سىر ەلى - ۇلكەن جۇرەكتى ازاماتتاردان كەندە ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى  نالىبايەۆ ماحمۋت ىبىرايحان ۇلى. قازاقتىڭ: «ۇلكەنگە قۇرمەت، كىشىگە ىزەت» دەگەن دانالىق جولىن ۇستانعان، جۇرگەن جەرىندە ۇلاعاتتى ءىز قالدىرىپ جۇرەتىن ازاماتتىڭ ەل ءۇشىن جاساعان يگىلىكتى ىستەرى اتان تۇيەگە جۇك بولارداي سالماقتى. تۋعان ولكەسىنە مەشىت، بالاباقشا، مەكتەپ، مەديسينا ورتالىقتارىن، وقۋ ورىندارىن اشقان يگىلىكتى ىستەرىنەن بولەك تالاي ادامدى قاجىلىققا جىبەرىپ، ەل-جۇرتىنىڭ العىسىن  ارقالادى. حالقىمىزدىڭ ارداقتى ۇلى، ارميا گەنەرالى، كەڭەس وداعىنىڭ ەكى دۇركىن باتىرى، حالىق قاھارمانى، كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق قوعامدىق قور قۇردى. داڭقتى گەنەرالدىڭ عيبراتقا تولى ەرلىكتەرىن دارىپتەۋدى ءوزىنىڭ ازاماتتىق پارىزى دەپ ساناپ، كوپتەگەن جاقسى باستامالاردىڭ ۇيىتقىسى بولدى. بۇدان وزگە قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش كاسىپقوي بالۋان، كۇرەستىڭ بىرنەشە تۇرىنەن الەم چەمپيونى، 54 مەملەكەتتە تەڭدەسسىز ونەر كورسەتىپ،  48 مەدال ولجالاعان، الىپ كۇشتىڭ يەسى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسۇلىنا ەسكەرتكىش جاساتىپ، ونى بالۋاننىڭ تۋعان جەرىنە ورناتتى.  ال ونىڭ ونەر ادامدارى مەن قاراپايىم حالىققا   جاساعان قامقورلىقتارى  مۇلدە بولەك اڭگىمە. الاتاۋداي ايبىندى تۇلعانىڭ ەرەن ەڭبەكتەرى ەلەنبەي قالعان جوق. ەكونوميكا جانە بيزنەس سالاسىنداعى جوبالارى جوعارى باعالانىپ، حالىقارالىق دارەجەدەگى «سوكرات» وردەنىنە يە بولدى،  ەلىمىزدىڭ جوعارعى دارەجەلى «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.  

           كوپتەگەن ۇلتتىق جوبالاردىڭ اۆتورى، «مارسەل گرۋپپ» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ماحمۇت ىبىرايحان ۇلىنىڭ جەر قويناۋىنداعى باعا جەتپەس بايلىعىمىز: كوگىلدىر وتىن-گاز سالاسىن يەگەرىپ،   قارا التىن مۇنايدى ەل يگىلىگىنە اينالدىرعان جەتىستىكتەرى ۇلكەن ەڭبەك. سونىمەن قاتار  “مارسەل سۋ” كومپانياسى اقسۋ جاباعىلى مينەرالدى سۋ بۇلاق كوزىن اشىپ، قازاقستان مەن ءىرى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا وراسان زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. الەمدىك نارىقتىڭ نارقاسقاسى،  كوپتەگەن ۇلتتىق جوبالاردىڭ اۆتورى.  ماحمۇت ىبىرايحان ۇلى،  ۇلت ويشىلى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، حح عاسىردىڭ ۇلى تۇلعاسى، تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ كوسەمى مۇستافا شوقايدىڭ ۇرپاعى بولىپ كەلەدى. اتا-بابا الدىنداعى پارىزىن ورىنداپ، پاريجدە مۇستافا شوقايدىڭ تۇرعان جەرىنە ونىڭ ءمۇسىنىن ورناتىپ، ماڭايىنا اللەيا وتىرعىزۋ شارالارىن ۇيىمداستىرىپ، وسى شارانى ءساتتى اتقارىپ قايتۋعا بارعان دەلەگاسيانىڭ تولىقتاي قاراجاتىن ءوز موينىنا كوتەرىپ الدى. «ەل ءۇشىن تۋعان اسىل ەر»،- دەپ حالقىمىز ماحمۋت ىبىرايحان ۇلى سىندى پەرزەنتىن ايتسا كەرەك!

            ادامدىقتىڭ بيىك تۇعىرى – تەكتىلىك دەسەك، بۇل قاسيەت ادام بويىنا الىستان ەمەس، اكەنىڭ قۇتى، انانىڭ سۇتىمەن داريدى.  ماحمۇتتىڭ اكەسى ىبىرايحان دا ءوز زامانىندا ىسكەرلىگىمەن، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمەن ەل اۋزىندا قالعان اردا ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولعان. ەڭبەك جولىن قارجى سالاسىنان باستاعان ول اۋىلدىق كەڭەستى باسقارىپ، وبلىستىق دەڭگەيدەگى باسشىلىق قىزمەتتەردى اتقاردى. ايماقتىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەنىڭ باسشىسى بولدى. جاڭاشاشىل ادام ۇنەمى يگى باستامالارعا ۇيىتقى بولىپ، قوعام ىستەرىن بەلسەنە اتقاراتىن. رەسەي فەدەراسياسىنا قاراستى چۋۆاش ەلىنىڭ جاستارىن كوشىرىپ اكەلىپ،  ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءبىلىم الىپ، وسىندا تۇراقتاپ قالۋىنا مۇرىندىق بولعان دا ءدال وسى ىبىرايحان ءنالىباي ۇلى.  جاتتىڭ ءوزىن جاتسىنباي باۋىرىنا تارتا بىلگەن  جۇرەگى كەڭ، دارحان جان جاس ۇرپاققا تالىم-تاربيە بەرۋدەن جالىققان ەمەس. اتام قازاقتىڭ «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش»،- دەگەن دانالىعىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ول دارىندى بالالارعا قولداۋ ءبىلدىرىپ، ولارعا كوپ قامقورلىق جاسادى. كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى، 1947-1955 جىلدارداعى قازسسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيدۋمىنىڭ مۇشەسى، ەكى مارتە سوسياليستىك ەڭبەك ەرى، كۇرىش ءوسىرۋ بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك رەكورد جاساعان ىبىراي جاقايەۆ باستاعان «جاس جاقايەۆشىلار» قوزعالىسىنىڭ قارقىندى جۇمىس اتقارۋىنا ۇيىتقى بولىپ، وزات ماماندار دايارلاۋدا ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. ىبىرايحان ءنالىباي ۇلىنىڭ بىلىكتى مامان، ىسكەر باسشى، ادال ازامات ەكەنىن كورگەن وبلىس باسشىلىعى  ونى قىزىلوردا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باستىعى ەتىپ تاعايىندادى. وسى قىزمەتتە ىبىرايحان اقساقال تابان اۋدارماستان 20 جىل تاباندى ەڭبەك ەتكەن ەكەن. بۇگىندە ەل ىقىلاسىنا بولەنگەن ارداقتى اكەنىڭ ايتقان ءار ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا تەرەڭ ۇڭىلۋگە تىرىساتىن ماحمۇت اعامىز ونىڭ  ەل اعاسى بولۋ ءۇشىن اقىل مەن كەمەل پاراسات يەسى بولۋ كەرەكتىگى جايلى سوزدەرىن ءجيى ەسىنە الىپ وتىرادى.  

ال ماحمۇتتىڭ اناسى قالىكۇل باقبەرگەن قىزى شەشەنسوز شەبەرى، ءدۇيىم جۇرتتى اقىلدىلىعىمەن اۋزىنا قاراتقان ەل اناسى بولعان. 55 جىل ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا جۇپتارى جازىلماي عۇمىر كەشكەن ىبىرايحان مەن قالىكۇلدىڭ وتباسىندا  ءتورت ۇل، ءتورت قىز دۇنيەگە كەلدى. ەلگە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، ۇلدارىن ۇياعا، قىزدارىنىن قياعا قوندىردى، ارداقتى اتا-انا اتاندى. سول ءتورت ۇلدىڭ ەڭ ۇلكەنى ماحمۇتتىڭ ەسىمى مۇحاممەد پايعامبار (س.ع.س.) قۇرمەتىنە قويىلعان. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە قىزىلوردانىڭ شيەلى اۋدانىندا ورىس، شەشەن، نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى كوپ شوعىرلانعانى بەلىگلى. بارشا ۇلت پەن ۇلىستاردى باۋىرىنا باسقان قازاق حالقى ولارمەن تۋىستاي بولىپ، قويان-قولتىق ارالاسقان جوق پا؟! ماحمۇتتىڭ اتىن سول تۋىستاي بوپ كەتكەن شەشەن اعايىندار قويىپتى. ونىڭ دا وزىندىك سىرى بار. قالىكۇل شەشەي قاتارىنان 4 قىزدى دۇنيەگە اكەلىپتى. سول سەبەپتى بەسىنشى بالاعا اياعى اۋىر بولعان كەزدە ونىڭ ۇل بالا بولۋىن بۇكىل اۋىل بولىپ تىلەگەن ەكەن. ءبىر كۇنى شەشەن حالقىنىڭ 96 جاستاعى بابا اناسى ءتۇس كورەدى. تۇسىندە قالىكۇل انانىڭ ومىراۋىنا ارىستان جابىسىپ ەمىپ جاتادى. ءبىر عاسىرعا جۋىق ءومىر ءسۇرىپ، كوپتى كورگەن كەيۋانا ىبىرايحاندى شاقىرتىپ، «ارىستانداي ۇلدى بولاسىڭ. اتىن “ماحمۇت”- دەپ قوي» دەپ سۇرايدى. ارادا از ۋاقىت وتكەندە ءوز ەلىنىڭ ءدامى بۇيىرعان قارت انا اتامەكەنىنە كوشىپ كەتەدى.  ىبىرايحان اكەي ۋادە بويىنشا، جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان  ۇلىنىڭ اتىن  ماحمۇت قويادى. ىبىرايحان اكەيدىڭ ۇلدى بولعانىن ەستىگەن كەيۋانا كاۆكازدىڭ ءدامدى تاتتىلەرىن ، انار، ماندارين، اپەلسين سياقتى ماۋە-شاۋەسىن جىبەرىپ، نارەستە ماحمۇتقا باتاسىن بەرەدى. اتام قازاقتىڭ «باتالى ەرگە ب ا ق قونار» دەگەنىندەي ەكى بىردەي ارقالى ەلدىڭ باتاسىن العان بەسىكتەگى جاس بالا بۇگىندە ەلىنىڭ ارداقتى ۇلى اتاندى.

ماحمۇت اعانىڭ ءوز اتاسى ءنالىباي مەن ناعاشى اتاسى باقبەرگەن جاس كەزدەرىنەن اجىراماس دوس بولىپ، كەيىن بىر-بىرىمەن قۇدا-جەكجات بولۋعا ۋادەلەسكەن جاندار ەدى. الايدا، «جازمىشتان وزمىش جوق» دەگەندەي،  ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ، كوپپەن بىرگە مايدانعا اتتانعان ءنالىباي كەسكىلەسكەن شايقاستاردىڭ بىرىندە ەرلىكپەن قازا تابادى. ال باقبەرگەن سوعىستان اۋىر جاراقات الىپ، ەلگە ورالادى. دوسىنىڭ شەيىت بولعانىن ەستىگەن  باقبەرگەن ءنالىبايدىڭ شاڭىراعىنىڭ قاڭىراپ قالماۋىن ويلايدى. ءسويتىپ دوسىنا بەرگەن ۋادەسىندە تۇرىپ، 16 جاسقا جاڭا تولعان  ىبىرايحان بالاسىنا دوسىنىڭ قىزى قالىكۇلدى قوسىپ، كەلىن قىلىپ الادى. وتكەن كۇندەرگە كوز جۇگىرتكەن ماحمۇت اعا سول كەزدەگى ادامداردىڭ كوڭىلدەرىنىڭ پاكتىگىنە، ادامگەرشىلىكتەرىنىڭ جوعارى بولعاندىعىنا ءتانتى بولۋمەن كەلەدى.

الما سەرىكقالي،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى،

قازاق راديوسىنىڭ ءجۋرناليسى