(جالعاسى، باسى وتكەن ساندا)
قازاقشا جازۋ جايى
توڭكەرىستەن بۇرىن قازاق تىلىندە جازۋ بولعان جوق. ءبىزدىڭ وقىعان ازاماتتارىمىز اۋەلدە باستاپ وقىعاندا، ءيا ورىسشا وقىعان دا، ءيا ارابشا وقىعان. ولار اراب، ورىس ءتىلىنىڭ زاڭدارىن دا، جازۋىن دا جاقسى بىلەدى. جازعاندا كوبىنە سول تىلدەرمەن جازادى، ارابشا، ورىسشا جازعان كىتاپتاردى وقيدى. وقىعاندارىمىزدىڭ قازاق ءتىلىن، قازاقشا جازۋى كەرەك قىلاتىندارى ساناۋلى. بۇلاردىڭ كوبى قازاق ءتىلىن شۇعىلدانىپ تەكسەرگەن ەمەس، تەك اندا-ساندا باسقا جۇمىستاردان قولى بوساعان كەزدە عانا ەرمەك قىلادى. بۇلاردىڭ قازاق ءتىلىن كەرەك قىلۋى بەكزادا، بايلاردىڭ بۇقاراعا جانى اشىعانى سىقىلدى، لوند جورجدىڭ بۇقاراشىلدىعى سىقىلدى.
بۇل سىن اسىرەسە ورىسشا وقىعاندارعا ءدال كەلەدى. ورىسشا وقىعانداردىڭ كوبى ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەدى. ورىسشا سويلەي ءبىلۋى ارتىقشىلىق دەپ تۇسىنەدى، قازاق ءتىلىن مەنسىنبەيدى.
قازاقشا جازۋ ەرەجەلەرى توڭكەرىستەن بۇرىن “وقۋ قۇرالى”، “ءتىل – قۇرال” بولىپ زەرتتەلىپ شىعىپ ەدى. ول ەرەجەلەردى ءمىنسىز دەۋگە بولمايدى. سۇيتسە دە جوقتان ارتىق، ۇيرەتۋگە جەڭىل ەدى. جەڭىلدىك جاعىنان باسقا ەلدەردىڭ جازۋ ەرەجەلەرىنىڭ قايسىسىمەن دە تالاسۋعا جارايتىن ەدى، ورىسشا جازۋ ەرەجەلەرىنەن اناعۇرلىم جەڭىل ەدى. ءبىزدىڭ وقىعاندارىمىز وسى كۇنگە شەيىن سول جەڭىل ەرەجەلەردى دە العان جوق. جالپى وقىعاندارىمىز قازاق ءتىلىن – قازاق ءتىلىن كەرەك قىلمايتىندار تۇگەل (ولارعا نە قىلسا دا، راۋا عوي) قازاقشا بالا وقىتاتىن مۇعالىمدارىمىز، قازاقشا كىتاپ جازاتىن جازۋشىلارىمىزدىڭ دا كوبى سول ەرەجەلەردى جەتە بىلمەي، قازاقشا جازۋدى قاتاسىز جازا المايتىن ەدى. مۇنى ەرەجەنىڭ جەڭىل بولماعانىنان كورىپ، قازاقشا ءبىلىم كەڭەسى سول ەرەجەلەردى تاعى دا جەڭىلدەتىپ شىعاردى. ءبىراق وقىعاندار ونى دا ۇيرەنە الاتىن ەمەس. ونى دا ءبىر ءتۇرلى قيىن كورەدى. جازۋدى تاعى دا جەڭىلدەتۋ كەرەك دەپ، اركىم ءارتۇرلى جوبالار ۇسىنادى. دۇرىسى: ەرەجە جەڭىل ورىسشا جازۋ ەرەجەلەرىنەن قازاقشا جازۋ ەرەجەلەرى بەس ەسە جەڭىل. ونى ەشكىمنىڭ ۇيرەنە الماي وتىرعانى: ەشكىمنىڭ ونى ۇيرەنگىسى كەلمەيدى، ەشكىم قازاق ءتىلىن مەنسىنبەيدى.
ورىسشا جازۋ ەرەجەلەرىن جاقسى ءبىلىپ، ورىسشا جازۋدى قاتاسىز جازاتىن بولۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل وقۋ كەرەك. قازاقشا جازۋ ەرەجەلەرىن باستاۋىش مەكتەپتە بىرنەشە اي وقىعان جەتى-سەگىز جاسار بالالار دا جاقسى بىلەدى، قازاقشا جازۋدى قاتاسىز جازدى.
سۇيتسە دە، ءبىزدىڭ جازۋ ەرەجەلەرىمىز ءمىنسىز دەۋگە بولمايدى. جازۋ ەرەجەلەرىنىڭ جەڭىلدىك جاعىنان دا، ماعىنا (قازاق ءتىلىنىڭ نەگىزگى قاسيەتتەرىنە كەلۋ-كەلمەۋ) جاعىنان دا كەمشىلىكتەر جوق ەمەس.
ول كەمشىلىكتەردىڭ بىرەۋى جۇسىپبەك ايتقان سۇيەۋ تاياق. سۇيەۋ تاياقتىڭ بەس تيىنعا دا كەرەگى جوق. سۇيەۋ تاياق جوعالسا، جازۋ جەڭىلدەنەدى. بۇعان ەشكىم تالاسپاس دەپ، مۇنى جۇسىپبەك تە كوپ ءسوز قىلماعان ەكەن. ءبىز دە وسى تۇردە قىسقارتايىق.
جازۋ ەرەجەسىنىڭ تاعى ءبىر كەمشىلىگى – “ى” تۋرالى ەرەجە، “ى”-نىڭ اشىق بۋىندا عانا جازىلىپ، بىتەۋ بۋىندا جازىلماۋى. بۇل – ۇلكەن كەمشىلىك. قازاق تىلىندە “ى”، “ۇ” دەگەن ورىستا دا، ارابتا دا جوق. داۋىستى دىبىستار بار. بۇل دىبىستار ورىس تىلىندە جوق بولعان سەبەپتى، ورىسشا وقىعان ازاماتتارىمىزعا ءبىرتۇرلى ەرسى كورىنەدى. ورىسشا “بلاگوستۆو” دەگەن ءسوزدىڭ “ب”، “ت” دىبىستارىنىڭ ارتىندا دا سونداي “ل” دىبىسى سىقىلدى دىبىس بار. ءبىراق ورىستار ونى جازبايدى. ول دىبىس ءۇشىن ارنالعان ءارپى جوق. سوندىقتان ولاي كومەسكى ەتىلەتىن دىبىستاردى ءبىزدىڭ دە جازباۋىمىز كەرەك ەكەن. ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەتىن ازاماتتار وسىلاي دەيدى. جۇسىپبەك تە ءدال وسىلاي دەمەگەنمەن، وسىعان جاقىداتقان. “ى” بۇرىنعىسىنشا اشىق بۋىندارعا عانا جازىلىپ، بىتەۋ بۋىنداردا جازىلمايتىن بولسىن، ءبىراق ول تۋرالى ءوز الدىنا ەرەجە بولماسىن، – دەيدى. “ى”-نىڭ تۇرلاۋسىز، كومەسكى دىبىس ەكەنىن ىسپاتتاۋ ءۇشىن “قاسىق” دەگەن ءسوز بەن “مۇرت” دەگەن ءسوزدى سالىستىرىپ، “قاسىق” تا “ى” بار ەكەنى انىق ەستىلەدى دە، “مۇرت” دەگەن سوزدە (“ر” مەن “ت”-نىڭ اراسىندا) “ى” انىق ەستىلمەيدى، – دەيدى. جۇسىپبەكتىڭ مۇنىسى: ورىسشا وقىعاندىعىنا بارىپ، قازاق تىلىندەگى “ى” دىبىسىن ورىستىڭ “بلاگو” دەگەن سوزىندە “ب”-دان سوڭ ەستىلەتىن دىبىس سىقىلدى دەپ جورۋىنان جانە جالپى وقىعانداردىڭ سالتىنا ءتۇسىپ، قازاق ءتىلىن جەتە تەكسەرۋگە مەنسىنبەي، تەك ەرمەك قىلىپ، كەزى كەلگەندە عانا سوعىپ وتەتىن بولعاندىعىنان.
قازاق ءتىلى ەرمەك ەمەس، عىلىم جونىمەن تەكسەرۋگە جارايتىن ءتىل. قازاق ءتىلىنىڭ وزىنە عانا مەنشىكتى قاسيەتتەرى بار، زاڭدارى بار، وزگەشە دىبىستارى بار. “ى” دەگەن دىبىس – قازاق ءتىلىنىڭ نەگىزگى دىبىستارىنىڭ ءبىرى. قازاق تىلىندە سول “ى”-دان كوپ ايتىلاتىن دىبىس جوق. “جىلقى”، “تۇلكى”، “تارى”، “سارى” دەگەن سوزدەردە كەلەتىن “ى” ورىستىڭ “وكنو”، “كوروۆا”، “ديەۆوچكا” سىقىلدى سوزدەرىندە ەستىلەتىن “و” دىبىسىنان اناعۇرلىم انىق ەستىلەدى. “قاسىق” دەگەن سوزدەگى “ى” دا انىق. “مۇرت” دەگەن سوزدە “ى” دىبىسى ەستىلمەيدى ەمەس، مۇلدە جوق. “مۇرت”-تاعى “ى” انىق ەستىلمەيدى دەپ، “ى”-عا وكپەلەۋ: “ى” دىبىسىن مەنسىنبەي، دۇرىس تەكسەرمەگەننەن بولعان ورىنسىز وكپە. بىتەۋ بۋىندا “ى” دىبىسى بار ەكەنىن سەزۋ ءۇشىن قۇلاقتىڭ ارتىقشا سەزگىش بولۋى كەرەك ەمەس، قازاق قۇلاعى بولۋى كەرەك. “جارق ەتتى”، “اي جارىق” دەگەن قازاقشا سوزدەردە كەلەتىن العاشقى “جارق” تا (جارق ەتتى) “ى” دىبىس جوق. سوڭعى “جارىق”-تا اپ-انىق ەستىلەتىن “ى” دىبىسى بار ەكەنىن قازاق قۇلاعىنىڭ قاندايى بولسا دا سەزبەي قالمايدى. “ى” بىتەۋ بۋىندا جازىلماسىن دەگەن ەرەجە بولعان سوڭ اپ-انىق ەستىلەتىن “ى” دىبىسى “ر” مەن “ق”-تىڭ اراسىندا تۇرعاندىقتان جازىلمايدى دا، “جارىق” دەگەن ءسوز ونان باسقاشا ايتىلىپ، باسقاشا ەستىلەتىن “جارق” دەگەن سوزگە ۇقساپ جازىلادى.
“جورىت” (ءتۇستى جورىتۋ) دەگەن ءسوز دە سولاي. وزىنە باسقاشا ەستىلەتىن “جورت” (اتتىڭ جورتۋى) دەگەن سوزگە ۇقساپ جازىلادى.
“ى” بىتەۋ بۋىندا جازىلماسىن دەگەن ەرەجە اۋەلدە ورىسشا وقىعانداردىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ءۇشىن شىعارىلعان ەرەجە بولۋعا كەرەك. ءبىراق ونىمەن ورىسشا وقىعانداردىڭ كوڭىلى تىنعان جوق، ورىس تىلىندە جوق دىبىستى ورىسشا وقىعاندار ءبارىبىر جاتىرقاماي قويمايدى. “ى” دىبىسىنىڭ سونان باسقا تۇك جازىعى جوق. سوندىقتان ونى بىتەۋ بۋىندا جازباي تاستاپ كەتۋ – ۇلكەن كەمشىلىك.
قانت، كەنت، كىلت، قۇرت، سارق-سۇرق، جالپ-جۇلپ، قۇنت، ءبۇلت، قارت، قارق، تارس-تۇرس سىقىلدى تولىپ جاتقان سوزدەر بار. بۇلاردا ەكى داۋىسسىز دىبىس “ى”-سىز جالعانعان. “ى” بىتەۋ بۋىندا جازىلمايدى دەگەن ەرەجە بولعاندىقتان، بۇل سوزدەردى قانىت، كەنقت، بۇلىت دەپ بۇزىپ وقۋعا بولمايدى. بىتەۋ بۋىن ەرەجەسىنشە ءدال “ى”-سىز سوزدەرگە ۇقساپ جازىلاتىن “جەلىك” (جەلىگۋدىڭ ءتۇبىرى)، بۇلىك (بۇلىگى دەلىنىپ وزگەرىلەتىن “بۇلىك”)، “ارىز” (اربانىڭ ارىسى)، “قارىق” (قارعۋدىڭ ءتۇبىرى)، تۇرىس (وتىرىس-تۇرىس)، قارىت (قارتۋدىڭ ءتۇبىرى) سىقىلدى سوزدەر دە تولىپ جاتىر. بۇل سوزدەردەن “جەلك” (جەلك-جەلك ەتىپ جەلكىلدەۋ)، “بۇلك” (بۇلكىلدەگەن بولاتىن بۇلك)، “ارس” (ءيتتىڭ ارسىلى)، “قارق” (قارق ەتتى)، “تۇرس” (تارس-تۇرس)، “قارت” (قارت كىسى) سىقىلدى ىشىندە “ى” دىبىسى جوق سوزدەردى بىتەۋ بۋىن ەرەجەسىنشە، ىشىندە “ى” بار دەپ بۇزىپ وقۋعا بولادى. بۇل – ۇلكەن كەمشىلىك. بىتەۋ بۋىن ەرەجەسىن جوعالتۋ كەرەك. “ى”-نى بىتەۋ بۋىندا دا قالدىرماي جازىپ وتىرۋ كەرەك. سوندا جۇسىپبەك ايتقانداردى سۇيەۋ تاياقسىز، ىنتا، ىسقىن، ىقتىن، ىرعىز دەپ جازۋعا بولادى. “تارىعۋ”-دىڭ ءتۇبىرى “تارىق”-دى “تارق-تۇرق”-قا ۇقساتپاي، “تارىق” دەپ “ورىستىڭ قويى سارىق”-تى سارقۋدىڭ ءتۇبىرى “سارق”-قا ۇقساتپاي، “سارىق” دەپ جازۋعا بولادى.
بۇل جازۋ ەرەجەلەرىن كەرەك قىلمايتىن وقىعاندارعا جازۋدى جەڭىلدەتكەنمەن، باستاۋىش مەكتەپتەردە وقيتىن بالالاردى تۇسىنىكسىز قيىن ەرەجەدەن قۇتقارىپ، حات تانۋ، جازۋعا ۇيرەتۋ جۇمىسىن كوپ جەڭىلدەتەدى.
قازاق تىلىندە ا، و، ە، ۇ، ى دەگەن داۋىستى دىبىستار بار، ب، ت، پ، ر سىقىلدى داۋىسسىز دىبىستار بار. جانە جارتى داۋىستى اتانعان ساۋ، ەكەۋ، قوي، ءۇي دەگەن سوزدەردىڭ اياعىندا ەستىلەتىن “ۋ” مەن “ي” بار.
داۋىستى دىبىستاردى جەكە كۇيىندە ايتۋعا بولادى، داۋىسسىز دىبىستاردى داۋىستى دىبىسپەن قوسىپ قانا ايتۋعا بولادى. ونىسىز جەكە كۇيىندە ايتىلمايدى. “ۋ” مەن “ي” دا سولاي، تەك داۋىستى دىبىستارمەن قوسىپ ايتىلادى دا، جەكە كۇيىندە ايتىلمايدى. سوندىقتان بۇلاردى دا داۋىسسىز دىبىس دەۋگە بولادى.
قازاق ءتىلىنىڭ كەيبىر داۋىستى دىبىستارى ءتۇرلى ەسەپتەرمەن وزگەرىپ، ەكىنشى ءتۇرلى داۋىستى دىبىس بولىپ ايتىلادى. ماسەلەن “ساۋدا” دەگەن ءسوزدىڭ اياعىندا “ا” جۇمساق ايتىلاتىن “گەر” دەگەن جۇرناقپەن جالعانىپ، “ە” بولىپ وزگەرەدى. “ساۋدا+گەر=بولادى”. “بەل” دەگەن سوزبەن “باۋ” دەگەن ءسوز قوسىلىپ، “بەلبەۋ” بولعان. “باۋ”-دىڭ “ا”-سى وزگەرىپ “ە” بولعان. داۋىستى دىبىس وزگەرىپ، ەكىنشى ءتۇرلى داۋىستى دىبىس بولا الادى، ءبىراق داۋىسسىز دىبىس بولىپ وزگەرە المايدى.
قازاق ءتىلىنىڭ كەيبىر داۋىستى دىبىستارى دا سولاي وزگەرىپ، باسقا ءبىر داۋىسسىز دىبىس بولىپ شىعادى: “ق” وزگەرىپ “ع” بولادى، “ك” وزگەرىپ “گ” بولادى. “تاراق” – “تاراعى” بولادى، “كەرەك” – “كەرەگى” بولادى. سولاي كەيدە “ق” وزگەرىپ، “ك” بولادى، “پ” – “ب” بولىپ وزگەرەدى. ءبىراق داۋىسسىز دىبىس وزگەرىپ، داۋىستى دىبىس بولا المايدى.
قازاق تىلىندە “قاپ”، “تەپ”، “كەپ”، “تاپ”، “جاپ” سىقىلدى ءتۇبىر سوزدەر بار. بۇلاردى وزگەرتىپ، “قابادى”، “تەبەدى”، “كەبەدى”، “تابادى”، “جابادى” دەۋگە بولادى. بۇل سوزدەردى كوسەمشە قىلىپ وزگەرتسەك، “قاۋىپ، تەۋىپ، كەۋىپ، تاۋىپ، جاۋىپ” بولادى. داۋىسسىز “پ” داۋىسسىز “ۋ” بولىپ وزگەرەدى.
باسقا تۇرىك تىلدەرىندە “ع” بولىپ ايتىلاتىن داۋىسسىز دىبىس قازاق تىلىندە “ۋ”، “ي” بولىپ وزگەرگەن: “تاع” وزگەرىپ “تاۋ” بولعان، “عداي” وزگەرىپ، “ بيداي” بولعان، “بۇعازداۋ” وزگەرىپ، “باۋىزداۋ” بولعان.
“ي” مەن “ۋ” قاي جاعىنان تەكسەرسەڭ دە، داۋىستى دىبىس دەۋگە بولمايدى، ەكەۋى دە پ، ع، ر دىبىستارى سىقىلدى داۋىسسىز بولىپ شىعادى. “ا” – داۋىستى دىبىس، “ب” – داۋىسسىز دىبىس:
ا+ب=اب بولادى.
ب+ا=با بولادى.
“ي” مەن “ۋ” دا سولاي داۋىستى دىبىستارمەن عانا قوسىپ ايتۋعا بولادى:
ا+ۋ=اۋ
ۋ+ا=ۋا
ە+ي=ەي
ي+ە=يە
ۋ+ى=ۋى
ي+ى=يى
“ي”، “ۋ” داۋىستى دىبىستارمەن وسىلاي جالعانا الاتىنىنا (ەكەۋىنىڭ دە داۋىسسىز ەكەنىنە) ەشكىم تالاسپاس. سۇيتسە دە بۇل ەكى دىبىستىڭ “ى” مەن “ۇ”-عا جالعانا الاتىنىنا جۇسىپبەك سەنبەيتىن سىقىلدى:
ە+ۋ=ەۋ بولاتىنى سىقىلدى:
ۇ+ۋ=ۇۋ بولادى،
ى+ي=ىي بولادى،
ى+ۋ=ىۋ بولادى.
“ۇۋ” مەن “ىۋ” ورىستىڭ “ۋ” سىقىلدى، “ي” ورىسشا “ي” سىقىلدى بولىپ ايتىلادى. ورىستىڭ ۋ مەن ي – داۋىستى دىبىس جانە ءارقايسىسى ءوز الدىنا ءبىر دىبىس. سوندىقتان جۇسىپبەك ءبىزدىڭ “ۇ” مەن “ۋ”-دىڭ، “ى” مەن “ۋ”-دىڭ قوسىلعانىنان شىعاتىن ەكى دىبىستى بۋىنداردى دا ءبىر دىبىس دەپ، وعان ءوز الدىنا ءبىر بەلگى كەرەك دەيدى. داۋىسسىز “ۋ» “ ” ارپىمەن بەلگىلەنسىن دە، “ۇۋ” مەن “ىۋ” بۋىندارى ورىستىڭ “ۋ” سىقىلدى داۋىستى دىبىس دەلىنىپ، ارپىمەن بەلگىلەنسىن دەيدى. داۋىسسىز “ي”-دى ولاي تەكسەرۋگە جۇسىپبەكتىڭ قولى تيمەگەن. قۇداي بولسا (جانە قازاق ءتىلىن سول جونمەن ەرمەك قىلۋدان جۇسىپبەكتىڭ ءوزى دە قاشپايتىن بولسا)، جۇسىپبەك “اي”، “وي” سىقىلدى بۋىنداردا ايتىلاتىن داۋىسسىز “ي” ءوز الدىنا ءيا بولىپ بەلگىلەنسىن دە، “ءىي” دەگەن ەكى دىبىستى بۋىن ارپىمەن بەلگىلەنسىن دەپ تاعى ءبىر جوبا ۇسىنادى – اۋ دەيمىن.
بۇل ەكى جوبانىڭ نەگىزى ءبىر، مۇنىڭ ەكەۋى دە – جات ءتىلدىڭ زاڭىنا، جات دىبىستارعا اۋەس، جات دىبىستاردى بۇلجىتپاي ايتا الاتىن، مۇنداي دىبىستارى جوق ءتىلدى ەرسى كورەتىن، جات تىلدە وقىپ تاربيەلەنگەن قازاق ازاماتتارىنىڭ ساناسىنا ۇيلەسە كەتەتىن جوبا. سوندىقتان بۇل ەكى جوبانى بىرىنەن ءبىرىن ايىرماي، ەكەۋىن قاتار تەكسەرۋ كەرەك.
جۇسىپبەك “سۇۋ” دەگەن ءسوزدىڭ اياعىنداعى “ۇ” مەن “ۋ”-دى ورىستىڭ “ۋ” سىقىلدى ءبىر دىبىس دەپ، ونى “ۋ” ارپىمەن بەلگىلەمەكشى. “وقىۋ” دەگەن ءسوزدىڭ اياعىنداعى “ى” مەن “ۋ”-دى دا ءبىر دىبىس دەپ، ونى دا “ۋ” ارپىمەن بەلگىلەمەكشى. “سۇۋ”-دى “سۋ” دەپ جازىپ، “سۇۋى” دەگەن ءسوزدى “سۋى” دەپ، “جازىۋى” دەگەن ءسوزدى “جازۋى” دەپ جازباقشى. جۇسىپبەكتىڭ ايتىپ ۇلگەرە الماعان جازباسىنشا: “سىيى” دەگەن ءسوز “سيى” بولىپ، “مىيى” دەگەن “ميى” بولىپ جازىلۋعا كەرەك. بۇل “سۋى”، “جازۋى”، “سيى”، “ميى” دەگەن سوزدەردى جۇسىپبەك “سۋ-ى”، “جازۋ-ى”، “سي-ى”، “مي-ى” دەپ بۋىندايدى. مۇنىڭ اتى – بۋىنسىز جەرگە پىشاق سالعان. ولاي بولعاندا، “جازۋى” دەگەن ءسوزدى “جاز-ۋ-ى” دەپ بۋىنداۋعا دا بولسا كەرەك. ءبىراق قازاق بالاسى قازاق ءسوزىن ولاي بۋىنداي المايدى. بۋىنداۋدىڭ دا جولى بار. ءسوزدىڭ قاتار ەكى بۋىنىنىڭ بۇرىن ايتىلاتىنىن العاشقى بۋىن دەپ، ارتىنان ايتىلاتىنىن جالعاس بۋىن دەسەك، العاشقى بۋىن بىتەۋ ءيا تۇيىق بولعاندا (سوڭعى دىبىسى داۋىسسىز بولعاندا)، وعان جالعاس بۋىن داۋىستى دىبىسپەن باستالا المايدى. “جاس” دەگەن بىتەۋ بۋىنعا داۋىستى دىبىسپەن باستالاتىن “ار”-دى قوسساق، “جاسار” بولادى. “جاسار-دى” “جاس-ار” دەپ بۋىنداۋعا بولمايدى، “جا-سار” دەپ عانا بۋىنداۋعا بولادى.
“اس”-قا “ا” قوسساق، “اسا” بولادى. “اسا”-نى “اس-ا” دەپ بۋىنداۋعا بولمايدى، “ا-سا” دەپ قانا بۋىنداۋعا بولادى. “ساۋ”+“ىق”=“ساۋىق” (بىتەۋ بۋىنداعى “ى” ادەيى جازىلعان). “ساۋىق”-تى “ساۋ-ىق” دەپ بۋىنداۋعا بولمايدى، “سا-ۋىق” دەپ قانا بۋىنداۋعا بولادى. “سۇۋىق” – “سۇۋ-ىق” بولىپ بۋىندالمايدى، “سۇ-ۋىق” بولىپ قانا بۋىندالادى.
جۇسىپبەك “سۇۋى” دەگەن ءسوزدى “سۋى” دەپ جازىپ، “سۋ-ى” دەپ بۋىندايتىن بولعان سوڭ، “سۇۋىق”-تى “سۋق” دەپ جازىپ، ءبىر بۋىندى دەپ تالاسۋى دا مۇمكىن. ءبىراق ونىڭ ءتىپتى قيسىنى كەلمەيدى.
داۋىستى دىبىستاردىڭ داۋىسسىز دىبىستاردان باسقاشا ءبىر قاسيەتى – ەكى داۋىستى دىبىس قاتارىنان ءبىر جەرگە سىيمايدى. قازاق ءتىلىنىڭ سونداي زاڭى بار. ول زاڭعا باعىنبايتىن قازاق تىلىندە جالعىز دا ءسوز جوق. قازاق تىلىندە “ىۋ” دەيتىن جۇرناق بار. بۇل جۇرناق ەتىستىك تۇبىرىنە قوسىلسا، ەتىستىك زات ەسىم بولىپ وزگەرەدى. “ال”، “اس”، “تاپ”، “تات” دەگەن ەتىستىك تۇبىرلەرىنە سول “ىۋ” قوسىلسا، ول ەتىستىكتەر “الىۋ”، “اسىۋ”، “تابىۋ”، “تاتىۋ” (بىتەۋ بۋىنداعى “ى” ادەيى جازىلعان) دەگەن زات ەسىم بولىپ شىعادى. ءتۇبىر ءسوزدىڭ سوڭعى دىبىسى داۋىستى بولسا، داۋىستى دىبىستىڭ ەكەۋى ءبىر جەرگە سىيمايتىن بولعان سوڭ جانە ءتىلدىڭ ءتۇبىرى وزگەرمەۋى سەبەپتى (بۇل دا قازاق ءتىلىنىڭ نەگىزگى زاڭدارىنىڭ ءبىرى) ءتۇبىر ءسوزدىڭ اياعىنداعى دىبىس امان قالادى دا، جۇرناقتاعى “ى” جوعالىپ، جالعىز “ۋ” قالادى. “قارا”-عا “ىۋ” قوسىلسا، “قاراۋ” بولادى؛ “دەمە”+“قۋ”=“دەمەۋ”، “كۇرە”+“قۋ”=“كۇرەۋ”، “وقى”+“ىۋ”=“وقىۋ”، “قاسى”+“ىۋ”=“قاسىۋ” (بىتەۋ بۋىنداعى “ى” ادەيى جازىلعان).
قازاق تىلىندە “ىم”، “ىق”، “ىك” سىقىلدى داۋىستى دىبىسپەن باستالاتىن جۇرناقتاردىڭ ءبارى دە ءتۇبىر سوزبەن جالعانعاندا، “ىۋ” جۇرناعىنا ۇقساپ، ءتۇبىر ءسوزدىڭ سوڭعى دىبىسى داۋىستى بولسا، جۇرناقتىڭ “ى”-سى جوعالىپ كەتەدى: ءىش – ءىشىم، شاقىر – شاقىرىم، جاز – جازىق، تول – تولىق، ءبىل – بىلىك (بىتەۋ بۋىندارداعى جۇرناقتىڭ ى-لارى ادەيى جازىلعان) بولادى. ول جۇرناقتاردى سوڭعى دىبىسى داۋىستى “بايلا”، “جە”، “تارا”، “وينا”، “كۇرە” سىقىلدى سوزدەرگە جالعاساق، جۇرناقتىڭ “ى”-لارى جوعالىپ، “بايلام”، “جەم”، “تاراق”، “ويناق”، “كۇرەك” بولادى.
“الۋ” دەگەن ءسوزدىڭ تۇبىرىندە “ى” جوق ەكەنى راس. ءبىراق ونان “الۋ”-دىڭ وزىندە دە “ى” جوق دەۋگە بولمايدى. “الۋ” – “اي”+“ىۋ”، “ال”-دا “ى” جوق. سوندىقتان “الۋ”-دا دا “ى” جوق دەگەن – “ال”-دا “ۋ” جوق، سوندىقتان “الۋ”-دا دا “ۋ” جوق دەگەن سىقىلدى قيسىنسىز بولادى.
“قاراۋى” دەگەن ءسوزدى “قار-اۋ-ى” دەپ بۋىنداۋعا بولمايتىن بولسا، “الىۋى” دەگەن ءسوزدى “الۋى” دەپ جازىپ، “الۋ-ى” دەپ بۋىنداۋعا دا بولمايدى، “ا-لى-ۋى” دەپ قانا بۋىنداۋعا بولادى.
“سىيىر”، “قىيىن”، “قويىن”، “بىلە”، “قىنا” دەگەن سوزدەردىڭ ىشىندەگى “ي”، “ەي”، “سيلا”، “قي”، “قينا” دەگەن سوزدەر ەستىلەتىن “ي” سىقىلدى داۋىستى دىبىس. ول سوزدەردىڭ ىشىندە بىرنەشە داۋىستى دىبىس بىرىنە ءبىرى تۋرا جالعانعان. ەكى داۋىستى دىبىس ءبىر جەرگە سىيمايتىن بولسا، بۇل نە؟ دەپ داۋلاسۋدىڭ ءتىپتى ءجونى جوق.
“سيىر”، “قيىن”، “قويان”، “قىينا”-لاردىڭ ىشىندەگى “ي” (داۋىستى بولماعانمەن)، “سي”، “قي”-لاردىڭ ىشىندەگى “ي” (بۇل “ي” دە داۋىستى ەمەس) سىقىلدى دەگەن دۇرىس. ءبىراق جۇسىپبەك ول دۇرىستى قاتالاسىپ دۇرىستاپ وتىر. جۇسىپبەك قازاق ءتىلىن مەنسىنبەۋدى قويىپ، سول باعىتىمەن تەكسەرىپ اقتاپ شىقسا، قازاق تىلىندە داۋىسسىز “ي” داۋىسسىز دا، “قي”-داعى “ي” – داۋىستى دەپ ەكەۋىنە ەكى بەلگى ۇسىنار ەدى. ونى ىستەپ ۇلگەرە الماعان سوڭ، قاتادان ەكەۋىندەگى “ي”-دى ءبىر “ي” دەپ وتىر. “قويان”-دى “قو-يان” دەپ بۋىنداساق تا ءيا جۇسىپبەكشەلەپ “قوي-ان” دەپ بۋىنداساڭ دا، ونداعى “ي” داۋىستى بولا المايدى. “قي”-دىڭ “ي”-ن جۇسىپبەك تۇبىندە دە داۋىستى دەپ داۋلاسۋعا ءتيىس. دۇرىسى: “قويان”-نىڭ “ي”-ى مەن “قي”-دىڭ “ي”ء-ى – ءبىر “ي”. مۇنىڭ ەكەۋى دە – داۋىسسىز. “قويان-دى” قالاي بۋىنداپ تەكسەرسەك تە، ونىڭ “ي”-ن داۋىستى دەۋگە بولمايدى. “قي” – ءبىر بۋىندى ءسوز. وعان “ادى” جالعاۋىن قوسساق “قوي+ادى” بولادى. ول “قى-نا-دى” بولىپ بۋىندالادى (ونى “قي-ا-دى” دەپ بۋىنداۋ – “بارادى”-نى “بار-ا-دى” دەپ بۋىنداعان سىقىلدى قيسىنسىز بولادى). مۇنان “قي” دەگەن ءسوزدىڭ داۋىستى دىبىس بىتەۋ بۋىندا بولعان سوڭ، جازىلماي قالعان “ى”، وندا ورىستىڭ “ي”-ىنە ۇقساپ ەستىلەتىن دىبىس “ءبىر دىبىس ەمەس، داۋىستى “ى” مەن داۋىسسىز “ي”-دىڭ تىزبەگى ەكەنى كورىنىپ تۇر.
قالاي وزگەرتكەنمەن دە، ىشىندەگى داۋىستى “ى” م ەن داۋىسسىز “ي” بىرىنەن-بىرى ايىرىلىپ، ەكەۋى ەكى بۋىنعا شىقپايتىن “يت”، “بيت” سىقىلدى سوزدەر بار، بۇل سوزدەردىڭ ىشىندەگى داۋىستى دىبىستاردى دا ورىستىڭ “ي” سىقىلدى ءبىر دىبىس دەۋگە بولمايدى. قازاق تىلىندە سىن ەسىمدەردىڭ باس بۋىنداعى داۋىستى دىبىسىنا “پ” قوسىپ، ءسوزدىڭ الدىنا كەلتىرىپ ايتۋعا بولادى. “قارا”-نىڭ الدىنا “قاپ” دەپ قوسىپ، “قاپ-قارا” دەيمىز. “قىسقا-عا” الدىنا “قىپ” قوسىپ، “قىپ-قىسقا” دەيمىز. “يت”ء-تى سىن ەسىم ماعىناسىندا ايتقاندا، وعان دا سولاي داۋىستى دىبىسىنا “پ” قوسىپ، ءىپ – يت دەۋگە بولادى. “بيت-كە” “تەي” دەگەن جۇرناق قوسىپ، “بيتتەي” دەۋگە بولادى. “بيتتەي-دى” “بىپ-بيتتەي” قىلۋعا بولادى. “ءىپ-يت” دەپ تە، “بيت-بيت” دەپ تە قازاقتىڭ بالاسى ايتپايدى. مۇنان “يت”، “بيت”-تەردىڭ ىشىندەگى داۋىستى دىبىستار دا ورىستىڭ “ي” ەمەس، قازاقتىڭ “ى”، “ءى”ء-سى ەكەنى (“ءى”ء-نىڭ ءوزى بىتەۋ بۋىندا بولعان سوڭ جازىلماعان) دىبىس داۋىسسىز “ي” ەكەنى ىسپاتتالادى.
قازاق تىلىندە ورىستىڭ “ي” مەن “ۋ” سىقىلدى داۋىستى دىبىس جوق، داۋىسسىز “ي” مەن داۋىسسىز “ۋ” بار. قازاق تىلىندە ورىستىڭ “ي”-ىنە ۇقساپ ەستىلەتىن دىبىس، ءبىر دىبىس ەمەس، ەكى دىبىس، داۋىستى “ى” مەن داۋىسسىز “ي”، ورىستىڭ “ۋ”-ىنا ۇقساپ ەستىلەتىن دە ەكى دىبىس: داۋىستى “ۇ” مەن داۋىسسىز “ۋ” ءيا داۋىستى “ى” مەن داۋىسسىز “ۋ”. مۇنى باستاۋىش مەكتەپتە جاقسى مۇعالىمنەن بىرنەشە اي وقىپ، حات تانيتىن بولىپ ۇيرەنگەن 7-8 جاسار بالا جاقسى تۇسىنەدى. “ا”+“ۋ”=“اۋ”؛ “ە”+“ۋ” =“ەۋ”؛ “و”+“ي”=“وي”، “ءۇ”+“ي”=“ءۇي” ەكەنىن تۇسىنگەن بالاعا: داۋىستى “ۇ”-عا “تاۋ” دەگەن ءسوزدىڭ اياعىندا ەستىلەتىن داۋىسسىز “ۋ”-دى قوس دەسە، “ۇۋ” دەپ قوسىپ بەرەدى. داۋىستى “ى”-عا داۋىستى “ۋ”-دى قوسقاندا دا ءدىل سونداي بولىپ ەستىلەتىن “ىۋ” بولاتىنا دا شەك كەلتىرمەيدى. داۋىستى “ى”-عا داۋىسسىز “ي” قوسسا، “ىي” بولادى، – دەيدى. “ى” بىتەۋ بۋىندا جازىلمايدى دەگەن ەرەجە جوعالىپ، “جازۋ”، “وقۋ”، “كەلۋ” دەگەن سوزدەر دۇرىسىنشا: “جازىۋ”، “وقىۋ”، “كەشۋ” دەلىنىپ جازىلاتىن بولسا، “ىۋ”-دىڭ نە ەكەنى بالاعا ونان دا وڭاي تۇسىنىكتى بولادى.
“ىۋ”، “ۇۋ”، “ءىن”-لەردى تۇسىنە المايتىن – تەك ورىسشا وقىعاندار. قازاق تىلىندە ورىستىڭ تىلىندە جوق داۋىسسىز “ۋ”-دىڭ بولۋى دا، ورىستا بار داۋىستى “ي”، “ۋ” دىبىستارىنىڭ قازاق تىلىندە بولماۋى دا – ورىس تىلىندە تاربيەلەنگەن ساناعا ۇيلەسپەيدى. ورىسشا وقىعاندارعا اسىرەسە ەرسى بولىپ كورىنەتىن – “سۇۋ”، “بۇۋ”، “تۇۋ”، “جۇۋ” دەگەن سوزدەردىڭ اياعىنداعى داۋىستى “ۇ” مەن داۋىسسىز “ۋ”-دىڭ تىزبەگى دە، “قوسىۋ”، “تابىۋ”، “جاتىۋ”، “الجىۋ” دەگەن سوزدەردىڭ اياعىنداعى داۋىستى “ى” مەن داۋىسسىز “ۋ”-دىڭ تىزبەگى دە بىردەي ەستىلە تۇرىپ، ەكى ءتۇرلى جازىلادى. بۇل ۇقساستىق قازاقتىڭ “ى” مەن “ۇ” دىبىستارىنىڭ ۇقساستىعىنان بولىپ وتىر. ونداي ۇقساس دىبىستار ورىس تىلىندە دە بار: “وكنو” دەگەن ءسوزدىڭ باسىنداعى “و”-نىڭ “ا”-عا ۇقساستىعى ءبىزدىڭ “ى” مەن “ۇ”-نىكىنەن كەم ەمەس. ونداي دىبىستار كومەسكى ەستىلىپ، باسقا دىبىسقا ۇقساپ كەتسە دە، ونى ورىسشا جازۋ قاي تىلدە دە بار. ورىستاردا “وكنو”-سىن “ا”.مەن جازباي، “و”-مەن جازادى. سەبەپ: سوڭعى بۋىنداعى داۋىستى دىبىس كومەسكى، ونى “ى” دەۋگە دە بولادى، “ۇ” دەۋگە دە بولادى (“ۇۋ” مەن “ىۋ”-دىڭ ايتىلۋى دا، ەستىلۋى دە بىردەي). “الجىۋ”-دى ءۇشىنشى جاقتىق قىلىپ وزگەرتسەك، “الجۇۋى” بولمايدى، “الجىۋى” بولادى. جانە: “الجىۋ” دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبىرى “الجۇ” ەمەس، “الجى”. سوندىقتان “الجىۋ”-دى دۇرىسىنشا (بىتەۋ بۋىن ەرەجەسى بولماسا)، “الجىۋ” دەپ جازۋ كەرەك. “جۇۋ”-دى وزگەرتىپ “جۇۋادى” دەسەك، بۇل بۋىنداعى داۋىستى دىبىس “ى” ەمەس، “ۇ” ەكەنى اشىلادى. سوندىقتان ونى دۇرىسىنشا “جۇۋ” دەپ جازارمىز.
ورىس تىلىندە “ۋ” دەگەن داۋىستى دىبىس بار، سوندىقتان ول دىبىس بىزدە دە بولۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ەكى دىبىستان قۇرالىپ بولاتىن “ىۋ”، “ۇۋ” سىقىلدى بۋىندارىمىزدى ءبىر دىبىس دەپ ءبىلىپ وعان ءوز الدىنا ءارىپ شىعارۋ كەرەك دەسەك تىۋايماج ەلىنىڭ “اي”، “يۇ”، “ەۋ”، “ۋا” دەگەن داۋىستى دىبىستارى بار. ول دىبىستار بىزدە دە بار. “ۇيىسۋ”، “ءۇيىلۋ” دەگەن سوزدەردە ەستىلەتىن “ءيى” – ءدال سول تىۋايماج ەلنىڭ “يۇ” دىبىسى سىقىلدى “باي”، “تاي”، “ساي”-لاردىڭ اياعىندا ەستىلەتىن دىبىس تىيۋايماجدىڭ “اي”-نى، “ەكەۋ”، “دەمەۋ”-لەردىڭ اياعىنداعى “ەۋ” دە ەكى دىبىس ەمەس، ءبىر دىبىس تىۋايماج ەلىنىڭ داۋىستى دىبىسى. “جاۋار”، “ساۋار” (كۇن جاۋار، بيە ساۋار) دەگەندەر ەستىلەتىن “ۋا” دا ەكى دىبىس ەمەس، ءبىر دىبىس تىۋايماجدىڭ داۋىستى “ۋا”-سى. سوندىقتان بۇلاردىڭ دا ءارقايسىسىن جەكە-جەكە ءبىر دىبىس دەپ، بۇلارعا دا ءوز الدىنا ءبىر-بىر ءارىپ بەلگىلەۋ كەرەك دەپ داۋلاسۋعا دا بولادى. “ۇۋ”، “ىۋ”، “ءىي” سىقىلدى ءسوز بۋىندارىن ءبىر-بىر دىبىس دەپ ءبىلۋدىڭ قيسىنى تىۋايماجشىلاپ “اي”، “يۇ”، “ەۋ”، “ۋا”-لار دا ءارقايسىسى ءوز الدىنا ءبىر دىبىس دەگەن سىقىلدى بولادى.
“تىلدە تاستاي قاتىپ قالعان زاڭ بولماسقا ءتيىس”. وندا زاڭ بولسا، ءتىلدى وڭدەپ بايىتۋعا بوگەت بولادى. وقۋدىڭ ونەر-بىلىمنىڭ ىلگەرىلەۋىنە كەسىرى تيەدى، دەگەن دۇرىس-اق شىعار. ءبىراق ءتىلدىڭ زاڭىن بىردەن بۇزىپ جىبەرۋگە بولمايدى. قازاق تىلىندە بىرىنە-بىرى ۇقساس “ى”، “ۇ” دىبىستارى بولۋى جازۋدى قيىنداتاتىنى راس تا بولار. “جۇيىرك”، “كۇيىنۋ”، “بۇيىم” دەسەك سقزدەردىڭ ىشىندەگى “ى”-لاردى “ۇ”-دان ايىرىپ الۋ قيىن ەكەنى راس. ابپاز “قۇداي-اي” دەگەندى “قىداي-اي” دەيدى. “ۇ” مەن “ى”-نىڭ بىرىنە-بىرى ۇقساپ كەتەتىن ورىندارى تولىپ جاتىر. ءبىراق ونىمەن ەكەۋىن ءبىر دىبىس دەپ، بىرەۋىنىڭ ورنىنا ەكىنشىسىن الۋعا بولمايدى. “باراتۇن”، “كەلەتۇن”، “كورەتۇن” دەگەن سوزدەردىڭ اياعىندا ەستىلەتىن داۋىستى “ۇ”-نى ابپازشىلاپ “ى” قىلىپ ايتۋشىلار بار ەكەنى راس. ءبىراق ونىڭ دۇرىسى “ۇ” بولعان سوڭ، سول دۇرىسىن جازعان دۇرىس. اعىلشىننىڭ اتىشۋلى بوكل دەگەن دانىشپانى نەمىستىڭ مادەنيەتىن، ونەر-بىلىمىن ءوز ەلىمەن سالىستىرىپ، تەكسەرە كەلىپ: نەمىستىڭ عىلىمى اعىلشىننان ارتىق. ءبىراق نەمىستىڭ عىلىم ءتىلى بۇقاراسىنىڭ عىلىم تىلىنەن باسقا. سوندىقتان نەمىستىڭ وقىمىستى دانىشپاندارى جازىپ شىعارعان كىتاپتارىن جازۋشىنىڭ وزىندەي وقىمىستى نەمىس بولماسا، جالپىلاما نەمىس وقىپ تۇسىنە المايدى. ونداي كىتاپتى جوعارعى دارەجە وقۋى بار نەمىستىڭ ءتۇسىنۋى دە قيىن. اعىلشىن تىلىندە جازىلعان كىتاپتاردىڭ ءبارى دە جالپى جۇرتقا تۇسىنىكتى. اعىلشىن زور عالىمدارى ءوز بىلگەنىن جالپى بۇقاراعا ۇيرەتە الادى، – دەيدى.
ءتىلدىڭ زاڭى وزگەرىپ، ءتىل بۇزىلىپ، عىلىم ءتىلى جالپى ەلدىڭ تىلىنەن باسقالانىپ كەتسە، عىلىم جالپى جۇرتتىڭ قولى جەتپەيتىن داريانىڭ ار جاعىنداعى بىردەمە بولىپ شىقپاقشى. سوندىقتان ءتىلدىڭ زاڭىن بۇزباۋ كەرەك. ءتىلدى قولدان كەلگەنشە تازا ساقتاپ باعۋ كەرەك. ءتىلدىڭ وزىندە بار دىبىستاردى جوعالتپاۋ كەرەك. وزىندە جوق دىبىستارمەن ءتىلدى بىلعاماۋ دا كەرەك. عىلىمعا كەرەك ءپان سوزدەردى ونەرلى ەلدىڭ تىلىنەن الىپ كىرگىزە بەرۋگە بولادى. ءبىراق ول جات سوزدەردى قازاق تىلىنە كىرگىزگەندە تازا قازاق سوزىنە ۇقساتىپ، جات دىبىستاردان شىعارىپ، ورنىنا قازاق دىبىستارىن قوندىرىپ، قازاق ءتىلىنىڭ نەگىزگى زاڭدارىنا ۇيلەستىرىپ، ءتىزىپ الۋ كەرەك.
ورىستىڭ “ساتسياليزم”، “ساتسياليست”، “ساتسيالني” ەگەن سوزدەرى – جالپى جۇرتقا ورتاق ءسوز. ونى قازاق تىلىنە كىرگىزۋگە دا بولادى. ءبىراق ونى العاندا، تەك ءتۇبىرىن عانا الىپ، “يزم”، “يست”، “ني” ءسىوىلدى جۇرناقتارىن شىعارىپ تاستاۋ كەرەك. ولاردىڭ ورنىنا قازاق ءتىلىنىڭ جۇرناقتارىن قوسۋ كەرەك. جۇرناققا قازاق تىلىنەن باي ءتىل كەمدە-كەم-اق بولار. وزىڭدە ءۇيىر-ۇيىر جۇرناق بولا تۇرىپ، جات جۇرناققا جارماسۋدىڭ ءتىل بۇزۋدان باسقا تۇك پايداسى بولمايدى. ونى ىستەمەي، جات سوزدەردىڭ، جات جۇرناقتارىن دا، جات دىبىستارىن دا تالعاماي، قابىلداي بەرسەك، ەندى ءبىر 20–30 جىلدان سوڭ قازاقشا كىتاپ تىلىمەن بۇقارانىڭ ءتىلى بىرىنە-بىرى جۇڭگو مەن ورىستىڭ ءتىلى سىقىلدى جات بولىپ شىعۋعا ءتيىس. ولاي بولاتىن بولسا، ءتىلدى كۇيتتەۋدە دە ماعىنا جوق. ءتىلدى ولاي بۇزىپ، اۋرە بولعاننان دا دايار تۇرعان ورىس ءتىلى، نەمىس ءتىلى سىقىلدى باي تىلدەردىڭ بىرەۋىن قابىلداپ، قازاق ءتىلىن مۇلدە تاستاۋ كەرەك. ءتىلدى بۇزباي كۇيتتەۋ ءۇشىن ءتىلدىڭ نەگىزگى زاڭدارىن امان ساقتاۋ كەرەك. قازاق ءتىلىنىڭ وزىندە جوق، ورىستىڭ “ي”، “ۋ”-لارى سىقىلدى جات دىبىستارعا جولاماۋ كەرەك. قازاقتىڭ وزىندە بار “ى” سىقىلدى دىبىستاردى بىتەۋ بۋىن ەرەجەسى سىقىلدى قولايسىز ەرەجەلەردەن قۇتاقارىپ، قالدىرماي جازىپ وتىراتىن بولۋ كەرەك. جانە: ------------- سىقىلدى قازاق تىلىنە قاتادان كىرىپ كەتكەن جات دىبىستاردى ايداپ شىعۋ كەرەك. بۇل دىبىستاردى وقىعاندا بۇلجىتپاي ايتا الادى، ءبىراق وعان بۇقارانىڭ ءتىلى كەلمەيدى. “پاۋا”، “شاريف”، “حاسيەت” دەپ جازىلعان سوزدەردى بۇقارا ىشكە تەۋىپ ساباساڭ دا، سول كۇيىندە بۇزباي وقي المايدى. “اۋا”، “ءشارىپ”، “كاسيەت” ءيا “قاسيەت” دەيدى. قازاق تىلىنە بۇل دىبىستاردى كىرگىزگەن سوڭ ماناعى ايتىلعان تىۋايماج ەلىنىڭ “يۇ”، “ەۋ”، “اي”، “ۋا” سىقىلدى دىبىستارىن كىرگىزبەيمىن دەپ تالاسۋعا ءتىپتى بولمايدى. بۇل دىبىستار قازاق تىلىندە بار، ولاردى بۇقارا بۇزباي ايتا دا الادى. بولماسا بۇل ءتورت دىبىستىڭ قازاققا ءتورت تيىنعا دا كەرەگى جوق.
ەلدەس
جارتى داۋىستى دىبىستار
(“دۇرىسى قايسىعا” جاۋاپ)
داۋىسسىز دىبىستاردىڭ ءبىر توبى جارتى دايىستى اتالادى. جارتى داۋىستى دىبىستار تورتەۋ: ر، ل، ۋ، ي. بۇلاردىڭ وزگە دىبىستاردان وزگەشە ءبىر قاسيەتى سول: بۇلار ءسوزدىڭ باسىندا ايتىلمايدى – ءسوزدىڭ باس بۋىنىندا جارتى داۋىستى دىبىس بولسا، ونىڭ الدىندا ىلعي ءبىر داۋىستى دىبىس بولادى. جارتى داۋىستى دىبىستاردىڭ مۇنداي قاسيەتى بار ەكەنى 1924ء-ىنشى جىلى بولعان ءبىلىمپازدار سيەزىندە دە تەكسەرىلىپ ەدى، ءبىراق ونىڭ انىعى اشىلماعان سوڭ (باسىندا جارتى داۋىستى دىبىس ەستىلەتىن سوزدەردىڭ بارلىعى تۇگەلىمەن تەكسەرىلىپ بولماعان سوڭ) سيەز ول تۋرالى ەشتەمە اشىپ ايتقان جوق. سيەز كەمەسيەسى: جارتى داۋىستى دىبىستار داۋىستى دىبىستارعا جالعاسا ايتىلادى، داۋىستى ەكى دىبىستىڭ ورتاسىندا دا ايتىلادى دەپ (سيەز ءماجىلىس قاتىندا 44-45 بەتى) كومەسكىلەۋ قاۋلى شىعارعان. بۇل ماسەلە ونان بەرى جەتە تەكسەرىلىپ شەشىلە قويعان جوق. سۇيتسە دە، مىسالعا الىپ تەكسەرگەن سوزدەردىڭ قاي-قايسىسى دا جارتى داۋىستى دىبىستاردىڭ ءسوز باسىندا ايتىلمايتىنىن ىسپاتتايدى.
ماسەلەن: “ىلاس” دەگەن ءسوزدىڭ باسىنداعى دىبىس “ل” ەمەس، ى: باسىنداعى دىبىس “ل” بولسا “وتە ىلاس” دەۋدىڭ ورنىنا (قاپ-قارا، قىپ-قىزىل دەگەنگە ۇقساتىپ) لاپ-لاس دەر ەدىك، دۇرىسىندا ولاي دەمەيمىز. – ىپ-لاس دەيمىز. سوندىقتان “ىلاس”-تى وسىلاي ى-مەن باستاپ جازعان دۇرىس بولادى. سول قالىپتى ىپ-ىراس، ىپ-ىرەتتى دەيتىن بولعان سوڭ – ول سوزدەردى دە ىرەت، ىراس دەپ جازۋ كەرەك.
رادلوۆ قازاق ادەبيەتى تاقىرىپتى جازعان كىتەبىندە (رادلوۆ، توم ءىىى. ستر. ءححىى) ۇرىۋىمدى سۇراساڭ، باعانالى دەگەن ولەڭدى مىسالعا كەلتىرىپ “ۇرىۋىمدى” دەگەن ءسوزدى ورىسشا “رۋمدۋ” دەپ جازعان دا، ءتورت بۋىندى ءسوزدى ەكى بۋىندى دەپ، قازاقشا ولەڭنىڭ بۋىندارى كەيدە وسىلاي ءتيىستى سانىنان كەم دە بولىپ شىعدى، –دەگەن. رادلوۆ ول ءسوزدىڭ باسىندا ر-نىڭ الدىندا داۋىستى ۇ بار ەكەنىن، سوزبەنەن جانا ر-دان كەيىنگى ى، ۋ، م ۇشەۋىن ءبىر-بىر دىبىس دەپ تۇسىنگەن. دۇرىسىندا انگە سالىپ ايتۋعا كەلەتىن قازاقشا ولەڭنىڭ بۋىن سانى كاتەسىز بولادى. جاڭاعى ولەڭدى اندەتىپ ايتقاندا، ۇرىۋ دەگەن ءسوزدىڭ بارلىق دىبىستارى دا انىق ەستىلىپ، “ر”-نىڭ الدىنداعى ۇ ءوز الدىنا ءبىر بۋىن بولىپ شىعادى. سوندىقتان ۇرىۋ-دى دا (رۇۋ ءيا رىۋ دەمەي) وسىلاي ۇرىۋ دەپ جازعان دۇرىس بولادى. جارتى داۋىستى ر، ل، ۋ دىبىستارى بار سوزدەردىڭ قاي-قايسىسىن دا وسىلاي تەكسەرسەك: ولاردىڭ ءبارى دە ءسوزدىڭ باسىندا ايتىلمايتىنىن، الدىندا داۋىستى ى، ۇ سىقىلدى دىبىس بولاتىنىن بىلەمىز.
ەلدەس
ءتىل زاڭىن بۇزباۋ كەرەك
سويلەم ىشىندەگى باستاۋىش، تولىقتاۋىش سىقىلدى مۇشەلەردىڭ سىنىن، سيپاتىن كورسەتەتىن قوسار مۇشە انىقتاۋىش اتالادى. “قىسقا ءجىب كۇرمەۋگە كەلمەيدى”، “مىرقىمبايدىڭ اسىعى تۇگەل” دەگەن سويلەمدەردەگى «قىسقا»، «مىرقىمبايدىڭ» دەگەن سوزدەر انىقتاۋىش بولادى، «قىسقا» دەگەن ءسوز «ءجىپ»ء-تى انىقتايدى، «مىرقىمبايدىڭ» دەگەن ءسوز «اسىعى» دەگەن ءسوزدى انىقتايدى.
قازاقشا دۇرىس سويلەيتۇن كىسى قاي كۇندە دە، قاي جەردە دە انىقتاۋىشتى انىقتالاتۇن ءسوزدىڭ الدىنا سالىب سويلەيدى. ۇيتبەي، ماسەلەن، اسىعى مىرقىمبايدىڭ تۇگەل دەب، انىقتاۋىشتى انىقتالاتۇن ءسوزدىڭ ارتىنا كەلتىرىب ايتساق، ول سويلەمنىڭ ءتىزىلۋى قازاقشا بولمايدى.
كەيدە سويلەمدى ىقشامداب ايتۋ ءۇشىن انىقتاۋىش ايتىلماي دا قالادى. ماسەلەن، مىرقىمبايدىڭ اسىعى تۇگەل دەۋدىڭ ورنىنا ول اسىق مىرقىمبايدىكى ەكەنى ايتباسا دا بەلگىلى بولاتۇن بولسا، “اسىق تۇگەل” دەۋگە بولادى.
ءبىراق «مىرقىمبايدىڭ تۇگەل» دەب انىقتالاتۇن ءسوزدى قويا بەرىب، ونىڭ ورنىنا انىقتاۋىشتى عانا ايتۋعا بولمايدى.
«كۇشىكباي ۇلى مىرقىمبايدىڭ اسىعى تۇگەل» دەگەن سويلەمدە “كۇشىكباي ۇلى” دەگەن ءسوز مىرقىمبايدىڭ عانا انىقتاۋىشى بولادى. سوندىقتان مىرقىمبايدىڭ دەۋ قانداي ەرسى بولسا، «كۇشىكباي ۇلى مىرقىمبايدى» «مىرقىمباي كۇشىكباي ۇلى» دەب، انىقتالاتۇن ءسوزدى انىقتاۋىشىنىڭ الدىنا سالىب سويلەۋدە سونداي ەرسى بولادى.
مىرقىمبايدىڭ اسىعى تۇگەل دەگەن سويلەمدى ىقشامداب “اسىق تۇگەل” دەي الامىز، – ءبىراق «مىرقىمبايدىڭ تۇگەل» دەۋگە بولمايدى. سول قالىبتى «كۇشىكباي ۇلى مىرقىمبايدىڭ اسىعى تۇگەل» دەگەن سويلەمدى دە ىقشامداپ «كۇشىكباي ۇلى» دەگەن انىقتاۋىشىن قويا بەرىب، «مىرقىمبايدىڭ اسىعى تۇگەل» دە دەي الامىز، ءبىراق ول انىقتاۋىشتىڭ انىقتايتۇن ءسوزى مىرقىمبايدىڭدى قويا بەرىب، ونىڭ ورنىنا انىقتاۋىشتى عانا ايتاتۇن بولساق:
«كۇشىكباي ۇلىنىڭ اسىعى تۇگەل” دەسەك، ونداي سويلەم، “مىرقىمبايدىڭ تۇگەل” ءيا «قىسقا كۇرمەۋگە كەلمەيدى» دەگەن سىقىلدى قازاقشا دۇرىس بولمايدى.
گازەت جۇزىندە دە، ءىس قاعازدارىندا دا وسى كەزدە «مىرقىمباي» سىز «كۇشىكباي ۇلى»لار كوبەيىب كەتتى. ماسەلەن، «كۇشىكباي ۇلى مىرقىمباي جولداس ۇيشىكتەن تەكەگە ءجۇرىب كەتتى» دەۋدىڭ ورنىنا «ۇيشىكتەن جولداس كۇشىكباي ۇلى تەكەگە ءجۇرىب كەتتى» دەب جازىلادى. «ۇيشىك» دە، «تەكە» دە قالانىڭ اتى ەكەنىن بىلمەيتۇن كىسى مۇنىڭ ەكەۋىن دە كىسى اتى دەب تۇسىنبەك. سوندىقتان (مىرقىمباي ۇيشىكتەن تەكەگە ءجۇرىب كەتتى) مانىسىندە جازىلعان ءسوزدى «ۇيشىكتەن اتتى ءبىر كىسى كۇشىكباي ۇلى تەكە دەگەن بىرەۋگە جولىعۋعا كەتكەن ەكەن» دەب تۇسىنبەي امالى جوق.
ءتىلدىڭ بادىرايعان زاڭىن ەلەڭ قىلماي، ورىسشاعا ويلانباي ەلىكتەب، كىسىنىڭ ءوز اتىن اكەسىنىڭ اتىنان بۇرىن جازۋ، ءيا ءوز اتىن جازباي، «بالەنشە ۇلى» دەب اكەسىنىڭ اتىمەن عانا جازۋ: جازىلعان ءسوزدى وسىنداي سوراقى قىلىب شىعارادى. سوندىقتان جازىلعان ءسوز جالپىعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ول ادەتتى تاستاۋ كەرەك، كىسىنىڭ اكەسىنىڭ اتىن ءوز اتىنىڭ الدىنا كەلتىرىب جازۋ كەرەك؛ سويلەمدى ىقشامداب ەكەۋىنىڭ بىرەۋىن عانا جازۋ كەرەك بولسا، اكەسىن قويا بەرىب ءوز اتىن عانا جازۋ كەرەك.
ەلدەس
(جالعاسى بار)
