«امەريكاندىق جۋرناليستەر قازاقستان ەل اتۋىن وزگەرتەتىن بولدى ما دەگەن ماسەلەگە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا». Zakon.kz سايتى وسىنداي تاقىرىپپەن ماقالا جاريالادى. بۇعان امەريكاندىق «Foreign Policy» باسىلىمىنىڭ «ورتالىق ازيادا يميدج ۇلكەن پروبلەما بولۋدا» دەپ جازعانى تۇرتكى بولعان.
قازاقستان مەن قىرعىزستان ءوز اتاۋىن وزگەرتە مە؟ «ستان» جالعاۋىمەن اياقتالاتىن اتاۋعا يە مەملەكەتتەر ءۇشىن مۇنداي اتاۋ ەل ابىرويىنا نۇقسان. «Foreign Policy» جۋرناليستەرى وسى جونىندە تالقىلاۋلار جاساعان.
«ءبىر انىعى تەك قازاقستان مەن قىرعىزستاندا ەل اتاۋىن وزگەرتۋ ماسەلەلەرى جۇرگىزىلۋدە.» بۇنداي سويلەمگە سەبەپ رەتىندە «Foreign Policy» جۋرناليستەرى وسى ەلدەردىڭ اتۋىنا باتىس ەلدەرىندە بولىپ جاتاتىن شاتاسۋلاردى مىسالعا كەلتىرەدى. اتاپ ايتساق، اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دجون كەرري ەكى جىل بۇرىن بىرنەشە رەت قىرعىزستان اتاۋىن «قىرزاقستان»، «قىرزىعىستان» دەپ شاتاسىپ ايتقان. باسىلىم: «الايدا بۇل مەملەكەتتەر ەل اتاۋىن وزگەرتەتىن قادامعا جاقىن ۋاقىتتا بارا قويماۋى مۇمكىن» ، - دەيدى. سەبەبى مەملەكەت اتاۋى وزگەرگەن جاعدايدا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋمەن قاتار ۆاليۋتادان پاسپورتقا دەيىنگى ۇلتتىق سيمۆول قاتىستىرىلعان دۇنيەلەر تۇگەلدەي اۋىستىرىلۋعا ءتيىس بولادى. امەريكالىق باسىلىمنىڭ جۋرناليستەرى سونداي-اق، «قازاقستان» اتاۋىنىڭ بيىلعى جىلى كوكتەمدە «قازاق ەلى» بولىپ وزگەرتۋى تۋرالى كوتەرىلگەن ماسەلەنى دە ەسكە سالا كەتىپتى.
Zakon.kz –تەگى وسى ماتەريالدىڭ سوڭىنا تۇسكەن پىكىرلەرگە توقتالا كەتسەك:
- قازاقستان دەگەن اتاۋ جالىندى ەستىلەدى.
- پرەزيدەنت جولداس ەلدىڭ اتاۋىن وزگەرتۋدى ەمەس، قايتكەندە ەلىمىزدى الەم تانيدى سونى ويلاۋى ءتيىس.
- بۇل كوكتەمگى تەڭگە قۇنسىزدانۋى الدىندا كوتەرىلگەن ماسەلە بولاتىن، ەندى نە بۇلىنەر ەكەن؟
- يميدج ەلدىڭ اتاۋىندا ەمەس، ەكونوميكاسى مەن تۇراقتىلىعىندا.
- وندا جەر شارىنىڭ دا اتىن اۋىستىرىپ الايىق...
- بوستانداعى جاعدايدان كەيىن ءبىزدى بارلىعى قازاقستان رەتىندە تانيدى عوي...
- كەرەك بولسا اقش ءوز اتاۋىن اۋىستىرىپ السىن.
- قازاق رەسپۋبليكاسى دەپ اتاۋ كەرەك ءبىتتى.
- قازاقستان اتاۋىن وزگەرتۋگە قىرۋار اقشا جۇمساۋ كەرەك.
شىندىعىندا قىرعىزستان اتاۋى ءقازىر قىرعىز رەسپۋبليكاسى بولىپ وزگەرگەن. ونى قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى سايتىنان-اق بىلۋگە بولادى. وندا «كىرگىز رەسپۋبليكاسىنىن پرەزيدەنتينين راسميي ينتەرنەت سايتى» دەپ جازىلعان. قازاقستان تۋرالى از-كەم ءسوز قوزعاساق، قازاقستاندا كوكتەم ايلارىندا ەل اتاۋىن وزگەرتۋ ماسەلەسى قىزۋ تالقىلاندى. وسى تۇستا ورىس ءتىلدى باق-تار تۇبەگەيلى قارسىلىق تانىتىپ، مەملەكەت اتاۋىنىڭ وزگەرۋىنە قارسى اقپاراتتار تاراتىپ جاتتى. ءتىپتى «قازاق ەلى» ورىسشا اتاۋعا ىڭعايسىز دەگەن ەش قيسىنعا كەلمەيتىن پىكىرلەردە ايتىلدى. ەل اتاۋىن وزگەرتۋلەرگە قارسىلار ەلباسىنىڭ اتىنا حات جازىپ، ينتەرنەتتەن قول جيناۋدى دا ۇيىمداستىرىپ جىبەردى. كورشى رەسەيدىڭ باق-تارى دا قازاقستان اتاۋىنىڭ اۋىسۋىنا نەگاتيۆتى اقپاراتتاردى سۋشا ساپىردى. وكىنىشتىسى قازاق ءتىلدى قوعام دا، مەملەكەت اتاۋى وزگەرۋ كەرەك دەگەن پرەزيدەنت تە بۇل ماسەلەگە قايتىپ اينالىپ سوقپادى. بۇل از ۋاقىتتىق داۋرىقپا ناۋقان سياقتى اسەر بەرىپ، ۇمىتىلىپ قالا بەردى.
قازاقستان اتاۋى اۋىستىرىلۋى تۋرالى ماسەلە كۇن تارتىبىنە قايتا شىعاتىن ءجونى دە بار. سەبەبى بىزگە قازاقستان اتاۋى سوۆەتتىك جۇيە تۇسىندا تاڭىلدى. ءتورت جارىم عاسىرعا جۋىق مەنشىكتى تەرريتورياسى بولىپ ءومىر سۇرگەن قازاق حاندىعىن ورىس پاتشالىعى قاپتاعان قامال-بەكىنىستەرىمەن بىرتىندەپ وتارلاپ الدى. 1917 جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن قۇرىلىپ، ءۇش جىلعا جۋىق ۋاقىت ءومىر سۇرگەن الاش وردا اۆتونومياسى قازاقستاننىڭ قازىرگى تەرريتورياسىن تۇڭعىش رەت قاعاز جۇزىندە بەكىتتى. الاش وردانىڭ تەرريتورياسىمەن قاتار مەملەكەتتىك تۋى، اسكەرى، بيۋدجەتى بولدى. الايدا ورىس قىسىمى بۇل مەملەكەتتىڭ ءومىر سۇرىنە مۇمكىندىك بەرمەدى.
قازىرگى كۇندە «ستان» جالعاۋى بار مەملەكەتتەر پوستسوۆەتتىك مەملەكەتتەر. سونداي-اق رەسەي فەدەراسياسىنا باعىندىرىلعان بىرنەشە مەملەكەتتىڭ اتاۋىندا وسى جۇرناق كەزىگەدى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق اتاۋى دا ورىستىڭ كازاحستان(Kazakhstan) سوزىمەن بەرىلگەن. ولاي بولسا قازاقستان اتاۋىنىڭ وزگەرمەۋىنە كىمدەر مۇددەلى ەكەنى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي-اق انىق دۇنيە.ەندەشە قازاق قوعامى ەل اتاۋىن وزگەرتۋ ماسەلەسىن حالىق بولىپ تالقىعا سالۋى ءتيىس جانە مەملەكەتتىڭ بۇل ماسەلەمەن رەسمي اينالىسۋى قاجەت.
نۇرعالي نۇرتاي
