كەشە، پرەزيدەنت نازاربايەۆتىڭ اقوردادا قالامگەرلەرمەن كەزدەسكەنىن حابارلاعان ەدىك. كەزدەسۋگە بەلگىلى جازۋشىلار بەكسۇلتان نۇرجەكەيەۆ، دۋلات يسابەكوۆ جانە سماعۇل ەلۋباي قاتىسقان بولاتىن. كەشكىلىك مەملەكەتتىك ارنالاردان كورسەتىلگەن زيالى قاۋىمنىڭ كەزدەسۋىندە مەملەكەتتىك اۋىر سالماقتى ماسەلەلەر ايتىلدى.
كەزدەسۋدە بەكسۇلتان نۇرجەكەيەۆ قازاق ءتىلى گرافيكاسى مەن ەرەجەسى تۋرالى ۇلكەن ماسەلەنى قوزعادى.
«لاتىن ارپىنە كوشۋ ماسەلەسى. جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق. حالىقتىڭ ورتاسىندا ءارتۇرلى پىكىر بار. قوبالجۋ دا بار. ءوزىڭىز ايتتىڭىز «ءبىز ۇزاق دايىندالدىق» دەپ. ال سول دايىندىقتى مەن عالىمداردان كورىپ تۇرعان جوقپىن، كەشىرەرسىز. نەگە دەيسىز عوي، ءبىز كوشۋىمىز كەرەك. كوشكەندە ءارىپتى كوشىرە سالۋمەن ماسەلە بىتپەيدى. ول تۇكتى دە شەشپەيدى. ماسەلە تىلدە. كوشۋ ارقىلى (لاتىن گرافيكاسىنا. – رەد.) ءبىز ءتىلدىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋىمىز كەرەك. الماتىدا وسىنى تالقىلاپ دوڭگەلەك ۇستەل بولعاندا عالىمدارعا وكپەمدى ايتتىم. 25 جىل ادام شىدايتىن نارسە ەمەس قوي. ءتىلىمىزدى قۇرتىپ كەلگەن زاڭدى دەرەۋ وزگەرتۋ كەرەك ەدى. ەتىكشىلەردىڭ، كاسىپكەرلەردىڭ ءوز زاڭى بار، تەك ءتىلدىڭ زاڭى جوق. ادامعا قيانات قوي. ونداي بىلاي دەپ جازىلعان: «ورىس تىلىنەن ەنگەن سوزدەر ورىس ءتىلىنىڭ ورفوگرافياسى بويىنشا وزگەرتىلمەي جازىلادى.» ال، ەكىنشى پۋنكتتە، «اراب تىلىنەن، يران تىلىنەن ەنگەن سوزدەر قازاق ءتىلىنىڭ زاڭى بويىنشا وزگەرتىلىپ جازىلادى». سوندا اراب، پارسى شەت ءتىلى دە، ورىس ءتىلى شەت ءتىلى بولماي تۇر. ەندى وسىدان قۇتىلعامىز جوق، لاتىنعا كوشۋ ارقىلى ءبىز وسىدان قۇتىلۋىمىز كەرەك. كوشۋدىڭ بىزگە ەڭ تيىمدىلىگى وسى بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەندە عالىمدار «لاتىنعا كوشىپ جاڭا ەرەجە جاسايمىز» دەيدى. مەنىڭ پىكىرىم «اۋەلى قازاق ءتىلىنىڭ ەملەسىن جاساۋ كەرەك بيىلدىڭ وزىندە». نەگە دەيسىز عوي، ەملەنى جاساعاندا ءبىز قاي ارىپتەن قۇتىلۋىمىز كەرەك، قاي ءارىپتى الۋىمىز كەرەك ەكەنى ەملە ارقىلى انىق بولادى. وسىنداي مەنىڭ ويلارىم بار»، - دەپ ورتاعا اشىق سالدى جازۋشى ءوز پىكىرىن.
سماعۇل ەلۋباي قوعامدا قاتتى تالقىلانىپ جاتقان «ۇشتىلدىلىك» ماسەلەسى تۋرالى بايلامدى ويلارىن جەتكىزدى.
«ءۇمىت پەن كۇدىكتى تۋدىرىپ وتىرعان ءبىر ماسەلە بار. مىناۋ ۇشتىلدىلىك دەگەن نارسەگە جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي وڭ كوزبەن قاراپ وتىرعان جوق. ونى جاقسى بىلەسىز، مەن نەگە ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. نەگە جۇرتتى شوشىتىپ وتىر؟ بۇل «ۇشتىلدىلىك» دەگەن ءسوز قۇلاققا «قازاقستاندا ءۇش مەملەكەتتىك ءتىل بار» دەگەندى ايتىپ تۇرعانداي ەستىلەدى، قۇلاققا تۇرپىدەي تيەدى بىزگە». مەنىڭشە ولاي بولماۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. مەملەكەتتىك ءتىل ىلعي دا ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك. مەكتەپتە ءۇش تىلدىلىكتى باستاپ كەتتى. جالپى، بالاسىنىڭ ءۇش ءتىل بىلگەنىن ەشبىر اتا-انا كەمشىلىك دەپ قارامايدى. بۇل جاعىنان ەشكىم قارسى ەمەس. ماسەلە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايى نە بولاتىنىندا. قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى نە بولادى، وسى جۇرتتى الاڭداتىپ وتىر. ءوزىڭىزدىڭ ءبىر يدەيانىڭ توڭىرەگىندە توپتاسقان «قازاقستاندىق ۇلت» بولۋى كەرەك دەگەنىڭىز كوڭىلگە قونادى. شىنىندا دا قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق حالىقتار ءبىر يدەيانىڭ توڭىرەگىندە توپتاسقاندا عانا ءبىزدىڭ ايدارىمىزدان جەل ەسەدى. ول نارسەنى شىنىندا دا بالاباقشادان باستاۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. بۇكىل بالاباقشادا بارلىق بالالار ۇلتىنا قاراماي مەملەكەتتىك تىلدە تاربيە الاتىن بولسا ول قىرۋار پايدا بارلىق اتا-انا، ءار ۇلتتىڭ اتا-اناسى ءۇشىن. ويتكەنى ءبىرىنشى كلاستان باستاپ بۇكىل مەكتەپتەردىڭ ءبارى ورىس، قازاق دەپ بولىنبەي ءبىر عانا پروگراممامەن، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىمدىلىعىمەن بۇكىل وقۋ، تاربيە سول تىلدە بەرىلسە، ءبىراق نەگىزگى پاندەر مەملەكەتتىك تىلدە بەرىلسە سوندا ۇشتىلدىلىك ءبىزدىڭ بايلىعىمىزعا اينالادى. ءبىزدى قورقىتپايدى، شوشىتپايدى. 11 سىنىپتى بىتىرگەن بالا مەيلى قازاق بولسىن، ورىس ءبىلسىن ءۇش تىلدە سايراپ شىعادى. ورىس مەكتەبى، قازاق مەكتەبى دەگەن مۇلدە بولماۋى كەرەك. توڭىرەگىمىزدە، مىسالى فرانسيادا، گەرمانيادا، قىتايدا ۇلتتىق مەكتەپتەردىڭ بولىنگەنى جوق قوي. بىرلىگىمىز بولۋى ءۇشىن، بارلىق ۇلتتار ءبىر-بىرىن ءتۇسىنۋى ءۇشىن كىشكەنتايدان باستاۋىمىز كەرەك. 10-15 جىلدىڭ ىشىندە مەكتەپ باعدارلاماسى مەملەكەتتىڭ ءتىلدىڭ باسىمدىلىعىمەن جۇرسە جۇزەگە اسىرۋعا بولادى، بىتىرگەن بالالار باۋىر بولىپ شىعادى. قازاقتىڭ ءتىلىن بىلگەننەن كەيىن تاريحىن دا، مەنتاليتەتىن دە بىلەدى. قازاقستاندىق پاتريوتيزم ويانادى. سوندا ءتىل پروبلەماسى كۇن تارتىبىنەن الىنىپ تاستالىنادى»، - دەپ ۇلكەن ۇسىنىس تاستادى جازۋشى. سونداي-اق جازۋشى سۋفيزم ماسەلەسىن ارقاۋ ەتكەن ياسساۋي تۋرالى فيلم ءتۇسىرۋ باستاماسىن دا كوتەردى. قوعامداعى مورالدىك ينۆاليدتەر شىعا باستاعانىن ايتقان ەلۋباي ياسساۋي تۇلعاسىن ەكرانعا شىعارۋدى سەناريي دەڭگەيىندە قولعا العانىن جەتكىزدى.
ال، دۋلات يسابەكوۆ «ءار ءدىن ۇلتتىڭ ىڭعايىنا قاراي جىعىلۋى كەرەك» دەپ اڭگىمەنى توتەسىنەن قويىپ، ءدىني الا-قۇلالىق ماسەلەسىن اشىپ ايتتى.
سونداي-اق، سماعۇل ەلۋباي شەتەلدەگى قانداستاردى ەلگە كوشىرۋ تۋرالى دا ۇسىنىسىن پرەزيدەنتكە جەتكىزدى.
«ءسىز سۇراق قويدىڭىز، «5 ميلليوندى قالاي اكەلۋ بولادى؟» دەپ. قۇدايعا شۇكىر بىزدە بايلار بار. سولارعا ۇران تاستالسا: «شەتەلدەگى قازاقتاردى كوشىرىپ كەلۋگە كومەك بەرسەڭىزدەر، سىزدەردى سالىقتان بوساتامىز، وردەن بەرەمىز» دەگەن سياقتى ما، وسىنى قوزعالىسقا اينالدىرساق، تاريحتىڭ الدىندا بەتى جارىق بولار ەدى نۇرەكە! ويتكەنى ەندى 10-15 جىلدا سول ەلدەن ايرىلىپ قالامىز»، - دەپ كۇيىندى جازۋشى.
