىرگە  ايدالۋ. قازاقتىڭ تۇسىنۋىنشە: بارىمتا ءۇشىن ءسىبىر كەتۋ – جازىقسىز جازا تارتۋ، ۇلكەن وبال، بارىمتامەن ءىستى بولىپ، ورىس سوتىنا تۇسكەن كىسى — اق ىسكە كۇيگەن بەيشارا. قازاق ءوزىنىڭ سالتىنا باعىنىپ، وندايلاردى ورىس سوتىنان اراشالاپ الۋدى دا اق ءىس دەپ تۇسىنەدى، ول ءۇشىن سوت الدىندا وتىرىك كۋا بولۋدى دا ايىپ دەپ سانامايتىن بولدى. ۇكىمەت زاڭىنىڭ قازاق تۇرمىسىنا ۇيلەسپەگەنى جالعىز بۇل ەمەس، تولىپ جاتقان ەدى. ۇكىمەت زاڭىنىڭ تۇرمىسقا ۇيلەسپەۋى قازاق سالتىنا، بۇرىن جوق وتىرىك كۋا بولۋ، الداپ الۋ سياقتى ادەتتەردى كىرگىزدى. بۇرىڭعى ەڭبەكتەن جيرەنەتىن سالت جوعالماي تۇرىپ، قازاق وتىرىككە ۇيرەنگەن سوڭ، بۇرىڭعى زورلىق ەكىنشى تۇرگە ءتۇسىپ، الداپ الۋ بولىپ شىقتى، قازاق الداپ الۋدى دارىپتەيتىن بولدى.

قازاقتىڭ تۇسىنۋىنشە: بۇرىن كاسىپتىڭ الدى  تارتىپ الۋ ەدى، ەندى  الداپ الۋ دا سونداي ارتىقشا كاسىپ دەلىنەتىن بولدى. ەلدىڭ بۇلاي سالتى وزگەرۋىنىڭ سەبەبى جالپى كوشۋدىڭ قالىپ، وتىرىقشى بولا باستاۋ – كاسىپتىڭ وزگەرۋى جانە ۇكىمەتتىڭ تۇرمىسقا ۇيلەسپەگەن زاڭدارى. قازاقتىڭ سالتىنىڭ وزگەرىپ، الداپ الۋدى دارىپتەيتىن بولۋىنا اسىرەسە ۇكىمەتتىڭ زاڭى سەبەپ بولدى. تۇرمىستىڭ ءتۇپ سەبەبى كاسىپ دەپ ەدىك. ۇكىمەت زاڭى كاسىپ ەمەس، سوندىقتان ۇكىمەت زاڭىنىڭ سالتقا سەبەپ بولۋى جوعارىدا ايتىلعان جالپى زاڭعا كەلمەيتىن سياقتى.

تۇرمىستىڭ ءتۇرلى تاراۋلارىنىن قاندايىن الىپ تەكسەرسەك تە، ونىڭ ءتۇپ سەبەبى كاسىپ بولماي قويمادى. ءبىراق تۇرمىستىڭ باسقا ءتۇرلى تاراۋلارى كاسىپتىڭ سالدارى بولا تۇرىپ، ءوزى ەشتەمەگە سەبەپ بولۋعا جارامايدى ەمەس. ۇكىمەتتىڭ زاڭى، ساياساتى تۇرمىستىڭ ەشبىر تاراۋىنا سەبەپ بولا المايتىن بولسا، ونداي امالداردا ەشبىر ماعىنا دا بولماس ەدى. دۇرىسى: ۇكىمەتتىڭ زاڭى دا، ساياساتى دا، ەلدىڭ سالتى دا تۇرمىستىڭ باسقا تاراۋلارىنا اسەرى تيمەي كويمايدى. قازاقتا ادال كاسىپتەن جيرەنەتىن سالت بولماسا، قازاقتىڭ كاسىبى بۇل كۇندەگىسىنەن ارتىقشا وركەندەپ ىلگەرى كەتەر ەدى، كاسىپتىڭ العا باسىپ، وڭدى بولىپ كەتپەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – سول كاسىپتەن جيرەنەتىن سالت. قازاقتىڭ سالتى وزگەرىپ، الداپ الۋدى دارىپتەيتىن بولۋىنىن سەبەبى  دە سول ادال كاسىپتەن جيرەنۋ جەنە ەكىنشى ءبىر مىقتى سەبەبى بۇرىڭعى ۇكىمەتتىڭ زاڭى. قازاقتىڭ ادال كاسىپتەن جيرەنۋ سالتىنىڭ دا، بۇرىڭعى ورىس ۇكىمەتىنىڭ ساياساتى مەن زاڭدارىنىڭ دا ءتۇپ سەبەبى – كاسىپ. سوندىقتان قازاقتىڭ ادال كاسىپتەن جيرەنۋى – قولدان كەلەتىن ادال كاسىپتىڭ بەرەكەلى بولماۋىنان، ورىس ۇكىمەتىنىڭ قازاق سالتىنا ۇيلەسپەيتىي زاڭدار شىعارىپ، قازاققا قولايسىز ساياسات قولدانۋىنىڭ سەبەبى دە – كاسىپ. سوندىقتان قازاقتىڭ سالتى وزگەرىپ، الداپ  الۋدى دارىپتەۋىنىڭ دە ءتۇپ سەبەبى كاسىپ بولىپ شىعادى. سالتتىڭ سەبەبى – كاسىپ؛ ءبىراق سالت كاسىپتىڭ سالدارى بولا تۇرىپ، تۇرمىستىڭ باسقا ءتۇرلى تاراۋلارىنا ءوزى دە سەبەپ بولا الادى. بۇل جوعارىدا ايتىلعان جالپى زاڭعا قارسى ەمەس، قايتا سول زاڭنىڭ دۇرىستىعىنا دالەل.

«بۇرىن تارتىپ الۋعا سالىنىپ، زورلىقتى كاسىپ قىلعاندار دا، قازىردە الداپ الۋدان باسكا ادال كاسىبى جوق جاقسى جىگىتتەر دە — جالپى بۇقارا ەمەس،  ەل ىشىندەگى ءبىراز عانا كىسىلەر – بۇرىنعى باتىرلار، قازىرگى ەتى ءتىرى پىسىقشالار. جالپى بۇقارا ول كاسىپتى بۇرىن دا قولدانگان جوق، ونى  ءقازىر دە ىستەمەيدى. سوندىقتان ەل ىشىندەگى ءبىراز كىسىلەردىڭ ءىسىن ءبۇتىن ەلگە جايىپ تارتىپ الۋ، الداپ الۋ سياقتى بۇزىقتىقتاردى ءبۇتىن ەلدىڭ سالتى دەۋدىڭ ءجونى جوق» – دەپ تالاسۋشىلار دا بولۋعا مۇمكىن.

دۇرىسى: تارتىپ الۋ دا، تالاپ الۋ دا ارامتاماق پىسىقشالار  عانا ەمەس، ءبۇتىن ەلدىڭ سالتى. ەل ىشىندە قوي اۋزىنان ءشوپ المايتىن مومىندار دا جوق ەمەس؛ ەلدىڭ دەنى، جالپى بۇقارا سونداي مومىن، ەشكىمنىڭ ەشتەمەسىن تارتىپ تا المايدى،  الداپ تا المايدى. ءبىراق پىسىقشالاردان ارتىق ادام جوق. بۇقارا وندايلاردى قورقىپ تا سىيلايتىن بولار: ءبىراق، كوبىنەسە          شىن ىقىلاسىمەن سىيلايدى. ەل ىشىندە كاسىپكە  باسشىلىق قىلىپ، ايتقانىن ىستەتەتىن دە   پىسىقشالار؛ تۇرمىسى جايلى، دۇنيەنىڭ راقاتىن كورىپ وتىرعاندار دا سول پىسىقشالار. قانداي ەلدىڭ دە بولسا تۇرمىسىندا ىزدەيتىنى، ماقساتى: جايلى تۇرمىسقا يە بولۋ، ەلگە بەدەلدى بولۋ. قازاق اراسىندا ول ماقساتقا جەتكەن – جالعىز عانا پىسىقشالار.سوندىقتان جالپى بۇقارانىن تۋسىنۋىنشە: سول پىسىقشالاردان ارتىق كىسى بولۋعا مۇمكىن ەمەس، سوندىقتان مومىن بۇقارا پىسىقشالاردى تەك قورقىپ قانا سىيلامايدى، شىن ىقىلاسىمەن دە سىيلايدى.

توڭكەرىس باستالعاننان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتقان، ورتاقشىلدار پارتياسىنىڭ قازاق ءۇشىن، ەڭ الدىمەن ىستەۋگە ءتيىس دەپ بىلگەن مىندەتى، جۇمىسى: قازاقتىڭ كەدەيى، مومىن بۇقاراسى مەن بايلارىنىڭ، پىسىق قۋلارىنىڭ اراسىن اشۋ، مومىن بۇقارانى بايلاردىڭ، قۋلاردىڭ تىرناعىنان قۇتقارىپ، سولارعا قارسى بەلسەنىپ شىعاتىن قىلۋ. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەڭ اۋەل1 بۇقارانى تۇزەۋ كەرەك. جەر-جەردەن كەلگەن حابارلارعا قاراعاندا: سوڭعى بولىپ وتكەن سايلاۋلاردا جەرگىلىكتى ورىنداردا بۇقارا، كەدەيلەر عانا سايلانىپ وتكەن، ارامتاماقتار ءىس باسىنان قۋىلعان. قۋلار ۇكىمەتتەن جاسقانىپ وتىرىپ قالدى ما، ءيا جالپى بۇقارانىن سالتى وزگەرىپ،

قۋلىق، سۇمدىق، الداپ الۋلاردى دارىپتەمەيتىن بولعان سوڭ قۋىلىپ شىقتى ما، ول ازىرگە اشىلعان جوق. سويتسە دە، بۇقارا كەدەيدىڭ سالتى ءدال وسىنداي بولىپ وزگەرىپ، تۇزەلە قويدى دەپ سەنۋگە بولمايدى. مومىن بۇقارانىڭ، كەدەيدىڭ سالتى وزگەرىپ، قۋلىق-سۇمدىقتان جيرەنەتىن بولىپ شىقپاسا، جەرگىلىكتى اكىمشىلىكتى ءوز قولىنا العانمەن، پىسىقشا قۋلاردىڭ اسەرىنەن قۇتىلىپ كەتە قويادى دەپ مالدانۋ دا قيىن.  سوڭعى  سايلاۋلاردا ەلدىڭ تىزگىنى كەدەيدىڭ قولىنا تيگەنى – كەڭەستەر ۇكىمەتى ساياساتىنىڭ سالدارى، ءىستىڭ ازداپ تا بولسا العا باسقانى، التى جىلداي ىستەلگەن جۇمىستىڭ كوزگە كورىنەرلىك ءبىر جەمىسى. ءبىراق مۇنان بۇقارا كەدەيدىڭ سالتى تۇپكىلىكتى وزگەرىپ، تۇزەلىپ شىقتى دەپ مالدانۋعا بولمايدى.

سالت – كاسىپتىڭ سالدارى، تۇرمىستىڭ  ءتۇرلى تاراۋلارىنا كاسىپتەن تۋعان سالدار دا سەبەپ بولا الادى. قازاقتىڭ قانىنا ءسىڭىپ كەتكەن قولايسىز سالتتارى: ادال كاسىپتەن جيرەنۋ، قۋلىق-سۇمدىق، الداپ الۋلاردى دارىپتەۋ. جەر-جەردە ءىس باسىنا مومىن بۇقارا، كەدەيلەر سايلانعانى – سول سالتتىڭ تامىرىنا سالىنعان بالتا، ءبىراق بالتانى ءبىر سالعانمەن ەسكى سالتتىڭ تامىرى ءۇزىلىپ قۇلايدى دەپ، قاراپ وتىرۋعا بولمايدى.

كەرى كەتكەن ەسكى سالتتاردان قۇتىلۋدىڭ شارالارىن ءالى دە بولسا قاراستىرا بەرۋ كەرەك، ەسكى سالتتان مۇلدە قۇتىلماي ءىس ونبەيدى.

تايباعار.

(«جاس قازاق» جۋرنالى، 1924 ج. №4).

داعدىلى جول مەن ايلالى جول

دۇنيەدە وزگەرمەيتىن ەشتەمە جوق. دۇنيەدەگى نارسەلەر نەشە ءتۇرلى بولىپ وزگەرەدى، قۇبىلادى – ءبىر كۇيدەن ەكىنشى كۇيگە تۇسەدى، زورايادى، كىشىرەيەدى، قالپىن، ءپىشىمىن دە وزگەرتەدى. وسى كۇنگى قارا جەر ءبىر كەزدە گاز ءتارىزدى بولعان؛ جۇرە كەلە سۋىنعان، ءبىرسىپىرا زاتتارى سۋىق كۇيگە تۇسكەن؛ونان كەيىن جەردىڭ سۇيىق زاتتارى قويۋلانا كەلە قاتايا باستاعان؛ سونان سوڭ كوپ زاماندار وتكەن سوڭ عانا بارىپ، قوي باتپاق بولىپ جاتقان تاس تەمىرلەر وسى كۇنگى قاتتى كۇيىنە تۇسكەن. دۇنيەدەگى بار نارسەلەردىڭ ءبارى دە سولاي قۇبىلادى دا تۇرادى، دۇنيەدە تاستاي قاتىپ، ءبىر قالىپتى بولىپ قالعان جالعىز نارسە جوق. ءتۇرلى جان-جانۋارلار دا، ادام دا سونىڭ ىشىندە نەشە ءتۇرلى بولىپ قۇبىلىپ كەلدى دە، قۇبىلا بەرۋگە ءتيىس تە.

ءبىراق قۇبىلىستىڭ ءوزى دە ءتۇرلى بولادى. دۇنيەدەگى نارسە تابيعاتتىڭ زاڭىنا باعىنىپ، ءتيىستى جونىمەن دە قۇبىلادى، ونىڭ ۇستىنە اقىل-ايلامەن تابيعاتتى قولدان وزگەرتۋگە دە بولادى. دانىشپان چارلز دارۆين جان-جانۋارلاردىڭ تۇرمىسىن كورسەتىپ، تابيعاتتىڭ جالعاۋلى زاڭى مەن  تۇرمىس تارتىسى زاڭىن تاپقان. جان-جانۋارلاردىڭ ول زاڭعا باعىنبايتىنى جوق. قويان سول زاڭعا باعىنىپ، قىستىڭ كۇنى قارداي اق بولادى دا، جازدى كۇنى كوك شوپكە ۇقساپ، كوك بولادى. قوياننىڭ ولاي ءتۇسى وزگەرمەي قالعانى بولسا، ول تابيعاتتىڭ تالعاۋىنا جاراماي، تۇرمىستىڭ تارتىسىنا شىداي الماي، جوعالۋى ءتيىس: قىستىڭ كۇنى اق قاردىڭ ۇستىندە ءتۇسى باسقاشا بولىپ جۇرگەن كوك قويان دا، جازدى كۇنى قارا جەردىڭ ۇستىندە وزگەشە بولىپ جۇرگەن اق قويان دا بۇركىتتىڭ تىرناعىنا، تازىنىڭ تىسىنە، مەرگەننىڭ وعىنا باسقا قويانداردان بۇرىن ءتۇسۋى ءتيىس. ونداي قوياننان تۇقىم دا قالماقشى ەمەس. قوياننىڭ بۇلاي قىستىڭ كۇنى اق، جازدى كۇنى كوك بولىپ، تۇرمىستىڭ  تارتىسىنا  ءادىس قىلا الاتىن بولىپ شىعۋى بىردەن بولماعان: قويان نەشە مىڭ جىلداي تابيعاتتىڭ تالعاۋىنا ءتۇسىپ، سۇرىپتالا كەلە، وسىلاي ءتۇسىن وزگەرتەتىن بولعان. قوياننىڭ بۇلاي ءتۇسىن وزگەرتۋى، ءتۇسىن وزگەرتەتىن بولىپ شىعۋى – تابيعاتتىڭ زاڭى، وعان ادامنىڭ ايلاسى قوسىلماعان.

ءبىر كەزدە اعىلشىننىڭ اقسۇيەك سەرىلەرى، تۇرمىستىڭ قىزىعىنا تويمايتىن سۇلۋلارى شولاق تۇمسىق كوگەرشىنگە اۋەس بولعان، سۇلۋ قاتىنداردىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ءۇشىن  قولدا ۇستالاتىن كوگەرشىندەردىڭ تۇمسىعى شولاقتارى اسا قىمبات بولعان دا، ۇزىن تۇمسىقتارى باعاسىز بولعان. قولدا ءوسىپ ۇيرەنگەن اعىلشىننىڭ كوگەرشىندەرى  تۇمسىعى ۇزىن بولىپ، قوجاسىنا ۇناماي، ەركىنە جىبەرىلگەن سوڭ، ءوز بەتىمەن كۇن كورە الماي قىرىلا بەرگەن، ولاردان تۇقىم دا قالماعان. تۇمسىعى قىسقا كوگەرشىندەر ءوسىپ، كوبەيە بەرگەن. اۋەسقوي ايەلدەردىڭ (تابيعاتتان ەمەس) تالعاۋىنا تۇسكەن سوڭ بۇل شولاق تۇمسىق كوگەرشىندەر دە سۇرىپتالا كەلە، تۇمسىقتارى مۇلدە قىسقارىپ، اقىرىندا بالاپاندارى جۇمىرتقانىڭ قابىعىن دا ءوز تۇمسىعىمەن جارىپ شىعا المايتىن بولعان. ولاردىڭ كۇنى تولعاندا قوجالارى جارىپ شىعاراتىن بولعان.

اراب جىلقىسى ەجەلدەن جەر ۇستىندەگى جىلقىنىڭ جۇيرىگى دەپ سانالاتىن ەدى. اعىلشىننىڭ اتبەگىلەرى سول اراب جىلقىسىنىڭ جۇيرىكتەرىن جيىپ، جۇيرىگىن جۇيرىككە سالىپ، سۇرىپتاپ وسىرە كەلە، اراب جىلقىسىنان ارتىق جۇيرىك قىلىپ شىعاردى. اعىلشىننىڭ سول اراب جىلقىسىنان سۇرىپتاپ شىعارعان جىلقى تۇقىمىن وسى كۇنى اعىلشىن جىلقىسى دەپ اتايدى. اعىلشىن جۇيرىكتەرى مينۋتىنا شاقىرىم شابادى.

مىنە، بۇل اعىلشىن كوگەرشىنىنىڭ شولاق تۇمسىق بولىپ شىعۋى، اعىلشىن جىلقىسىنىڭ  سۇرىپتالىپ ورەن جۇيرىك بولىپ شىعۋى ءوز بەتىمەن عانا ەمەس، جالعىز عانا تابيعات زاڭىنشا ەمەس، بۇعان ادامنىڭ اقىل-ايلاسى قوسىلعان،تابيعات قۇبىلىسىن، ادامنىڭ ايلاسىن وزىنشە ۇلگىرتىپ شىعارعان.

ءسۇيتىپ، تابيعاتتىڭ قۇبىلىسى ەكى ءتۇرلى بولادى: ءبىر ءتۇرى – ادامنىڭ اقىل-ايلاسى قاتىسپاعان، ءوز بەتىمەن بولاتىن قۇبىلىس (بۇعان مىسال: قوياننىڭ ءتۇسىنىڭ وزگەرۋى)؛ ەكىنشى ءتۇرى – ادامنىڭ اقىل-ايلاسىمەن بولعان قۇبىلىس. 

مۇنىڭ اۋەلگىسىنە «داعدىلى قۇبىلىس» دەپ، ەكىنشىسىنە «ايلالى قۇبىلىس» دەپ ات قويىلعان.

(«ەلدەس»)

ەسكەرتپە: بۇل «تايباعار» دەگەن بۇركەنشىك ات قويىلعان ماقالانىڭ ءۇزىندىسىن احمەت بايتۇرسىنوۆ «ساۋات اشقىش» كىتابىندا جاريالاعان. ءۇزىندى استىندا «ەلدەس» دەپ اۆتوردىڭ ءاتى-جونى كورسەتىلگەن. («ءتىل تاعىلىمى» (الماتى: 1992 ج.)

عىلىم توڭكەرىسى

سالت-سانانىڭ توڭكەرىس جولىمەن وزگەرە الاتىنىن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ جەتى جىلدىق تاجىريبەسى ايقىن كورسەتىپ وتىر. وكتيابر توڭكەرىسى جالپى توڭكەرىس بولعان سوڭ، ونىڭ سالدارى تيمەگەن تۇرمىستىڭ تاراۋى قالعان جوق. وكتيابر توڭكەرىسىنىڭ سالدارى سالت-سانانىڭ تەتىگى – وقۋ ىسىنە دە ءتيدى، –جالپى توڭكەرىستىڭ سالدارىمەن عىلىم توڭكەرىسى دە بولدى.

عىلىم توڭكەرىسى دەگەن – عىلىمنىڭ نەگىزگى ءبىر زاڭىنىڭ اشىلۋى سىقىلدى وزگەرىستەر. ماسەلەن، ەلەكتر اعىنىنان بولاتىن جىلۋدىڭ مولشەرى تاقىرىپتى «دجوۋل مەن لەنس زاڭى»، كەڭ جۇيەسى تاقىرىپتى «مەندەلەيەۆ زاڭى» سىقىلدى زاڭداردىڭ اشىلۋىن عىلىم جونىندە بولعان توڭكەرىس دەۋگە بولادى. جالپى توڭكەرىستىڭ سالدارىمەن عىلىم توڭكەرىسى دە بولدى دەگەن ءسوزدى: جالپى توڭكەرىس بولعان سوڭ، عىلىمنىڭ بۇرىن ەشكىم بىلمەيتىن نەگىزگى زاڭدارى اشىلدى دەپ  تۇسىنۋگە دە بولادى. بۇل ءسوزدى سولاي ءتۇسىنىپ، «توڭكەرىستىڭ ارقاسىندا اشىلعان عىلىمنىڭ قانداي نەگىزگى زاڭدارى بار؟» دەۋشىلەردىڭ بولۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ ولارعا ايتاتىنىمىز: جاڭا ايتىلعان – سالت-سانانىڭ توڭكەرىس جولىمەن وزگەرە الاتىنى – عىلىمنىڭ نەگىزگى زاڭى، بۇرىن بۇل زاڭعا شاك كەلتىرۋشىلەر بولعانىمەن، سالت-سانانىڭ توڭكەرىسكە تۇسە الاتىنىن كوزبە-كوز كورگەن سوڭ، وعان ەندى شاك كەلتىرۋگە بولمايدى. بۇل زاڭنىڭ راستىعىن سيپاتتاپ وتىرعان وكتيابر توڭكەرىسى. ءبىراق ءبىزدىڭ «عىلىم توڭكەرىسى»  دەپ وتىرعانىمىز: عىلىمنىڭ ونداي جاڭا زاڭدارىنىڭ اشىلۋى ەمەس، عىلىم جولىندا، وقۋ، وقىتۋ ىستەرى تاقىرىپتى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قولدانىپ وتىرعان جاڭا ساياساتتارى.

«سالت-سانانىڭ تەتىگى – وقۋ، عىلىم» – دەپ ەدىك. عىلىمنىڭ سالت-ساناعا اسەرى بولماي قالمايدى، ءبىراق بۇرىن عىلىم سالت-ساناعا تەتىك بولارلىق اسەر بەرگەن ەمەس. سالت-سانانىڭ ناعىز تەتىگى – عىلىم ەمەس، كاسىپ جاساۋ. ەلدىڭ قولدانعان كاسىبى، كاسىبىنىڭ ءتۇرى وزگەرمەي، قۇرعاق عىلىم سالت-سانانىڭ وزگەرۋىنە ارتىق سەبەپ بولا المايدى. كاپيتالشىنىڭ قولدانعان كاسىبى – جالشىلاردىڭ ەڭبەگىن ولجا قىلۋ، سوندىقتان كاپيتالشى سول كاسىبىنەن قول ۇزبەي، قانداي عالىم بولسا دا، كىسى اقىسىن جەۋدى تەرىس دەپ تۇسىنە المايدى.

ءومىر بويى ءبىر زاۋىتتا ءىس ىستەپ، جولداس بولعان، بىرىمەن ءبىرىنىڭ مۇڭى ءبىر، جوعى ءبىر، تەتىگى ءبىر، تىلەگى ءبىر جالشىلار، قانشا نادان بولعانمەن دە، بىرىنە ءبىرى مەيىرىمدى كەلەدى، مالجاندىلىق، وزبىرلىق مىنەزدەرى بولمايدى. سالت-ساناعا عىلىمنىڭ اسەرىنەن دە كاسىپتىڭ اسەرى كۇشتى. سوندىقتان سالت-سانانى تاربيەلەۋ ءۇشىن قۇرعاق عىلىمنىڭ پايداسى از بولعان سوڭ، كەڭەس ۇكىمەتى عىلىمدى قۇرعاق كۇيىنەن وزگەرتىپ، كاسىپپەن، ىسپەن ۇيلەستىرىپ وتىر.

كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ءبىرىنشى باسقىش مەكتەپتەرىنىڭ ءبارى دە باۋلۋ مەكتەبى اتالادى. باۋلۋدىڭ ءمانىسى:  بالالارعا عىلىمدى قۇرعاق كۇيىندە ۇيرەتپەي، سول عىلىمىن پايدالانا الاتىن قىلىپ، ءىس ىستەتىپ ۇيرەتۋ. وكتيابردەن بۇرىن عىلىم باسقا، ءىس باسقا بولاتىن. عىلىم ۇيرەنگەن كىسى ءوز قولىمەن ءىس ىستەمەي، ىستەن، قارا جۇمىستان جيرەنەتىن بولىپ تاربيەلەنەتىن، سوندىقتان ەسكى مەكتەپتە وقىعانداردىڭ تۇسىنۋىنشە، وزدەرى – تورە، قارا جۇمىس ىستەيتىندەر – قۇل، مال ەسەبىندە بولاتىن؛ سوندىقتان ەسكى مەكتەپتە وقىعاندار جالشى بۇقاراعا شىن ىقىلاسىمەن تىلەكتەس بولا المايتىن؛ سوندىقتان بۇرىن قارا شارۋانىڭ بالالارى دا ەسكى مەكتەپتەن وقىپ شىققان سوڭ، اكە-شەشەسىنەن ايىرىلىپ، باسقا تاپتىڭ (وقىعاندار تابىنىڭ) ادامى بولىپ، قارا شارۋاعا بوتەن كىسى بولىپ كەتەتىن.

بۇل كۇندە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ باۋلۋ مەكتەبىندە وقىعان بالالار قارا جۇمىستان جيرەنبەيتىن بولىپ تاربيەلەنەدى، بىرىگىپ، وداقتاسىپ ءىس ىستەيتىن بولىپ ۇيرەنەدى. سالت-ساناسى جاسىنان-اق جالشىلاردىكىندەي بولىپ تاربيەلەنەدى. ەسكى مەكتەپتە وقىعان شارۋانىڭ بالاسى، اكەسى مەكتەپكە جىرتىق كۇپىسىمەن كەلگەندە، ونى باسقا جولداستارىنا كورسەتۋگە ۇيالاتىن ەدى، اكەسىنىڭ قارا شارۋا ەكەنىن جولداستارىنا بىلدىرگىسى كەلمەيتىن ەدى. باۋلۋ مەكتەبىندە وقىعان كەدەيدىڭ بالاسى  كەدەي ەكەنىنە ارلانبايدى، جاسىنان ءوزى ءىس ىستەپ، كەدەيدى، قارا جۇمىس ىستەيتىن جالشىلاردى سىيلاپ ۇيرەنەدى. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ەكىنشى باسقىش مەكتەپتەرى دە، جوعارى مەكتەپتەرى دە سولاي؛ ەشقايسىسىندا عىلىم مەن ءىس بىرىنەن ءبىرى ايىرىلمايدى. سوندىقتان كەڭەس مەكتەبىنەن وقىپ شىققان جاستار قارا جۇمىستان جيرەنبەيتىن بولىپ، قارا جۇمىس ىستەيتىن شارۋالارعا، جالشىلارعا شىن كوڭىلمەن جانى اشيتىن بولىپ، سالت-ساناسى كوممۋنا داۋىرىنە ءدال كەلىپ شىعادى.

وكتيابر توڭكەرىسىنىڭ ارقاسىندا بولعان عىلىم توڭكەرىسىنىڭ ءبىر ءتۇرى وسى: مەكتەپتەرىمىزدىڭ، بۇرىنعىداي قۇرعاق عىلىم ۇيرەتۋدىڭ ورنىنا، ۇيرەنگەن عىلىممەن پايدالانىپ ءىس ىستەپ ۇيرەتەتىن باۋلۋ مەكتەپتەرى بولعانى.

اي مەن كۇندەي، الەمگە بىردەي اتانعان، اممەگە بىردەي بولۋعا ءتيىس عىلىم: وكتيابردەن بۇرىن اممەگە بىردەي ەمەس ەدى. اممەگە بىردەي جەر مەن سۋدى وزىنىكى قىلىپ الىپ، ەڭبەكشى بۇقاراعا جالداپ، مايىن عانا بەرەتىن بايلار عىلىمدى دا وزىنىكى قىلىپ الىپ ەدى؛ جالشىلارعا، ەڭبەكشى بۇقاراعا، اسىرەسە،  قازاق سىقىلدى بۇراتانا ۇلتتارعا كاپيتالشىلار عىلىمنىڭ مايىن دا بەرمەيتىن ەدى. جالپى توڭكەرىستەن بۇرىن عىلىم ۇيرەنەمىن دەگەن قازاق بالاسى توقسان توعىز توسۋدان ءوتىپ بارىپ ۇيرەنەتىن؛ كەدەيدىڭ ول توسۋدان وتۋگە ءالى كەلمەي، جولدا قالاتىن. ۇكىمەت قازاق بالاسىن وقىتقاندا، تەك ءوزىنىڭ سويىلىن سوعاتىن قىلىپ شىعارۋ ءۇشىن عانا ، قازاقتى ورىس دىنىنە اينالدىرۋ نيەتىمەن عانا وقىتاتىن. وقۋ ورىس تىلىندە عانا بولاتىن.قازاق تىلىندە وقۋ تۇگىل، وقيتىن كىتاپ،گازەت، جۋرنالداردىڭ بولۋىنا دا قارسى ايلالار قۇراتىن. قازاق تىلىندە جازىلاتىن كىتاپ بولسا، ونىڭ ورىس ارپىمەن جازىلۋىن قاراستىراتىن ەدى. ءوز بەتىمەن وقىعاندار بولسا،ولار دا قازاق تىلىندە وقي المايتىن،تاتارشا، سارتشا ءيا ارابشا عانا وقيتىن. جالپى توڭكەرىس عىلىمدى دا جالپىلاندىرىپ، عىلىم ۇيرەنۋگە قارسى قۇرىلعان بوگەۋلەردىڭ  ءبارىن دە جويدى. كەڭەس ۇكىمەتى، ەڭ الدىمەن، بۇرىن عىلىمعا قولى جەتپەي جۇرگەن جالشىلاردىڭ، بۇقارانىڭ، قازاق سىقىلدى بۇراتانالاردىڭ بالالارىن وقىتۋعا كىرىستى. ەزىلگەن تاپ، ەزىلگەن ۇلت باسقالارمەن زاڭ الدىندا تەڭ بولسا دا، تۇرمىستا تەڭ بولۋى قيىن بولماقشى، شىنىمەن تەڭەلۋ ءۇشىن ونىڭ ونەرى، ءبىلىمى دە تەڭ بولۋى كەرەك. سوندىقتان، كەڭەس ۇكىمەتى ەڭ الدىمەن ەزىلگەن ۇلتتىڭ ونەرىن، ءبىلىمىن ارتتىرۋعا كىرىستى. وقۋ جات تىلدە بولسا، جۇعىمدى بولمايدى،اسىرەسە، جاس بالالارعا تۇسىنىكتى بولمايدى. سوندىقتان كەڭەس ۇكىمەتى وقۋدىڭ انا تىلىندە بولۋىن شارت قىلىپ، قازاق  سىقىلدى ءوز تىلىندە  جازۋلى كىتاپتارى جوق ۇلتتاردىڭ ادەبيەتىن كۇشەيتۋگە كىرىستى، ءار ۇلتتىڭ ءوز تىلىندە عىلىم كىتاپتارىن شىعارۋى، كەستەلى ادەبيەتىن كۇشەيتۋ قامىنا كىرىستى. سونىمەن وكتيابردىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ دا وقۋعا قولى جەتتى. ورىنبور، سەمەي، تاشكەنت سىقىلدى ءىرى قالالاردا بۇل كۇندە وقىپ جاتقان قازاق بالالارىنىڭ سانى بۇرىنعىدان ءجۇز ەسە ارتىق دەۋگە بولادى. مۇنىڭ سانى قانداي بەرەكەلى بولسا، ساپاسى دا سون