بيىل الاشتىڭ تۋىن كوتەرگەنىنە 100 جىل. قازاق حالقى ءۇشىن جان پيدا دەپ جۇرگەن ارىستارىنىڭ اتتارى بارىمىزگە ءمالىم. الاشتىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحان، سەرىكتەرى – احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى، جاھانشا مەن حالەل دوسمۇحامەد ۇلى، جاقىپ اقپاي ۇلى جانە باسقالار – تاريحىمىزدىڭ دا، جۇرەگىمىزدىڭ دە ءتورىن العان. سونىمەن قاتار، الاشتىڭ يدەيالارى كەزىندە الاتاۋدىڭ ار جاعىنداعى قىرعىز اعايىننىڭ اراسىندا دا كەڭ جايىلىپ قالىپتاسقان. الاش-وردانىڭ قىرعىزداعى جاقتاۋشىلارىنىڭ ءبىرى – يشانعالي ارابايەۆ ەدى.
1933 جىل. ماۋسىم ايىنىڭ 7ء-سى. تاشكەنت قالاسىنىڭ اباقتىسىندا قىرعىز ءتىلتانۋشىسى، تۇرىكتانۋشىسى، مەملەكەتتىك جانە قوعام قايراتكەرى، ءوز ەلىنىڭ اياۋلى پەرزەنتى يشانعالي ارابايەۆ دۇنيە سالدى. ورتا ازيا حالىقتارىن جانە بۇكىل تۇركى تىلدەس ەلدەرىن بىردەي كورگەن قايراتكەر قازاقتىڭ زيالى ازاماتتارىنىڭ ابزال دوسى، پىكىرلەسى ەدى، قازاق-قىرعىز ىنتىماقتاستىعىنا زور ۇلەسىن قوسقان تۇلعا ەدى. يشانعالي ارابايەۆ 1882 جىلى قوشقار اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپ، ءوز اۋىلىنداعى مولداسىنان حات تانىپ، كەيىن قاراكولدەگى ەسكىشە وقىتاتىن تاتار مەكتەبىندە جانە ۋسۋلي جاديد نەمەسە توتە وقۋ جولىمەن (جاڭا وقۋ تاسىلىمەن) وقىتاتىن وزبەك مەكتەبىندە ءبىلىم العان. ءسويتىپ، ورىنبورداعى حۋساينيا، ءۇپى قالاسىنداعى عاليا مەدرەسەلەرىندە وقىعان. ول كەزدە حۋساينيا، عاليا، عۇسمانيا مەدرەسەلەردە كوپ قازاق، تاتار، باشقۇرت جاستارى وقىعان. قىرىمنىڭ ازاماتى ىسمايىل گاسپرينسكيي باستاعان مۇسىلمان تۇركى تىلدەس حالىقتارىنىڭ بىرىكتىرۋ ماقساتىندا قالىپتاسقان جاديدشىلىك قوزعالىسى سول مەدرەسەلەردە وقىعان شاكىرتتەرىنە قاتتى اسەر ەتكەن. جاديدتەردىڭ ۇرانى «تىلدە، ىستە، پىكىردە بىرلىك» ەدى. قوزعالىستىڭ نەگىزگى يدەياسى مۇسىلمانداردىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى، ۇلتتىق جانە ءدىني ءداستۇرلى مەن باتىس زاماناۋي قۇندىلىقتارىن بىرىكتىرۋى ەدى. ءوز حالقىنىڭ مۇددەسىن ويلاعان داۋلەتتى ازاماتتار، كوكىرەگى وياۋ بايلار مەكتەپ اشىپ، باسپاحانالار قۇرىپ، ءبىلىم جانە مادەنيەتكە ءوز قاراجاتىن بولگەن. بىلىمگە قۇمار، ىنتىق جاستار مەدرەسەنى ءبىتىرىپ، ەلگە بارىپ اعارتۋشىلىق جۇمىس جۇرگىزدى، حالىقتىڭ كوزىن اشىپ، ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزگەن، كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولىپ بالالاردىڭ ساۋاتىن اشقان، ءمۇعالىم بولىپ ىستەگەن.
يشانعالي ارابايەۆ مەن قازاق اعارتۋشىسى حافيز سارسەكەيەۆ قازاق جانە قىرعىز بالالارى ءۇشىن الىپپە قۇراستىردى. كەيىن ارابايەۆ قىرعىز اقىنى مولدا قىلىشتىڭ «ءزىلزالا» دەگەن شىعارماسىن قازاندا كىتاپ قىلىپ باسىپ شىعاردى. «ايقاپ»جۋرنالىنىڭ جانە «قازاق» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى بولىپ، ارابايەۆ الاشتىڭ زيالى ازاماتتارىمەن تانىسىپ دوس بولىپ كەتكەن. اسىرەسە، احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆپەن بەرىك ەدى. قىرعىز ەلىندە ءمۇعالىم بولىپ جۇرگەن كەزدە، قازاق پەن قىرعىزدىڭ باسىنا ورتاق قايعى ءتۇستى.
بۇل قاسىرەت - 1916 جىلىنداعى قاندى وقيعالار ەدى. كوتەرىلىس بارىسىندا تالاي ادام اتىلدى، اسىلدى، قىتايعا قاشۋعا ءماجبۇر بولدى. ارابايەۆ تا
ۇركىنشىلىك كەزىندە ەلىمەن بىرگە قىتايعا كەتىپ، ءبىر جىلدان كەيىن ورالدى. بوسقىنداردىڭ اۋىر جاعدايىن كورىپ، قازاق باۋىرلارىنا «بەيشارا قىرعىز باۋىرلارىڭدى ۇمىتپاڭدار» دەپ، «قازاق» گازەتى ارقىلى ۇندەۋ جاسايدى. قىرعىز تۋعاندارعا جاناشىرلىق كورسەتكەن ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ ەدى. 1911 جىلى دۋلاتوۆ «ويان، قازاق» دەگەن كىتاپتى شىعارعان. سوتتالعان كەزدە، كىتابىنىڭ 1000 داناسىن جۇماعالي تىلەۋلين دەگەن دوسىنا تاپسىرىپ قويدى. قىزىلجاردا فەلدشەر بولىپ ىستەگەن تىلەۋلين سول كىتاپتاردى تىعىپ كويعان ەكەن. اقپان توڭكەرىسىمەن بىرگە بوستاندىق تاڭ اتقاندا، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ دوسىنا كىتاپتارىن ساتىپ، تۇسكەن قاراجاتتى بوسقىندارعا جىبەرۋ تاپسىرادى.
ال 1917 جىلىنىڭ جازىندا «الاش» پارتياسى تۇزىلگەندە، يشانعالي ارابايەۆ ونىڭ جاقتاۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولادى. ابدىكەرىم سىدىقوۆ پەن قاسىم تىنىستانوۆپەن بىرگە بىشكەكتە«الاش» پارتياسىنىڭ بولىمشەسىن ۇيىمداستىرادى. قازاق-قىرعىز ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن تەرىن توگەدى.
سوۆەت ۇكىمەتى ورناتىلعان سوڭ، يشانعالي ارابايەۆ قوسشى وداعى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەيدى، سوندا وراز جاندوسوۆپەن تىعىز بايلانىستا بولادى. كەيىن تاشكەنتكە كەتىپ، ينستيتۋتتا ساباق بەرەدى. «قىرعىز الىپپەسى» دەگەن وقۋلىقتى شىعارادى. اراپ ءارپىنىڭ نەگىزىندە قىرعىز الىپپەسىنىڭ قۇراستىرۋشىسى قاسىم تىنىستانوۆ بولىپ تابىلادى. ارابايەۆ تا، تىنىستانوۆ تا الىپپەنى قۇرعان، وقۋلىقتى جازعان كەزىندە احمەت بايتۇرسىنوۆپەن بايلانىستا بولىپ، اقىلداسادى. ارابايەۆ بايتۇرسىنوۆتى قولداپ، لاتىن ارپىنە وتپەي اراپ ءارپىنىڭ نەگىزىندە قۇراستىرىلعان توتە جازۋىن قولدانۋى ءجون دەپ ويلاعان ەدى. ارابايەۆتى تاشكەنتكە شاقىرعان حالەل دوسمۇحامەدوۆ ەدى، ەكەۋى جاقىن دوس ەدى. ال ءنازىر تورەقۇلوۆپەن الىپپە ءجان ءتىل ماسەلەلەرىندە پىكىرلەرى ەكى باسقا. ءتىپتى، تالاسىپ، ايتىسىپ «اق جول»
گازەتىندەگى ماقالالارى ارقىلى بىر-بىرىنە سىن تاعىپ جۇرەتىن ەدى. تاشكەنتتە ءجۇرىپ، ارابايەۆ قىرعىز اۆتونوم رەسپۋبليكاسىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن جان تالاسقان. قىرعىزداردىڭ «ەركين توو» گازەتىنىڭ اشىلۋىنا دا ۇلەس قوسقان ارابايەۆ ەدى. ورىنبوردا وتكەن قازاق-قىرعىز ءبىلىمپازدارىنىڭ قۇرىلتايىنىڭ ۇيىمداستىرۋىنا قاتىسىپ، كەيىن باكۋدا وتكەن تۇرىكتانۋ قۇرىلتايىنا بارعان. 1933 جىلى مامىر ايىنىڭ 10-ىندا ارابايەۆتى حالىق جاۋى تۇتقىندادى.
وعان سوسيال-تۇران پارتياسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى دەگەن جالا تاعىلدى. ءبىر اي وتپەي، ارابايەۆ تۇرمەدە كوز جۇمدى. ءومىرى دە، تاعدىرى دا الاشتىڭ ارىستارىمەن ورتاق بولدى.

اسقار دايىربەكوۆ