V. ناقتى جاعداي
فون-كاۋفماننىڭ بايانداماسىنا بايلانىستى جارىسسوزگە شىققاندار كوپ بولدى. مينيسترلىكتىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جەر-جەردە جۇرگىزگەن جۇمىسىن سىناماعاندار كەمدە-كەم. ايتسە دە ماعان ۇلتتىق ايماقتاردان سويلەگەندەردىڭ ءسوزى ايرىقشا ماڭىزدى كورىندى. مەنى اسىرەسە، مىنبەگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بوپ شىققان شەشەننىڭ – ۆيلنو گۋبەرنياسىنىڭ دەپۋتاتى حومينسكييدىڭ:
– مەكتەپتەگى وقىتۋ جۇمىسىندا اعارتۋ مينيسترلىگى ساياساتتان ىرگەسىن اۋلاق سالسا دەگەن تىلەك ايتامىن، – دەگەنى ەلەڭ ەتكىزدى.
مەن ونىسىنىڭ ءمانىن پارىقتاپ ۇلگەرەر-ۇلگەرمەستەن، شەشەن:
– حالىق اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ ورگاندارى مەكتەپكە ساياساتتى تىقپالاماسا ەكەن، مىنە جۇمىستى وسىدان باستاۋ كەرەك، – دەپ ءبىر توقتادى.
وعان زال قول شاپالاقتاپ، قولداۋ كورسەتتى. سوندا ول ءسوزىن بىلاي ساباقتادى:
– مەن ۆيلنو گيمنازياسىندا تاربيەلەندىم، باسىمنان كەشكەندى ايتايىن: ءبىز، سول شاقتاعى گيمنازيستەر، مەكتەپكە دەگەن قۇرمەت، سىيلاۋ سەزىمىنەن ءبىرىمىز قالماي ادا بولدىق! نەگە دەيسىز عوي؟ سەبەبى اياق باسقان سايىن گيمنازيادا ءبىزدىڭ ۇلتتىق سەزىمدەرىمىز تاپتالىپ، ءبىزدىڭ ءدىني سەزىمدەرىمىز ءجابىر كورىپ جاتتى. مۇعالىمدەر تاراپىنان! ويلاڭىزدار، بۇل – ادال پەداگوگيكالىق ءتاسىل بولماسا كەرەك.
دەپۋتاتتار تاعى قول سوقتى. ونىڭ ودان ارعى سوزدەرى ماعان قۇددى ءبىزدىڭ قازاق ومىرىنەن ويىپ الىنعانداي كورىندى.
– حالىقتىڭ ءبىر شيرەگى عانا ساۋاتتى روسسيادا اركىم ءوزىنىڭ قالاعان تىلىندە وقىعانى دۇرىس، – دەدى ول، – اركىم ءوز تىلىندە وقىسىن، تەك حات تانىپ، ساۋات اشسا بولعانى. مادەنيەتتى ىرگەتاسسىز قابىل الۋ مۇمكىن ەمەس. ال ىرگەتاس دەگەنىمىز – ءبىلىم. ەگەر مۇنداي وي نازارعا الىنبايتىن بولسا، وندا رەفورما بىتكەننىڭ ءبارى قاعاز بەتىندە قالادى.
سوسىن ول ۇكىمەتتىڭ وقۋدى قارجىلاندىرۋ دارەجەسىن سىنادى. ونى ماردىمسىز دەڭگەيدە ەكەنىن ايتتى.
بۇل جەردە جەكە باستاماشىلدىققا كەڭ جول اشۋ كەرەكتىگى كورىنىپ تۇر. وعان توسقاۋىل قويماۋ كەرەك، ونداي نيەتتى ىنتالاندىرۋ كەرەك. بىرنەشە بالانىڭ عانا باسىن بىرىكتىرىپ ۇيدى-ۇيدە وقىتۋ ءىسىن ىنتالاندىرۋ ءجون. ونداي ارەكەتتى قۋعىنداۋدى دوعارۋ كەرەك. راس، ءدال ءقازىر حالىق اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ ىقىلاسى كورىنىپ تۇرعان جوق. سوندىقتان دا – جەكە باستاماشىلدىقتىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر.
بۇل دا بەينە-بىر ءبىزدىڭ قىردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن قورىتىلعان پىكىر ءتارىزدى اسەر ەتتى.
سوسىن ول ماسەلەنىڭ ۆيلنو ايماعىندا قارجى-قاراجاتپەن قالاي تياناقتالاتىنىن اڭگىمەلەدى. ونىڭ نەندەي ماقسات كوزدەيتىنىنە يشارا جاساعانداي بولدى. مەن ونى ايقىن ءتۇسىندىم، سەبەبى، ايتام عوي، ءبارى تۋرا ءبىزدىڭ ەلدەگىدەي ەلەستەدى...
– سولتۇستىك-باتىس ولكەدە پولياك جانە ليتۆان تىلدەرىن گيمنازيالاردا وقىتۋعا رۇقسات بەردى، – دەدى شەشەن، – ءبىراق بۇل ىسكە ۇكىمەت كوك تيىن ءبولىپ وتىرعان جوق. ونداي وقۋدىڭ اقىسىن اتا-اتالاردىڭ وزدەرى تولەسىن دەگەن تالاپ قويىپ وتىر.
وسىنداي حابارىنان كەيىن ول يمپەريانىڭ ورىس مەكتەپتەرىندە فرانسۋز جانە نەمىس ءتىلىن وقۋعا ەش جەردە قوسىمشا اقى سۇرامايتىن، وعان كەرەكتى اقشانى ۇكىمەتتىڭ ءوزى بولەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. سويتە تۇرا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بالالارىنا انا ءتىلىن وقۋىنا قاراجاتتى ونىڭ وزىنەن تالاپ ەتسە، وندا مۇنى جەرگىلىكتى حالىققا دەگەن نەمقۇرايدىلىقتىڭ كورىنىسى دەمەگەندە نە دەيسىڭ. ول بۇل بايلامىن كۇشەيتىپ قايتالادى: جەرگىلىكتى حالىق ءوز ءتىلىن وقۋ ءۇشىن ورتا مەكتەپكە ءوز اقشاسىن تولەۋگە ءتيىس بولسا، قالاي ونى كەمسىتۋشىلىك دەمەيسىڭ!
– مەنىڭ بايقاۋىمشا، – دەدى ول، – ءقازىر مىنانداي ءبىر توقتامعا بارشا جۇرتتىڭ كوزى جەتتى: بالاعا ءوزىنىڭ انا ءتىلىن بىلگىزۋدىڭ ماڭىزى زور – انا ءتىلى ۇرپاقتى وقىتۋ جانە تاربيەلەۋ، ياعني ونى ساقتاۋ ماسەلەسىنە جاتاتىنىنا ءبارى سەنىمدى.
تاۆريدا كۇمبەزى استىندا بەك رازى قولشاپالاق تاعى ءدۇر ەتە ءتۇستى.
– بىزدە «ءبىلىم بەرۋ» دەگەن قوعام ۇيىمداستىرۋعا رۇقسات ەتىلگەن. ونىڭ جارعىسى بويىنشا – قاۋىمدار ءوز تىلدەرىندە وقىتاتىن مەكتەپتەرىن اشۋىنا بولادى. ءبىراق تىم بولماسا ءبىر مەكتەپ اشىلىپ پا؟ – ول ءوزىنىڭ كوكەيتەستى سۇراعىمەن زالعا اينالا قارادى. – نەلىكتەن جەرگىلىكتى بيلىك مەكتەپ اشۋعا رۇقسات ەتپەيدى؟ كييەۆتە، ماسەلەن، وسىنداي قوعام تىركەلدى، ءبىراق ول مەكتەپتى بىلاي قويعاندا، بىردە-بىر وقۋ زالىن اشۋعا دا رۇقسات الا الماي وتىر. كييەۆتەن گورى پودولسك قالاسىندا پولياكتار كوبىرەك، مىنە سول جەردە مەكتەپ تۇگىل، وقۋ زالى تۇگىل، قوعامنىڭ ءوزىن اشۋعا رۇقسات بەرەر ەمەس.
«ەكىجۇزدى ساياساتقا تاعى ءبىر ءبىر مىسال، – دەپ ويلادىم مەن، – ۇكىمەتتىڭ ءسوزى مەن ءىسىنىڭ اراسىنداعى جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتىڭ يمپەريانىڭ باتىس ولكەسىندەگى كورىنىسى»...
– مىنە سوندىقتان دا ماعان تۇسىنىكسىز، – دەگەن سوزدەرمەن شەشەن ارىپتەستەرىنە جاعالاي قارادى، – مەن ەشتەڭە ۇعا الار ەمەسپىن، – دەپ تاعى قايتالادى. سوسىن نەنى ۇقپاعانىن جاريا ەتتى. – مينيسترلىك تاراپىنان وسى مىنبەدەن ەڭ تاماشا سوزدەر مەن تىلەكتەر ايتىلدى، ءبىراق ءىس جۇزىندە سونداي ادەمى سوزدەر مەن تىلەكتەرگە سايكەس نيەتتىڭ ءبىزدىڭ جاقتا ءيسى دە جوق. ەڭ سوڭعى، سۋ جاڭا دەرەكتى ايتايىن. ۆيلنودا جۇرت جەكەمەنشىكتەن قارجىلاندىرىلاتىن قىزدار ۋچيليششەسىن اشپاق بولىپ ەدى، سول جونىندەگى تالاپ-تىلەك بيلىك تاراپىنان جاقىندا عانا كەرى قاعىلدى. ال فون-كاۋفمان مىرزانىڭ جايما-شۋاق پىكىرىن الگىندە بارشاڭىز ەستىدىڭىزدەر...
شىنىندا، ۇكىمەت ءسوزىنىڭ سىرتى جىلتىر، ءىشى ءتۇتىن كەلەتىنى اشكەرە بولدى بىلەم. بىزدە عوي، قازاقشا جاڭا مەكتەپ، مەدرەسە اشۋعا رۇقسات بەرمەك تۇگىل، بۇرىننان ىستەپ كەلە جاتقاندارىنىڭ ءوزىن جاۋىپ جاتىر. اشساڭ – ورىسشا اش دەيدى... باقسام، مۇنداي وزبىرلىقتارىن بيلىك ورىس ەمەستىڭ بارىنە جاسايدى ەكەن عوي. نەتكەن جاپپاي جايلاعان دەرت...
– مينيسترلىكتىڭ زاڭ جوباسى كەمشىلىككە تولى، – دەپ ءسوزىن ساباقتاي بەردى حومينسكيي، – سوعان قاراماستان، ءبىز، پولياك دەپۋتاتتارى، مەملەكەتتىك دۋماعا بۇل زاڭ جوباسىن وسى ءۇشىن قۇرىلعان مەكتەپ كوميسسياسىنا بەرۋدى ۇسىنامىز. مۇنىڭ ايرىقشا ماڭىزدى جوبا ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ، مەن ءوز باسىم مەملەكەتتىك دۋما الدىنا مىنانداي ۇسىنىس-تىلەك بىلدىرەمىن: كوميسسياعا كىرەتىن دەپۋتاتتار سانى كوبەيتىلسە، شامامەن ەلۋ بەس مۇشە بولسا دەيمىن.
ورتاڭعى بولىكتەن قول شاپالاقتالدى. وندا ءبىزدىڭ قازاق، وزگە دە تۇركى دەپۋتاتتار، كۇللى مۇسىلمان فراكسياسىنىڭ مۇشەلەرى وتىرعان. بۇل ولاردىڭ جۇرەگىنە جاقىن ۇسىنىس ەدى. ويتكەنى سوندا زاڭ جوباسىن تىكەلەي قاراستىراتىن كوميسسياعا وكىلدەرىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك مولاياتىن.
سوسىنعى جارىسسوزدەر كەزىندە ەلەۋلى قاقتىعىس بوي قىلتيتتى. بىرتىندەپ بىتىسپەس تەكەتىرەس، قاراما-قايشى كوزقاراس اراجىگى ايقىندالا بەردى. ماسەلە ۆارشاۆا گۋبەرنياسىنىڭ دەپۋتاتى گراليەۆسكييدىڭ سوزىنەن باستالدى. ول دا اۋەلدە ۇكىمەتتىڭ جاعىمدى ءسوزىن:
– حالىق اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ بۇگىنگى ءسوزىنىڭ سوڭعى جاعىندا جانعا جاعىمدى، جىلى، پروگرەسسيۆتى نوتا شالقىدى، – دەپ اتاپ وتكەن.
ءبىراق كوپ سوزباي-اق ونى سىناۋعا كوشتى:
– مينيسترلىك جاڭا جولعا – باستاۋىش ءبىلىمدى بارشاعا ورتاق ەتۋ جولىنا ءتۇسىپ وتىرعان ەكەن، ەندەشە، سونىمەن ءبىر مەزگىلدە اعارتۋ ىسىنە جاڭا مۇعالىمدەردى جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن، ولاردى ساباق بەرۋ ءۇشىن مەكتەپتەرگە ەركىن تارتۋعا كەپىل بولاتىن جاڭا زاڭداردى دا ۇسىنسا كەرەك ەدى، – دەپ باستاپ، ءسوزىن تۇيدەكتەي، قاھارلانا جالعاستىردى. – ال ەگەر حالىق اعارتۋ مينيسترلىگى مۇعالىمدىك لاۋازىمعا كانديداتتاردى بىلىكتىلىگىنە قاراي ىرىكتەۋ ىسىندە بۇرىنعىسىنشا ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ سۇزگىلەرىنە ارقا سۇيەر بولسا، ودان باس تارتپايتىن بولسا – وندا ول ەلگە قاجەت رەفورما جاساي المايدى. ەگەر اعارتۋ مينيسترلىگى بولاشاق ءمۇعالىمدى سەنىم ارتۋعا بولاتىن نەمەسە سەنىم ارتۋعا بولمايتىن تۇلعا دەپ، ىرىكتەۋدى سول تۇرعىدا جۇرگىزۋ يدەياسىنان باس تارتپايتىن بولسا، ياعني مۇعالىمدىككە كانديداتتاردى پەداگوگيكالىق بەيىمدىلىگىنە قاراي تاڭداۋ يدەياسىن باسشىلىققا المايتىن بولسا – وندا ول بۇل ماسەلەگە قاناعاتتاندىرارلىق دارەجەدە جاۋاپ بەرەتىندەي جاعدايعا جەتە المايدى.
سوسىن ۇكىمەت مەكەمەسىنە قاراي ءداۋ تاس لاقتىردى:
– تازا عىلىم ىسىنە جانە بۇقاراعا ءبىلىم بەرۋ ىسىنە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى نەگە قول سۇعادى؟ بۇل سالالاردا ونىڭ ارالاساتىنداي نە جۇمىسى بار؟
ورتالىق ورىندار مەن سول قاناتتان قول سوعىلدى. وڭشىلدار ءۇنسىز. شەشەن ايىپتاۋ سوزىمەن بيلىكتى ودان ارمەن تۇيرەپ قالدى:
– قاعاز جۇزىندە – حالىق اعارتۋ مينيسترلىگى، ال ءىس جۇزىندە ول – ءوز ىشىندە پوليسيا دەپارتامەنتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ىشكى ىستەر مينيسترلىگى.
تاعى قول سوعىلدى.
– مىنە سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شپيوندىقتىڭ مەكتەپتەرى جاسالۋدا!
وسى كەزدە وڭشىلداردان شىدام كەتتى بىلەم، جالتىر باس، قالىڭ جالپاق ساقالدى دەپۋتات ورنىنان شالت كوتەرىلىپ، بار داۋسىمەن:
– ءسىز بايقاپ سويلەڭىز، – دەپ كىجىنە ايقايلادى.
تۋرا جانىمنان سلاۆا:
– پۋريشكيەۆيچ، – دەپ سىبىر ەتتى. – ورىس حالقى وداعىنىڭ سەركەسى...
– مەن مىنانى ەستىدىم، مىرزالار، – دەدى گراليەۆسكيي وعان كوڭىل اۋدارماي، – لونداندا ۇرىلار مەكتەبى بار كورىنەدى، الايدا ول «بود وف ەديۋكەيشن» ۆەدومستۆوسى قۇزىرىنا قاراتىلماعان...
سلاۆا ماعان اقىرىن ءتۇسىندىردى:
– «Board of Education» دەگەندە – اعارتۋ مينيسترلىگىن ايتادى.
زالدىڭ ءار تۇسىنان قول سوعۋ مەن ايقاي-شۋ قاتار شىقتى. شەشەن داۋسىن كوتەرە سويلەدى.
– تىڭداڭىزدار، وقيمىن: «زاڭدى قۇقتارى جوق ادامداردىڭ ساباق بەرۋى تۋرالى»... – باسىن كوتەرىپ، زالعا جاعالاي قارادى. – مەن مۇنىڭ كوبىنە باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمدەرىنەن وزگەلەرگە قاتىستى ەكەنىن سۇراستىرىپ ءبىلىپ الدىم. – قايتادان قاعازدان وقي باستادى. – «مۇعالىمدەرگە بۇل ماسەلەنى قاداعالاپ وتىرۋدى تاپسىرامىن... قۇقتارى جوق بولا تۇرا ساباق بەرىپ جۇرگەندەر جايىندا ماعان شۇعىل تۇردە حابار جەتكىزىپ تۇرۋدى ۇسىنامىن. جىبەرىلگەن اقپاراتتا وسىنداي ادامداردىڭ ءاتى-جونىن، فاميلياسى جانە اتاعىن، سونداي-اق بالالارىن، اتا-اناسىن، وقۋ جۇرگىزىلگەن مەكەن-جايدى ءدال كورسەتۋ كەرەك...»
وڭ جاقتاعى ورىنداردان:
– بۇل وتە دۇرىس! سولاي ەتۋ قاجەت! – دەگەن داۋىستار شىقتى.
باسى جالتىراعان پۋريشكيەۆيچتىڭ اسىرەسە كوزگە ءتۇسىپ، بەلسەنە داۋرىعىپ وتىرعانى كورىنىپ تۇر. ءتوراعا ەسكەرتۋ جاسادى:
– سىزدەردەن قاتتى وتىنەمىن، مىرزالار، ورىندارىڭىزدان سويلەمەڭىزدەر...
– جوق، بۇل دۇرىس ەمەس، – دەپ گراليەۆسكيي باسىن داۋىس شىققان وڭ قاناتقا بۇردى، – ولاي ەتۋگە بولمايدى، ويتكەنى بۇل مۇعالىمدەردىڭ شارۋاسى ەمەس، بۇل – پوليسيانىڭ ءىسى.
قولشاپالاق. ماقۇلداعان – سول جاق پەن ورتا تۇس. ال وڭ جاق نارازى كۇڭكىلگە باستى. ءبىراز شۋ بولدى. سوسىن حالىق اعارتۋ ءمينيسترى فون-كاۋفمان مىنبەگە شىعىپ، دۋما مۇشەسى گراليەۆسكييدىڭ سوزىندە كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە بايلانىستى انىقتاما بەردى. ونى پۋريشكيەۆيچ باستاعان وڭ قانات قاتتى قولداپ وتىردى.
***
تاعى ءبىراز شەشەننەن كەيىن ءسوز كەزەگى مۇسىلمان-دەپۋتاتقا ءتيدى.
باكۋ گۋبەرنياسىنىڭ وكىلى، باكۋدەگى رەسمي ورىس-تاتار، دۇرىسىندا ءورىس-ازىربايجان مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى مۇستافا ماحمۋدوۆ اشاڭ ءجۇزى الابۇرتا، اكسەنتى باسىمداۋ ورىسشاسىمەن، ءسوزىن كادەت رەتىندە باستادى:
– حالىق وكىلى مىرزالار، مەن حالىق بوستاندىعى پارتياسىنىڭ ۇسىنىسىنا تولىعىمەن قوسىلامىن، – دەدى ول، – سوندىقتان دا وسى زاڭ جوباسىن كوميسسياعا جىبەرۋ جاعىندامىن. ويتكەنى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ جالپى جينالىسىندا بۇل ماسەلە بويىنشا ءبىزدىڭ تۇك شەشە المايتىنىمىزدى مەن ايقىن ۇعىنۋدامىن. ءبىراق مەن مىنا مىنبەگە وسى زاڭ جوباسىنا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن شىعىپ تۇرعان جوقپىن. مەن بىرلى-ەكىلى ءسوز ايتىپ، سىزدەردىڭ وڭ پيعىلدى نازارلارىڭىزدى ءبىزدىڭ، مۇسىلمانداردىڭ، حالىق مەكتەپتەرى مەن مۇسىلمان-مۇعالىمدەردىڭ جاپپاي باستان كەشىپ جاتقان كوڭىلسىز دە جان اشىرلىق، ءتىپتى جىلاعىڭ كەلەتىن جاعدايىنا اۋدارسام دەيمىن.
وڭ جاقتاعىلار جاقتىرماعانداي قوزعالاقتاي باستادى.
– حالىق اعارتۋ ءمينيسترى، مەن دە ونى العاشقى شاقتا وسىلاي اتاي تۇرايىن... – ونىڭ بۇل سوزىنە سول قانات ءدۇر ەتىپ قول شاپالاقتادى، – ول ءوز سوزىندە بارلىق حالىقتاردى، ولاردىڭ پايىزدىق ۇلەستەرىن سانامالاپ اتاپ ءوتتى، ءبىراق سونىمەن ءبىر مەزگىلدە جيىرما ميلليوندىق مۇسىلمان حالقىن اۋىزعا الماي، ءۇنسىز اتتاپ كەتتى. شاماسى، مۇسىلمان جۇرتى حاقىندا قولىنداعى جازبادا كورسەتىلگەن ساۋاتتىلىقتىڭ پايىزدىق ۇلەسى ءۇشىن ۇيالعان بولۋ كەرەك.
– راس! – دەپ قالدى بىرەۋ ورتا ورىندىقتاردىڭ ارت جاعىنان، الاقانىن شارتىلداتا سوعىپ.
ماڭىنان ونى قولداعان قولشاپالاق ەستىلدى.
– مەن بۇعان سەنىمدىمىن، مەن بۇعان سەنىمدىلىكتەن دە ارتىق سەنەم، – دەپ نىعارلاپ جاتىر مۇستافا، – ءمينيستردى ار-ۇيات سەزىمى تەجەدى، ايتپەسە ول جيىرما ميلليوندىق مۇسىلمان جۇرتىن ءۇن-تۇنسىز، قۇددى ومىردە جوق ءتارىزدى، ۇمىت قالدىرماس ەدى.
سىپايى ايتتى، كوكەيدەگىنى ءدال جەتكىزدى.
– ءسوزىم جالاڭ بولماس ءۇشىن، مەن سىزدەرگە سەكسەنىنشى جىلداردان باستاپ قازىرگى تاڭعا دەيىن، ياعني وسىنشا ۋاقىتقا سوزىلعان كەزەڭ ىشىندە حالىق اعارتۋ مينيسترلىگى تاراپىنان بىزگە، روسسيا يمپەرياسىنىڭ مۇسىلمان حالقىنا قاتىستى بايقاتىلعان قارىم-قاتىناستى سيپاتتاپ بەرۋگە تىرىسايىن.
زال ەلەڭ ەتە قالعانداي بولدى. تىم-تىرىس قۇلاق ءتۇرۋ.
– مىنادان باستايمىن، مىرزالار... – مەملەكەتتىك دۋما مۇشەسى ارىپتەستەرىنە سىناي كوز تىكتى. – حالىق اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ كوز الدىندا – ءبىز، مۇسىلماندار، ءبىز، مۇسىلمان مەكتەپتەرىنىڭ مۇعالىمدەرى، قىز-كەلىنشەكتەردەن دە تومەن تۇرامىز...
جۇرت دۋ كۇلىپ جىبەردى. كۇلكى تولاستاي بەرە:
– ورتا وقۋ ورىندارىندا ساباق بەرۋگە وقۋشى قىزداردىڭ دا قۇقى بار، – دەدى ول. اتاپ ايتپاعانمەن، ورىستىڭ وقۋشى قىزدارى دەگىسى كەلگەنى بارشاعا تۇسىنىكتى-تىن. – ال مۇسىلمان ءمۇعالىمىنىڭ ورتا وقۋ ورىندارىندا قىزمەت ەتۋگە قولى جەتپەيدى، وعان ونداي قۇق بەرىلمەگەن.
قولشاپالاق. ءبىرقاتار دەپۋتات ونىڭ وسى ماسەلەنى اشىپ ايتقانىنا رازى.
– ەندى وسىدان-اق ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدىڭ قانداي ەكەنىن بىلە بەرىڭىزدەر. – ماحمۋدوۆ كۇرسىندى. – ءبىزدى، مۇسىلمان مۇعالىمدەرىن قايران قالدىرىپ جانە تاڭىرقاتىپ، كوزبە-كوز وقشاۋلاپ وتىر. مۇنىڭ ۇياتى حالىق اعارتۋ مينيسترلىگىنە. مىرزالار، بۇگىن اسەم سويلەپ تۇرعان مينيسترلىك بۇگىنگى دەيىن ءبىزدى ادامي مارتەبەدەن ايىرىلعان، حالىق اعارتۋ سالاسىندا قاندايدا ءبىر جاعدايعا يە بولۋ حاقىنان جۇرداي ەتىلگەن ايرىقشا كاستاعا ءبولىپ تاستادى.
مەن ىنتىعا تىڭداپ وتىرمىن. ىشىمنەن: «مينيسترلىك مۇسىلمان مۇعالىمدەرىن تۇيىق قوعامدىق توپقا ءبولىپ تاستادى... ەلەۋلى ايىپتاۋ!» – دەپ ويلادىم.
وڭ قاناتتان نارازى كۇڭكىل ەستىلدى. اراسىنان پۋريشكيەۆيچتىڭ:
– مىناۋ نە تانتىپ تۇر؟ – دەگەنى انىق ەستىلدى.
دەپۋتات مۇستافا ماحمۋدوۆ ونى تاعى ەلەۋسىز قالدىردى.
– مۇسىلمان حالقى اراسىنداعى حالىق مەكتەپتەرى ماسەلەسىنە كوشە كەلە، ءبىر عانا نارسەنى ايتقىم كەلەدى، – دەدى ول دۋسىن كوتەرە ءتۇسىپ. – روسسيا يمپەرياسىنىڭ بارشا بولىكتەرىندە جۇرت جەرگىلىكتى تىلدە وقىتاتىن حالىق مەكتەپتەرىن اشۋ جونىندە ءوتىنىش ايتىپ، ايقايعا باسىپ جاتقاندا – وسى ءبىر باستاماشىل مينيسترلىكتىڭ مۇسىلمان جۇرتى اراسىندا سالعان حالىق مەكتەپتەرى بوستان بوس، قاڭىراپ تۇر، نەشە جىلدان بەرى تولماي جاتىر. نەلىكتەن بۇلاي دەگەن ساۋال تۋاتىنى انىق. ويلاڭىزدارشى، نەگە بۇلاي؟ بۇل تۇسىنىكسىز ءجايت، قىزىق ءجايت، سولاي ەمەس پە؟
زال تىم-تىرىس.
– مەن مىنا ءجايتتى سەنىممەن ايتامىن: بۇل تەك مەنىڭ جالاڭ مالىمدەمەم ەمەس، بۇل – جەر-جەردە ورىن الىپ وتىرعان فاكت. مۇنىڭ راستىعى جايىندا حالىق اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ ءوزى دە مالىمدەي الادى. سونىمەن، تۋزەمدىك حالىق اراسىندا، تۋزەمدىك مۇسىلمان حالقى اراسىندا نەلىكتەن مينيسترلىكتىڭ مەكتەپتەرى قاڭىراپ بوس تۇر؟ ولاردىڭ بوس بولاتىن سەبەبى – مينيسترلىكتىڭ سول مەكتەپتەرىنەن ەل ساناسىنداعى كيەلىنىڭ ءبارى، بۇرىن عاسىرلار بويى جۇرتشىلىق دىلىنە ءسىڭىستى بولعان بارشا قاستەرلى، ادامدىق قاسيەت تۇگەلىمەن الاستالعان! اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مەكتەپتەرىندە قاسيەتتى ەشتەڭە قالدىرىلعان جوق.
– جالا! – دەدى وڭ قاناتتان تاقىر باسى جالت ەتە قالعان پۋريشكيەۆيچ داۋىس كوتەرىپ.
ءبىراق وعان قۇلاق قويعان ەشكىم جوق، زال ءىشىن نەگىزىنەن سول قانات پەن ورتاڭعى ورىنداردان شىققان قولشاپالاق كومىپ كەتتى.
– ءسوزىم جالاڭ شىقپاس ءۇشىن، مەن تاعى مىنالاردى قوسىپ ايتسام دەيمىن... ءبىلىپ قويىڭىزدار، مىرزالار: ءبىزدى، مۇسىلمانداردى، مۇسىلمان شاكىرتتەرىن كۇنى كەشەگە دەيىن – ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ سوڭعى جىلدارىنا دەيىن – بارلىق وقۋ ورىندارىندا قۋعىنداپ، كارسەرلەرگە قاماۋمەن بولدى، قيت ەتسەك اياۋسىز جازالادى، ءتىپتى مەرەكە كۇندەرگى ءتيىستى دەمالىسىمىزدى بەرمەدى. نە ءۇشىن دەيسىزدەر عوي، مىرزالار؟ تەك قانا ءبىزدىڭ تابيعي بولمىسىمىزدى ساقتاعانىمىز ءۇشىن. ارامىزداعى بىرەۋ-مىرەۋ ابايسىزدىق بايقاتىپ، ءوزىنىڭ ءدىنى ءبىر، ءتىلى ءبىر جولداسىمەن ءوزىنىڭ تۋعان تىلىندە سويلەسىپ قالعانى ءۇشىن...
وڭ جاقتاعا پىسقىرىنعان پۋريشكيەۆيچتىڭ قاتارىنان قايقى مۇرتتى ارىق سارى، سۇيىق شاشتى جىگىت ورنىنىن جۇلقىنا تۇردى. داۋسىن كوتەرە، جاقتىرماعان ۇنمەن:
– قۇلاق سالىڭىز، قىمباتتىم! – دەپ ايقايلادى. – ەگەر ءسىزدى تەك قانا ورىس تىلىنە وقىتقان بولسا، وندا نەگە ءسىز وسىنشا ءتىلىڭىزدى بۇراپ، ورىسشا ناشار سويلەيسىز؟
باسپا ءسوز لوجاسىندا وتىرعانداردىڭ ءبىرى ونى تانىپ، اقىرىن ۇنمەن تانىستىردى. شۋلگين. وڭشىل. ۆولىن گۋبەرنياسىنان كەلگەن پومەششيك. شۋلگين تاعى بىردەڭە ايتپاققا تاماعىن كەنەي بەرىپ ەدى، قاسىنداعىسى ونى جەڭىنەن تارتىپ:
– ۆاسيليي ۆيتاليەۆيچ، تىنىش، جايىرەك، – دەدى.
اشاڭ ءجۇزدى مۇستافا ماحمۇدوۆ ۆاسيليي ۆيتاليەۆيچكە كەڭپەيىل ۇستاز كەسكىنىمەن ءبىر كوز تاستادى دا، باسقاشا كوڭىل بولمەي، ءسوزىن ساباقتاي بەردى:
– حالىق اعارتۋ ءمينيسترى، ايتپاقشى، دۋمانىڭ قاراۋىنا ۇسىنعان ءوزىنىڭ زاڭ جوباسىندا ءمۇعالىمنىڭ جالاقىسىن وسىرەتىنى جايىندا ايتتى. ءمۇعالىمنىڭ قىزمەتىن كوتەرۋ قۇرالى رەتىندە، ونىڭ قىزمەتىنىڭ جەمىستى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قۇرالى رەتىندە سولاي ەتپەك. مىرزالار، مەن وعان بىلاي دەر ەدىم: ناعىز حالىق ءمۇعالىمى سەگىز سومعا دا قىزمەت ەتتى، ءوز پارىزدارىن سەگىز سوم ەڭبەكاقىمەن دە ادال اتقاردى. كۇمانىم جوق، ولار جيىرما بەس سومعا دا تاپ سولاي ادال قىزمەت ەتەدى. ءبىراق، مينيستر مىرزا، ءسىزدىڭ جوبالاپ وتىرعان ۇستەمە اقىڭىز ولاردى جاڭا رۋحاني بۇعالىقتان قۇتقارا المايدى، حالىق مەكتەپتەرىن جانە حالىق ءومىرىن جانداندىرا المايدى. راس، جالاقى ماڭىزدى، ءبىراق ولار وقۋ ورىندارىندا ەركىن وي ءتۇيۋ مۇمكىندىگىنە مۇقتاج. ولاردى بۇعاۋدان تەك قانا ەركىن وي تۇيۋگە ەرىكتىلىك ازات ەتۋى ىقتيمال. ولاردى كەمىندە – جەكە باستارىندا دەربەس ويلاۋ مۇمكىندىگى بولۋى عانا قۇتقارا الادى.
وڭشىلداردان باسقاسى ريزاشىلىقپەن قول سوقتى. ودان ءارى دەپۋتات ماحمۇدوۆ:
– پولياك كولوسى وكىلىنىڭ جابىرقاڭقى احۋال تۋرالى ايتقانى، ونىڭ تازا ساياساتقا قاتىستى جاعداي تۋرالى مالىمدەمەسى، وقۋ ءىسى باستىقتارىنان تۇسەتىن تازا ساياسي قاعازدار جايىنداعى مالىمدەمەسى تىم-اق سۇمدىق جايتتەر، – دەدى.
سوسىن، ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ تىنا قالعان ويلانا قارادى دا:
– الايدا، قانشا سۇمدىق بولعانمەن، تۋزەمدىك حالىقتار اراسىنداعى تۋزەم مەكتەپتەرىندە كورىنىس تاۋىپ جۇرگەن ماسقارالار قاسىندا ولار كادىمگىدەي-اق سولعىن تارتىپ قالادى، – دەپ باستاپ، بۇدان بۇرىن فراكسيادا پىكىر الىسىلعانداعىداي، كۇللى مۇسىلمان جۇرتىنىڭ، سونىڭ ىشىندە ءوزىمىزدىڭ قازاعىمىزدىڭ دا كورىپ وتىرعان رۋحاني قىسپاعىن دۋما نازارىنا بار داۋسىمەن ەكپىن قويا جەتكىزدى.
– مەن الگىندە ايتتىم، تۋزەمدىك مۇسىلمان مەكتەپتەرىنەن قاسيەت تۇتاتىننىڭ ءبارى، بالالاردىڭ تۋعان ءتىلى، انا ءتىلى الاستاتىلعان دەگەندى ايتتىم. ال ەندى سىزدەر مۇسىلمان حالقى اراسىنداعى باستاۋىش مەكتەپتەردەن بۇل مينيسترلىكتىڭ انا ءتىلىن الاستاۋىنىڭ، ءىس جۇزىندە بالالاردىڭ تۋعان ءتىلىن ساۋات اشۋ مايدانىنان قۋىپ شىعارۋدىڭ قانداي ناتيجە بەرىپ وتىرعانىن بىلەمىسىزدەر؟!
دەپۋتاتتار تىم-تىرىس. ول ءسال تىنىستاپ، زالدى اينالا شولدى، سوسىن:
– تۋعان ءتىلدى الاستاۋ سالدارىنان مەكتەپكە «مىلقاۋ ءادىس» دەگەن وقىتۋ ءتاسىلى ەنگىزىلدى، – دەدى، – بۇل ءادىس بويىنشا، ءمۇعالىم الدەبىر ۇعىمدى شاكىرتكە قايتسە دە ورىسشا تۇسىندىرۋگە ءتيىس. كەيدە ول، حالىق ءمۇعالىمى، كۇلكىلى جاعدايعا ءتۇسىپ قالادى. ماسەلەن، «يت ۇرەدى» دەگەندى ۇعىندىرۋ ءۇشىن ول سىنىپ بولمەسىندە يت سەكىلدى ۇرۋگە ءتيىس بولادى، سوسىن وقۋشىلاردان: «قانە، مەن نە ايتتىم؟» – دەپ سۇرايدى...
دۋما زالىنىڭ ءار جەر-ار جەرىنەن:
– براۆو! – دەگەن داۋىس شىقتى.
«مىلقاۋ ءادىس» تالايىن كۇيىندىرىپ جۇرگەن ەكەن. قول سوعىلدى.
– مۇنىڭ ماسقاراسى سول، ۇستاز ءوزىنىڭ ساعات بويى ازاپتانۋىنىڭ وڭ ناتيجەسىن دە كورە المايدى. ال شاكىرتتەر سىنىپتان «ءمۇعالىم يت ءتارىزدى ۇرەدى» دەگەن اسەرمەن شىعادى.
– راس! – دەدى الدەكىم سول جاقتان.
– حالىق اعارتۋ ءمينيسترى كوميسسياعا ۇلكەن ءۇمىت ارتاتىن سياقتى. ونى سايلاۋعا دۋما دا بىلەك سىبانىپ دايىن وتىر عوي. ەگەر كوميسسيا سايلانار بولسا، ال دۋما، ارينە، ونى سايلايدى دا، – وندا بيلىك ۇسىنىپ وتىرعان مىنا زاڭ جوباسىنىڭ بارشاسىنان سىرتقى قابىعى عانا قالاتىنىنا مەن سەنىمدىمىن. ويتكەنى مەن جانە ءبىز ءبارىمىز ءوزىمىزدىڭ اششى تاجىريبەمىزدەن انىق بىلەمىز – حالىق اعارتۋ مينيسترلىگى وسى جوبادا بەلگىلەپ سۇراپ وتىرعان سوما ەشقاشان ءوزىنىڭ تىكەلەي ماقساتىنا جۇمسالمايدى. ياعني بولىنگەن قارجى حالىققا ءبىلىم بەرۋگە شىعىندالۋدىڭ ورنىنا، تاپ سول مينيسترلىكتىڭ شارتىنا سايكەس، وقۋ ورنى جانىنان قايداعى ءبىر كىر جۋاتىن شارۋاشىلىق اشۋعا جىبەرىلەدى.
– راس! – ورتا تۇس پەن سول قاناتتان اركىم داۋىستاپ قول سوقتى.
سوسىن شەشەن جالپى مۇسىلمان ىشىندەگى وقۋ-اعارتۋ جۇمىسىنا ۇكىمەتتىڭ نەمكەتتى قارايتىنىنا دالەل كەلتىردى:
– ورىس مەملەكەتى زاكاۆكازەدە جىلىنا پوليسيا كۇزەتىن ۇستاۋعا 2 ميلليون 361 مىڭ 460 سوم شىعىندايدى. ال وسىنداعى حالىققا ءبىلىم بەرۋ ىسىنە بار بولعانى 114 مىڭ سوم بەرەدى. ورىس مەملەكەتى زاكاۆكازەدە اباقتى سالىپ، ونى اشىپ، ۇستاۋعا، تۇتقىنداردى قاماۋ ورىندارىنا تاسۋ شىعىنىنا جىلىنا 102 مىڭ 646 سوم جۇمسايدى. بۇل اعارتۋ سالاسىنا بولەتىن 114 مىڭ سومنان ءسال عانا كەم.
زال بۇل دەرەكتەردى دە تۇسىنە قابىل الدى. مۇستافا ءسوزىن بىلاي تۇيىندەدى:
– حالىق اعارتۋ مينيسترلىگى ۇسىنىپ وتىرعان زاڭ جوباسى تەك جالپىعا ورتاق باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ جايىندا عانا ايتادى. ءبىزدى، زاكاۆكازدىقتاردى، بۇل ءجايت قاناعاتتاندىرمايدى. ءبىز جالپىعا ورتاق باستاۋىش ءبىلىمدى «مىندەتتى تۇردە» بەرۋ جايىندا سۇرايمىز.
«بۇل ءبىزدىڭ دە تىلەگىمىز عوي»، – دەپ ويلادىم مەن.
– ءبىز مۇنى ءوز ۋاقىتىندا، وسى ماسەلە بويىنشا مەملەكەتتىك دۋما سايلايتىن كوميسسياعا ءوز زاڭ جوبامىزدى ەنگىزە تۇرىپ ايتاتىن بولامىز.
سول قانات، ءىشىنارا ورتاڭعىلار دا قول سوقتى. سودان كەيىن مۇستافا ماحمۇدوۆتىڭ سىنشىل ءسوزىن باسقا شەشەندەر دە ءىلىپ اكەتكەندەي بولدى. ەريۆان (ەريەۆان) گۋبەرنياسىنىڭ دەپۋتاتى سيراكال تيگرانيان قىربىق مۇرت، شوقشا ساقال، قىسقا شاشتى جاس جىگىت ەكەن، مىنبەدە زالعا تىك قاراپ تۇرىپ:
– ۇكىمەت حالىق مەكتەپتەرىنە اعارتۋ جانە مادەنيەت قۇرالى رەتىندە قارامايدى، كەرىسىنشە، حالىق رۋحىن قۇلدىققا ءتۇسىرۋ قۇرالى رەتىندە قارايدى، – دەپ تارتىپ جىبەردى، – بۇكىل حالىقتى قۇلدىققا ءتۇسىرىپ، ەكونوميكالىق جانە ساياسي ەزگىگە سالۋ ءىسى نەگىزدەلەتىندەي، ەزىپ-جانشۋ، قۇل قىلۋ قۇرالى رەتىندە قارايدى.
سول قاناتتاعىلار دۋ قول سوقتى. وڭ قاناتتان پۋريشكيەۆيچتىڭ:
– ساندىراق! – دەگەن داۋىسى شىقتى.
تيگرانيان شاپشاڭ جاۋاپ قايتاردى:
– وڭشىلدار ءۇشىن بۇل – ساندىراق، ال حالىق ءۇشىن بۇل – ءومىر قاجەتتىگى.
سول جاق تاعى قول شاپالاقتادى.
– حالىق اعارتۋ مينيسترلىگى ءاردايىم ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قۇددى ءبىر ايرىقشا بولىمشەسى ءتارىزدى بولىپ كەلدى. سوندىقتان دا ءوزىن مەكتەپتەردە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە، باسقاشا ايتقاندا، پوليسيا مينيسترلىگىنە جاعاتىن جارلىقتار مەن نۇسقاۋلاردى جۇزەگە اسىرۋعا مىندەتتىمىن دەپ سانادى. مەكتەپ ۆەدومستۆوسى – پەداگوگيكا ۆەدومستۆوسى ەمەس، ول ءارقاشان پوليسيا ۆەدومستۆوسى ءتارىزدى قىزمەت ەتتى.
وڭشىلداردىڭ ءبىرى الدەنە دەپ ىسىلداپ قالدى، وعان ەشكىم قۇلاق اسقان جوق. قۇلاقتارى مىنبەردەگى شەشەندە.
– بيۋروكراتيالىق ۇكىمەتتىڭ كونستيتۋسيا جاعدايىندا تىرشىلىك ەتۋ كەزەڭى بويىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن حالىق اعارتۋ مينيسترلىگى بىردە-بىر رەت مەكتەپتى رەفورمالاۋدىڭ كەڭىنەن ويلاستىرىلعان جوباسىن ۇسىنعان ەمەس. – شەشەن سەنىممەن، نىق سويلەدى. – ءبىرىنشى مەملەكەتتىك دۋماعا مينيسترلىكتىڭ ەنگىزگەنى تەك الدەبىر ورانجەرەيالار مەن كىر جۋۋ ۇيلەرى جونىندەگى ماسەلەلەر ەدى. ەلدەگى مەكتەپ ءىسىنىڭ جاي-كۇيىن جاقسارتۋعا قاتىسى بار دەگەندەرىنىڭ بارى سول بولاتىن. ال بۇگىنگى تاڭدا، كوپتەگەن ۇساق زاڭ جوبالارىنىڭ ىشىندەگى ءبىرشاما كوڭىل اۋدارارلىعى، ءبىرشاما قۇندىسى وسىناۋ ءبىر عانا زاڭ جوباسى – جاپپاي وقىتۋدى ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى بولىپ وتىر. ءبىراق ەگەر جاپپاي وقىتۋدى ەنگىزۋ شىنىمەن ءىرى شارۋا بولسا، وندا مەكتەپتىڭ سانىن كوبەيتۋ ءوز الدىنا، بۇدان باسقا، ولاردىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋدى ويلاۋ قاجەت.
جاقسارتۋ تىلەيتىن ءبىر سالانى دەپۋتات تيگرانيان بىلاي ءتۇسىندىردى:
– وقۋشى بويىنداعى جەكە وزىنە ءتان قابىلەتىن، ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەي الاتىنىن، ويلاي بىلەتىنىن بايقاتسا – قۋانۋ كەرەك ەمەس پە؟! الايدا، ونداي جاقسىلىقتىڭ كورىنىس تابۋىنىڭ كەز-كەلگەن ءتۇرىن مينيسترلىك تارتىپكە قارسى تۇرۋشىلىق ارەكەت دەپ باعالايدى جانە ونى جازالاۋ قاجەت دەپ سانايدى.
سول جاقتان قولشاپالاق ەستىلدى.
– شەت ايماقتىڭ ءبىرىنىڭ وكىلى رەتىندە مىنانى ايتپاي كەتە المايمىن، – دەدى ودان ءارى شەشەن. – وزگە تايپالار مەن وزگە ءدىني ۇستانىمداعى حالىقتار اراسىندا اشىلعان ۇكىمەت مەكتەپتەرى نە ءبىتىرىپ ءجۇر؟ دۋما ءبىلسىن مۇنى! ولار اعارتۋشىلىق ماقساتتى الدارىنا تىكەلەي اتقارۋعا ءتيىس مىندەتى ەتىپ قويماعان. ولاردىڭ بىردەن-بىر كوزدەگەنى – ميسسيونەرلىك جۇمىستار جۇرگىزۋ، ولار الدارىنا كۇللى وزگە تۇقىمنىڭ بالالارىن تەزىرەك ورىستاندىرۋ ماقساتىن قويىپ وتىر.
زالدى گۋىل كەرنەي جونەلدى. شەشەن وعان نازار اۋدارماي، ويىن ساباقتاي بەردى. ال سونداي ارەكەتتەردىڭ سالدارى سول، اقىرىندا، شەت ايماقتارداعى وقۋ باستىقتارىنىڭ ءوزى اعارتۋ مەكتەپتەرىندە وقۋ جوق، ولار مۇلدەم ازعىنداپ كەتتى دەگەن قورىتىندىعا كەلۋدە كورىنەدى.
– وقۋ ورىندارى ورىس ءتىلىنىڭ كۋرستارىنا اينالدى، – دەپ، پايىمىن ايقىنداي ءتۇستى. – وسى كۋرستاردىڭ اشىقتان-اشىق كوزدەپ وتىرعان ماقساتى – ءبىر جاعىنان، تۋزەمدىكتەردى ولارعا بەيتانىس ورىس تىلىنە وقىتۋ، ال ەكىنشى جاعىنان، مەكتەپ پەن قوعامدىق ومىردەن تۋعان ءتىلدى، انا ءتىلىن ءتۇرلى جولمەن الاستاۋ. وسىندا يمپەريانىڭ بارلىق شەت ايماقتارىنداعى ۇكىمەتتىك مەكتەپتەردە قولدانىلعان الگى مىلقاۋ ءادىس جايىندا ايتىلدى. بىزدە، كاۆكازدا، ۇكىمەتتىك رەسمي پەداگوگتار وسى ءادىستى عىلىمي تۇرعىدان دايەكتەۋگە تىرىستى.
جۇرت دەمىن ىشىنە تارتتى.
– ولار بۇراتانالاردى ورىسشا سويلەۋگە ۇيرەتۋ ءۇشىن بالالارىنا بىردەن سول بەيتانىس ورىس تىلىندە ساۋات اشقىزىپ، تەك ورىس تىلىندە وقىتۋ قاجەت دەگەندى عىلىم جولىمەن دالەلدەمەك بولدى. مۇنداي تەوريانىڭ پەداگوگيكادان گورى ساياساتتى كوزدەگەن تەوريالىق تانتۋ ەكەنى، ارينە، ايقىن. الايدا وسى تانتىما-تەوريا ءىس جۇزىندە تۋزەمدىك حالىقتى ەشقانداي دا ورىس تىلىنە ءىس جۇزىندە ۇيرەتكەن جوق، قايتا، تۋزەمدىك حالىقتىڭ بويىنا ۇكىمەت تىلىنە، بوتەن مەكتەپكە دەگەن اشۋ-ىزا تەلىدى.
– بەكەر!
– راس! براۆو!
سولشىلداردىڭ رازىلىعى مەن وڭشىلداردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزعان وسىنداي سوزدەردى باسقا دەپۋتاتتار دا سويلەدى. سامارا گۋبەرنياسىنىڭ دەپۋتاتى ۆوزنەسەنسكييدىڭ دە كەي ايتقاندارىنا قاتىستى ىزالى ءۇن قاتۋلار ەستىلدى. اسىرەسە ول:
– زەمستۆو مەكتەپتەرىندە ءدىنباسىلار ءدىني زاڭدى ۇيرەتۋشىلەردەن گورى، كوبىنە، رياسا كيگەن جاندارمدار كەيپىندە تانىلدى، – دەگەندە، وڭ جاق قاتتى شۋلاپ قويا بەردى.
پراۆوسلاۆيەلىك ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ كيىمىمەن جاندارمەريانىڭ قىزمەتىن اتقارعان مۇعالىمدەر جايىنداعى اقپارات كەيبىرەۋلەردىڭ نامىستارىنا ءتيدى.
وڭشىلدار اراسىنان بىزگە ابدەن تانىلىپ قالعان جالتىر باس بەسسارابيا دەپۋتاتى قويۋ داۋىسىمەن:
– بۇلاي دەۋ ۇيات، – دەپ زىلدەنە ءۇن قاتتى.
وعان ىعا قويماعان شەشەن مىنبەدەن رياسالى مۇعالىمدەردى اشكەرەلەي ءتۇستى:
– ولار ءتىپتى زەمستۆو مۇعالىمدەرىنىڭ جەكە ومىرىنە دە تەرەڭ بويلاپ كىرىپ الۋعا تىرىستى. ءسويتىپ ولاردىڭ وقىتۋشىلىق قىزمەتىندە كەزدەسەتىن جايتتەردىڭ وعاش كورىنەتىن بارشاسىن، ۇكىمەتتىك قولدانىستاعى كوزقاراس اۋقىمىنا سايكەس كەلمەيتىننىڭ ءبارى جايىندا ينسپەكتورلارعا جەدەل حابارلاپ تۇردى.
پۋريشكيەۆيچتىڭ ودان ءارى تىڭداي بەرۋگە ءتوزىمى جەتپەدى بىلەم، باسى جالتىراپ، جالپاق قالىڭ ساقالىن ىزالى كەسكىنمەن كوتەرىپ قالدى دا، الدىنداعى ۇستەلدى تىقىلداتتى. ارتىنشا ونىڭ ءسوزىن ءبولىپ داۋىس كوتەردى:
– ون مينۋت ءوتتى.
وڭ قاناتتان شىعا بەرگەن ەرسىلىككە دۋما ءتوراعاسى گولوۆين مەيلىنشە شىدامدىلىق تانىتتى. بەسسارابيا دەپۋتاتىنا قاراي قاسقا باسىن بۇرىپ، ونى سىپايى جولمەن تارتىپكە شاقىرۋعا تىرىستى.
– عافۋ وتىنەم، – دەدى وعان، – ءسىز ءتوراعا ەمەسسىز.
ءتوراعانى قۋاتتاعان دىبىس ەستىلىپ، قول سوعىلدى. پۋريشكيەۆيچ ءمىز باقپاي:
– شەشەن ۋاقىتىن تاۋىستى، – دەپ قايتالادى. – مىنبەنى بوساتسىن.
سول جاقتان بىرەۋ سابىرلى ءۇن قاتتى:
– مىنانى تارتىپكە شاقىرۋ كەرەك. ونى ارمەن اكەتىڭىزشى، تىلەۋىڭىزدى بەرگىر.
ۆوزنەسەنسكيي ءسوزىن جالعاستىرۋعا تىرىستى:
– ءوزىم ساباق بەرۋگە تۋرا كەلگەن ءۇشىنشى مەكتەپ جايىندا ايتايىن... بۇراتانا مەكتەبى... نەمىس مەكتەبى... ۇكىمەتتىڭ قولىنداعى تاماشا مۇمكىندىك الدەبىر زورلىق جاساۋ قارۋىنا اينالعان، ونى پايدالانعاندا – ساۋاتسىز بالانى انا تىلىنە ەمەس، كۇشتەپ ورىس تىلىنە ۇيرەتەدى.
قولشاپالاق. تاعى پۋريشكيەۆيچ تاقتانى تاقىلداتىپ:
– مىنانىڭ تىلىنە ديزەنتەريا جۇققان ەكەن، – دەپ ايقايلادى.
– پۋريشكيەۆيچ مىرزا، – دەدى دۋما ءتوراعاسى، – مەن ءسىزدى ءماجىلىس زالىنان شىعارىپ جىبەرۋگە ۇسىنىس جاساۋعا ءتيىس بولام.
– سولاي ەتىڭىز، وتىنەمىز، – دەدى سول قاناتتان الدەكىم.
ولارعا الاڭداماي، دەپۋتات ۆوزنەسەنسكيي تاعى دا ءسوزىن جالعاستىرۋعا تىرىستى. وڭشىلدارعا قاساقانا، جىگەرلەنە سويلەدى:
– ەندى وزدەرىڭىز كوز الدارىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزدەرشى، مىرزالار. ماسەلەنىڭ وسىنداي احۋالىن جانە ورىس ءمۇعالىمىنىڭ تۋزەمدىكتەر ورتاسىنداعى كۇيىن، تاپ بولعان جاعدايىن ويلاپ كورىڭىزدەرشى. مەكتەپتەردە ءبىزدىڭ مينيسترلىك جۇرگىزبەك بولىپ وتىرعان وسى ءبىر ورىستاندىرۋ ارەكەتىمەن ءبىز تەك قانا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ شەكتەن شىققان اشۋ-ىزاسىنا عانا قول جەتكىزەمىز. ءبىزدى ولار ءبىرىنشى كۇننەن-اق تاس لاقتىرىپ قارسىلاعان. ولار ءبىزدى بالاعاتتاپ، قادام باسقان سايىن جەك كورەتىنىن سەزدىرىپ، سوگۋمەن كەلەدى. ويتكەنى ءبىز ولاردىڭ رۋحي تىنىس-تىرشىلىگىنە بۇعالىق سالۋشى، تۋعان ءتىلىن ەزىپ-جانشۋشى بولىپ شىقتىق.
مىنبەردە تۇرعان – تۋزەمدىك بۇراتانالاردان ەمەس، كادىمگى ورىس ەدى. وزىمىزگە جاقىن، تۇسىنىكتى، جان-دۇنيەسى ادىلدىككە مويىنسۇنعان ورىس بولاتىن. وسى ورىس-دەپۋتات بيلىكتەگى وزبىر-اكىم-ورىستىڭ ارام پيعىلىن اشكەرەلەي ءتۇستى:
– ...ءبىز ءتىپتى دە حالىق ءمۇعالىمى ەمەسپىز، ءبىزدى اعارتۋ ءىسىن ىلگەرى دامىتۋشى دەۋگە بولمايدى. ءبىز مۇلدەم ونداي ەمەسپىز، ءبىز ازاپتاۋشى بولىپ تابىلامىز. ويتكەنى ءبىز تۋزەمدىكتەردىڭ بالالارىنىڭ جان-دۇنيەسىن مۇگەدەكتەندىرىپ جاتىرمىز.
– راس، براۆو! – دەگەن ايقاي ەستىلدى.
ونى جۇرت مىنبەدەن دۋ قول شاپالاقتاپ شىعارىپ سالدى.
VI. تەكەتىرەس
شۋدىڭ كوكەسى ۋفا گۋبەرنياسىنىڭ دەپۋتاتى قاليۋللا حاسانوۆ سويلەگەندە ورىن الدى.
ول وتىزعا تولا قويماعان جىگىت ەدى. قازان تاتار مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا ءبىلىم الىپ، ورىس-باشقۇرت باستاۋىش مەكتەبىندە ءمۇعالىم بولعان ەكەن. جاقسى مامان رەتىندە كوزگە ءتۇسىپتى. ريەۆوليۋسيانىڭ العاشقى جىلى جەرگىلىكتى مۇعالىمدەر وداعىن قۇرۋ جايىندا باستاما كوتەرگەن. جەرلەستەرى اراسىندا قۇرمەتكە بولەنىپ، سول 1905 جىلعى جەلتوقساندا ماسكەۋدە بولعان مۇعالىمدەر مەن حالىققا ءبىلىم بەرۋ قايراتكەرلەرىنىڭ كۇللىرەسەيلىك سەزىنە قاتىسقان. ونى سەزگە بولىستىق باستاۋىش مەكتەپتەر مۇعالىمدەرىنىڭ جينالىسى دەلەگات ەتىپ سايلاعان كورىنەدى.
وقۋ ماسەلەسىن تەرەڭنەن بىلەتىن قايراتكەر. ال دۋماعا ۇيەزدىك شارۋالار كۋرياسى بويىنشا سايلانىپتى. شارۋالار جايىن اعارتۋ ماسەلەسىنەن كەم ويلامايتىندىعىنا جۇرتتىڭ كوزى جەتكەندىگىنەن بولار. قاتارداعى ەڭبەكشىلەردىڭ جايىن جاقسى بىلگەندىگىنەن دە، دۋماعا كەلگەننەن سوڭ ول كوپ ۇزاماي پىكىرلەستەرىنىڭ باسىن قوسىپ، مۇسىلمان قىزمەت تايپاسى دەپ اتالاتىن بىرلەستىكتى – مۇسىلمانداردىڭ ەڭبەك توبىن قۇرۋشىلار قاتارىندا ءجۇردى.
ولار التاۋ ەدى. ءبارى دە: «مۇسىلمان جۇرتىن شىن مانىندە جاڭعىرتۋ ءۇشىن بارشا بۇقارانىڭ قامىن ويلاۋ قاجەت، ال مۇسىلماندار فراكسياسى تەك بايلاردىڭ مۇددەسىن قورعايدى»، – دەگەن كوزقاراس ۇستاناتىن. سول كوزقاراسقا ساي، كەي-كەيدە نەگىزگى فراكسيا مۇشەلەرىمەن ايتىسىپ تا قالاتىن.
بىرىگەتىن تۇستارى دا بار. اسىرەسە وقۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ولاردىڭ كوزقاراستارىندا ايىرما بولمايتىن. بالالارعا كەشەندى تۇردە زايىرلى ءبىلىم بەرۋ ورايىنداعى پىكىرلەرى وتە ۇقساس. ولار دا كەشەگى ءۇشىنشى مۇسىلماندار سەزى قاۋلىلارىن قولدايدى. ماقساتتارى – كەزىندە ايگىلى ميسسيونەر-اعارتۋشى يلمينسكيي جاساعان، بۇگىندە كەڭ تارالعان ورىس-بۇراتانا مەكتەبىنە باسەكەلەس ەتىپ، جەرگىلىكتىلەرگە تيەسىلى ءوز مەكتەپتەرىن اشۋ، ءسويتىپ، بالالاردى انا تىلىندە وقىتۋ.
وسى توپتىڭ «دۋما» دەگەن اتپەن شىعىپ جاتقان گازەتىن دەپۋتات قاليۋللا باسقارادى. گازەتكە بەلسەنە اتسالىسىپ، يدەيالىق ىقپال جاساۋعا تىرىسىپ جۇرگەن اياز بەن فۋات سىندى جاس اقىن-جازۋشىلار بار. ۇشەۋىنىڭ پىكىرى ءاردايىم جاراسىپ، «مۇسىلمان حيزمەت تەيفاسى» تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ جاتادى، ءارى دۋماداعى ەڭبەك توبى فراكسياسىمەن ۇندەسىپ تۇرادى.
ال اعارتۋ ءمينيسترى ءبىلىم بەرۋگە بايلانىستى زاڭ جوباسىن دۋماعا ۇسىنادى، سول جايىندا بايانداما جاسايدى دەگەندە – ولار، دەگەنمەن، بۇل رەتتەگى جالپى ۇستانباق باعىتتى مۇسىلماندار فراكسياسىندا اقىلداستى.
مىنە ەندى وعان تۇركى-مۇسىلماندار ىشىنەن ءبىرىنشى بوپ مىنبەگە شىعۋ پۇرساتى بەرىلدى. ول ءسوزىنىڭ بىسسىمىللاسىندە:
– حالىققا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىنىڭ بارشاسى دا وتە ماڭىزدى ەكەنىنە داۋ جوق، اسىرەسە بۇل بىزگە – مۇسىلماندارعا ايرىقشا ءماندى جانە باسقا بۇراتانالار ءۇشىن دە ماڭىزى زور، – دەپ ءبىر ءتۇيىپ قويدى.
سوسىن تاماعىن كەنەپ الىپ:
– مەن مەملەكەتتىك دۋمانى ۋفا گۋبەرنياسىنداعى ورىس-باشقۇرت مەكتەپتەرىنىڭ جاي-كۇيىمەن تانىستىرۋعا تىرىسايىن، – دەي بەرگەنىندە، وڭ جاقتان ءسوزىن ءبولىپ:
– جەتپەگەنى سول ەدى، – دەگەن قۇلاققا ۇيرەنشىكتى نارازى داۋىس ەستىلدى. – تانىسۋعا ءبىزدىڭ قۇلقىمىز جوق، قىمباتتىم.
سول-اق ەكەن، وڭ جانە سول قاناتتاردىڭ ءار تۇسىنان ونى ءبىرى قۋاتتاعان، ەندى ءبىرى جازعىرعان ءتۇرلى وداعاي دىبىستار شىعىپ قالدى. مىنبەدەگى شەشەن ءسال-پال توسىلا تۇرىپ قالدى دا، ارتىنشا ءسوزىن ساباقتاي جونەلدى. ولاردى قۇلاعىنا ىلمەي، ءار سوزىنە ەكپىن قويا:
– تىڭداڭىزدار، مىرزالار، مەكتەپ اشۋ قۇقى حالىق اعارتۋ مينيسترلىگىندە ەمەس، – دەپ جالعاستىرا بەردى، – مەكتەپ اشۋ قۇقى – ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە.
زال ساپ تىندى. مەملەكەتتىك دۋما مۇشەسى قاليۋللا حاسانوۆ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جەرگىلىكتى بۋىندارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان ساياساتىن وزىنە ءمالىم دەرەك ارقىلى تۇسىندىرۋگە كىرىستى.
– ەگەر باشقۇرت حالقى زەمستۆولىق جينالىستارىندا ۇكىمەتتىك مەكتەپ اشۋعا رۇقسات بەرمەيتىن قاۋلى شىعارسا، وندا سول زەمستۆونىڭ قايراتكەرلەرىن ءتۇرلى جەلەۋمەن قاماۋعا الىپ، ايىپپۇل سالادى، تۇرلىشە جازالايدى، – دەدى ول.
سوسىن باشقۇرت ىشىندەگى مەملەكەتتىك اعارۋشىلىقتىڭ قازىرگى كەزەڭىندە اتقارىلىپ جاتقان ىستەردى سىناي سويلەدى:
– ۇكىمەت جۇمىسشى مەكتەپتەرىن بەلگىلى ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن اشىپ جاتىر. بۇل ءىستىڭ باستاماشىلارى قاشاننان پوبەدونوسيەۆتەر، يلمينسكييلەر جانە سولاردىڭ كومپانيالارى بولىپ جۇرگەن.
***
دەپۋتات حاسانوۆ ۇكىمەتتىڭ جۇمىسشىلار ءۇشىن اشىپ جاتقان م
