يبن ومار (ر.ا.) كەلتىرگەن حاديستە: «راسىندا، سەندەردىڭ ءبىرىڭ قايتىس بولسا، وعان كۇندىز جانە كەشكە ورنى كورسەتىلەدى. ەگەر ءجانناتتىق بولسا، ءجاننات يەلەرى قاتارىنان، ال توزاقتىق بولسا، توزاق يەلەرى قاتارىنان. ءسويتىپ وعان: «بۇل – اللا سەنى قيامەت كۇنى قايتا تىرىلتكەنگە دەيىنگى ورنىڭ»،– دەپ ايتىلادى (مۋسليم 4/2199؛ بۇحاري 3/1184).

سوندىقتان دا، شىنايى ءمۇمين ءقابىر باسىنا بارعاندا جۇرەگى ءجىبىپ، جانارىنا جاس كەلىپ، قايتار جەرىم قارا توپىراق دەيدى. راسىندا، بارلىق تىرشىلىك اجال قۇشىپ، ولەرى حاق دەپ جازادى ihsan.kz. ءاربىر مۇسىلمان پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ۇيرەتكەن سەكىلدى زيرات باسىنا بارعاندا مارقۇمدارعا سالەم بەرىپ: «ءمۇمين جانە مۇسىلمان مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى، سەندەرگە اللانىڭ سالەمى بولسىن. اللا قالاسا سەندەردىڭ سوڭدارىڭنان بارامىز. اللادان وزىمىزگە جانە سەندەرگە اماندىق سۇرايمىن»،– دەپ، ولاردىڭ جانى جاي تابۋىن تىلەپ، دۇعا جاساۋى ساۋاپ (ءمۇسليم).

مارقۇمعا دۇعا جاساۋمەن ءىس شەكتەلمەيدى. كىسى قايتىس بولعانىمەن، ونىڭ تىرىلەرمەن بايلانىسى ۇزىلمەيدى. مۇسىلمان قايتىس بولىپ، جامباسى جەرگە تيگەندە ءوزىنىڭ امالى توقتايدى. ال، پەرزەنتىنىڭ دۇعاسى، پايدالى ءىلىم جانە توقتاۋسىز ساداقاسى ارقىلى ساۋاپ ارتىنان بارىپ تۇراتىنى ءشۇباسىز. ءابۋ ھۋرايرادان (ر.ا.) جەتكەن، كەڭ تاراعان حاديستە: «ادام قايتىس بولسا، امالى توقتايدى. تەك ءۇش جولمەن (ساۋاپ) ۇزدىكسىز بارىپ تۇرادى: توقتاۋسىز ساداقا (ەل يگىلىگى ءۇشىن سالعان كوپىرى، مەشىتى، مەدرەسەسى، مەكتەبى، اۋرۋحاناسى ت.ب.)، پايدالى ءىلىمى، ارتىنان قالعان ىزگى ۇرپاعىنىڭ دۇعاسى»،– دەلىنگەن (ءمۇسليم 3/1255، تەرميزي 3/660، ءابۋ داۋد 3/117، احماد).

ساحابالار دا ءوز كەزەگىندە مارقۇمدارعا ساۋابى تيەتىن قاجىلىق، ورازا، ءنازىر عيبادات، دۇعا، يستيعفار جانە ساداقا سياقتى امالدار حاقىندا پايعامبارىمىزدان (س.ع.س.) سۇراعان.

ءابۋ ساعيد (ر.ا.): «ادام قيامەت كۇنى تاۋداي ساۋاپتى كورىپ: «بۇل ساۋاپتار قايدان كەلدى؟،-دەپ تاڭىرقايدى. سوندا: سەنىڭ بالاڭنىڭ ساعان كەشىرىم تىلەۋىنەن»،-دەپ ايتىلادى» (تاباراني)، دەگەن ريۋايات جەتكىزسە، ءابۋ ھۋرايرادان (ر.ا.): «اللا تاعالا (قيامەتتە) پەندەنىڭ دارەجەسىن كوتەرەدى. مۇنى كورگەن ادام: «ۋا، راببىم! ماعان بۇل دارەجە قالايشا بەرىلدى؟»–دەپ سۇرايدى. اللا تاعالا: «پەرزەنتىڭنىڭ ساعان جاساعان دۇعاسىنان»،– دەپ جاۋاپ بەرەدى (سۋنان بايھاقي 7/78).

ەندەشە، مارقۇمعا مەدەت بولىپ، ساۋابى ءسوزسىز تيەتىن امالداردى جايلى عىلىمي تۇرعىدان تالداپ، ءارقايسىسىنا ارنايى توقتالىپ كورەيىك.

اۋەلگى امال – ساداقا

پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) ءبىر كىسى كەلىپ: «ۋا، اللا ەلشىسى! مەنىڭ انام كەنەتتەن قايتىس بولدى. ول وسيەت ايتا الماي كەتتى. مەنىڭشە، انام وسيەت ەتەر بولسا، ساداقا بەرۋدى تاپسىرار ەدى. انامنىڭ اتىنان ساداقا ەتسەم ساۋابى تيە مە؟»– دەپ سۇرادى. پايعامبار (س.ع.س.): «ءيا»،– دەپ جاۋاپ بەردى (مۋسليم 2/696، تەرميزي 3/56، احماد 1/370).

ال، ساعد يبن عۋبادات (ر.ا.) جەتكىزگەن حاديستە: «مەن پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) كەلىپ، انام اقىرەتتىك بولدى. شەشەم ەشبىر وسيەت ايتپادى. ساداقا دا بەرمەدى. مەن انامنىڭ اتىنان ساداقا بەرسەم، قابىل بولا ما؟» – دەپ سۇرادىم. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ءيا»،– دەپ جاۋاپ قاتتى. مەن: «اناما بۇل پايدا بەرە مە؟»– دەپ سۇرادىم. ءنابي (س.ع.س.): «ءيا، ءتىپتى (ول ساداقا) قويدىڭ ۇيىتىلگەن ءبىر سيراعى بولسا-داعى»،– دەپ جاۋاپ بەردى (مۋعجام كابير).

بۇل حاديستەر ساداقانىڭ مارقۇمعا ساۋاپ بولىپ تيەتىندىگى جايلى. ءتۇرلى جولمەن، دۇرىس تىزبەكپەن جانە ايقىن ماتىنمەن تۇسىندىرىلگەن. حاديستە پايعامبارىمىزدان (س.ع.س.) مارقۇمنىڭ بالا-شاعاسى، پەرزەنتتەرى كەلىپ سۇراپ تۇر. دەمەك، پەرزەنت ءوزىنىڭ باقيلىق بولعان اتا-اناسىنا ساۋابىن باعىشتاپ ساداقا بەرۋ شاريعات بويىنشا دۇرىس.

ەكىنشى امال – ۇمرا مەن قاجىلىق

قاجىلىق – يسلامنىڭ ەڭ ۇلكەن نەگىزىنىڭ ءبىرى. قاجىلىق – ناماز، زەكەت، ساداقا، اللانى ۇلىقتاۋ، پاكتەۋ، جالعىز يە اللاعا ساجدە ەتۋ، مەيىرباندىلىق، باۋىرلاستىق جانە باسقا عيباداتتاردى ورىنداۋ ءۇشىن بىر-بىرىمەن جارىساتىن ماۋسىم.

ابدۋللا يبن زۋباير (ر.ا.) ارقىلى كەلگەن حاديستە حاسعام رۋىنان ءبىر كىسى پايعامباردان (س.ع.س.): «اكەم جاسى ۇلكەن اقساقال. كولىككە وتىرۋعا دا شاماسى كەلمەيدى. ءبىراق، اللانىڭ پارىزى – قاجىلىق موينىنا مىندەت بولىپ تۇر. مەنىڭ اكەمنىڭ اتىنان قاجىلىقتى ورىنداۋىما بولا ما؟»– دەپ سۇرادى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «سەن، اكەڭنىڭ ۇلكەن بالاسىسىڭ با؟»– دەدى. ول: «ءيا»،– دەپ جاۋاپ بەردى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ەگەر اكەڭنىڭ قارىزى بولسا، ونى سەن وتەر ما ەدىڭ؟»– دەپ قايتا ساۋال قويدى. كىسى: «ءيا»،– دەدى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «اكەڭنىڭ اتىنان قاجىلىق ەت»،– دەپ جاۋاپ بەردى (ءال-مۋجتابا ميناس سۋنان 5/117).

مىنە، مارقۇمنىڭ اتىنان قاجىلىق جاساۋ جايىندا ايتىلعان اتالمىش حاديستەردىڭ ءتۇيىنى:

1.ايەلدىڭ ەر كىسى ورنىنا نەمەسە كەرىسىنشە، ەر كىسىنىڭ ايەل بالاسى اتىنان قاجىلىق ەتۋىنىڭ دۇرىستىعى؛

2.قاجىلىققا كەدەرگى سىرقاتى، السىزدىگى جانە باسقا سەبەپتى ورىنداي المايتىن اكەسى، نە بولماسا اناسى اتىنان پەرزەنتتىڭ ورىنداۋى؛

3.ناۋقاس، قاريا نەمەسە مارقۇم اتىنان ۇمرا قاجىلىعىن ورىنداۋ؛

4.اللانىڭ حاقىسى باسقالاردىڭ اقىلارىنان اۋەل الدىن ورىندالۋى كەرەكتىگى؛

5.اكە-شەشەگە جاقسىلىق ەتۋدە ءبىرىنشى ۇلكەن پەرزەنتىنىڭ تۇرۋى؛

6.ءۇزىرلى سەبەپ بولسا بادەل قاجىلىقتىڭ تىرىگە دە، مارقۇمعا دا ساۋابىنىڭ تيەتىندىگى.

ءۇشىنشى امال – ورازا تۇتۋ

ورازانىڭ ساۋابى ساداقا امالى سەكىلدى مارقۇمعا پايدا بەرەتىندىگى جايلى كوپتەپ حاديستەر كەلتىرىلگەن. يبن ابباس (ر.ا.) ريۋايات ەتكەن حاديستە: ءبىر ادام پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) كەلىپ: «ۋا، اللا ەلشىسى! مەنىڭ انام قايتىس بولدى. موينىندا ءبىر اي ورازا قارىزى بار. ول كىسىنىڭ اتىنان قازاسىن وتەۋىمە بولا ما؟»– دەپ سۇرادى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ءيا، اللانىڭ قارىزى (باسقا قارىزداردان بۇرىن) وتەلۋى ءتيىس»،– دەدى. وسى ءحاديستىڭ سوڭى يمام مۋسيم ريۋاياتىندا: پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ول كىسىدەن: «اناڭنىڭ (كىسىلەردەن العان) قارىزى بولسا، انانىڭ اتىنان وتەر مە ەدىڭ؟»– دەپ سۇرادى. ول: «ءيا»،– دەدى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «اللانىڭ قارىزى (باسقا قارىزداردان بۇرىن) وتەلۋى ءتيىس»،– دەپ جاۋاپ بەردى (بۇحاري 2/690، مۋسليم 2/804).

ءتورتىنشى امال – ءنازىردىڭ قازاسى

ءنازىر – ءبىر شارۋاسى ويداعىداي جۇزەگە اسسا، عيباداتتىڭ ءبىر ءتۇرىن ورىنداۋعا ۋادە ەتۋ. ماسەلەن، ناۋقاس باۋىرى جازىلىپ كەتسە ساداقا جاساۋدى، بالاسى ساپاردان امان-ەسەن كەلسە قۇربان شالۋدى، وقۋعا تۇسسە ءبىر جۇما ورازا تۇتۋدى جانە ت.ب. وسى سياقتى امالداردى ورىنداۋعا ۋادە ەتۋ. مىنە، مارقۇم ءنازىرىن ورىنداي الماي قايتىس بولسا، ونىڭ اتىنان تۋىستارى اتقارسا مارقۇمعا ساۋابى تيەدى.

يبن ابباس (ر.ا.) ايتقان حاديستە: ساعد يبن ۋبادا (ر.ا.) پايعامباردان (س.ع.س.) اناسى ءنازىرىن ورىنداماي قايتىس بولعانىن ايتىپ ءجون سۇرايدى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) اناسىنىڭ اتىنان ءنازىردى ورىنداۋ كەرەكتىگىن ايتىپ جاۋاپ بەرگەن.

ابدۋللا يبن ابباس (ر.ا.) سينان بين ابدۋللا ءال-جاھني اپكەسىنەن ريۋايات ەتەدى: «ول ايەل پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) بارىپ: «اللا راسۋلى! انام دۇنيەدەن ءوتتى. ول كىسى كاعبانى جاياۋ زيارات ەتۋدى ءنازىر ەتكەن ەدى؟»– دەپ سۇرادى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «اناڭنىڭ ورنىنا جاياۋ بارۋعا شاماڭ كەلە مە؟» – دەپ سۇرادى. ول: «ءيا»،– دەدى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «وندا ورنىنا ورىنداپ بەر»،– دەدى. ول ايەل: «ورىنداسام انامنىڭ قارىزى موينىنان تۇسەدى مە؟»– دەپ سۇرادى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ارينە، اناڭنىڭ (كىسىلەردەن العان) قارىزى بولسا، سەن ونىڭ ورنىنا قارىزدى وتەسەڭ، سەنەن قابىل الىنادى ما؟»– دەپ وزىنەن سۇرادى. ايەل: «ءيا»،– دەدى. ول كىسى (س.ع.س.): «اللانىڭ اقىسى ودان (پەندە اقىسىنان) دا جوعارى»،– دەپ جاۋاپ بەردى (احاد ۋال ءماساني 6/82).

جوعارىدا ايتىلعان حاديستەردەن اڭعاراتىنىمىز، كىسى قايتىس بولعانىمەن بالا-شاعاسىمەن، تۋىسقاندارىمەن جانە دە، شاكىرتتەرىمەن بايلانىسى ۇزىلمەيدى. مارقۇم تۋىسىنا ىزگى امال ەتىپ ساۋابىن باعىشتايمىن دەگەن ءاربىر ادام ءۇشىن، اسىرەسە، پەرزەنت، جاقىن تۋىس جانە دە ءتالىم العان شاكىرتتەرگە ءاردايىم ەسىك اشىق.

بەسىنشى امال – قۇران وقۋ

ميعقال يبن ياسار (ر.ا.) پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.): «ارالارىڭنان مارقۇم بولعاندارعا «ءياسيندى» وقىڭدار»،– دەگەن ءسوزىن ريۋايات ەتەدى (مۋستادراك، حاكيم). الدىڭعى بۋىن عالىمدارىنا جاتاتىن يمام احمەد زامانىندا قۇران وقىپ، ساۋابىن مارقۇمدارعا باعىشتاۋ قالىپتاسقان بەلگىلى ءۇردىس ەدى.

ميعقال يبن ياساردان (ر.ا.) جەتكەن حاديستە: «باقارا» سۇرەسى – قۇراننىڭ شىڭى، ونىڭ ءاربىر اياتىن سەكسەن پەرىشتە الىپ تۇسكەن. ال، «اياتۋل كۋرسي» ارشىنىڭ استىنان الىنىپ «باقارا» سۇرەسىنە قوسىلعان. «ياسين» سۇرەسى – قۇراننىڭ جۇرەگى. كىسى بۇل سۇرەنى اللانى جانە اقىرەتتى قالاپ وقىسا، ونىڭ كۇناسى كەشىرىلەدى، (ءياسيندى) ارالارىڭنان قايتقان مارقۇمعا وقىڭدار»،– دەلىنگەن (مۋسناد احماد 5/26، 27).

يمام احمەدتەن كەلتىرىلگەن تاعى ءبىر ريۋاياتتا: «ەگەر زيراتقا كىرسەڭدەر، «اياتۋل كۋرسيدى» ءۇش رەت جانە «قۋل ھۋا اللاھۋ اھادتى» وقىڭدار، سوسىن: «ۋا، اللا! بۇل سۇرەنىڭ ساۋابى زيرات مارقۇمدارىنا»،– دەپ ايتىڭدار»،– دەلىنگەن (يسعاف 24، ءال-مۋعني 3/518).

قۇران تيلاۋات ەتىپ، ساۋابىن مارقۇمعا باعىشتاۋ جايىندا فيقھ عالىمدارى جەتكىلىكتى دارەجەدە تالقىلاعان. كوپشىلىك عالىمدار بۇل امالدىڭ شاريعاتقا ساي ەكەندىگىنە توقتاعان. حانبالي فاقيحى شەيح ابدۋللا بين مۋحاممەد بين حاميد ءوزىنىڭ «عويات ءال-ماقسۋد» كىتابىندا بۇل تاقىرىپقا ارنايى تاراۋ دا ارناعان. وندا ءتورت ءمازھاب عالىمدارىنىڭ تۇجىرىمى كەڭىنەن كەلتىرىلگەن.

حانافي ءمازھابى عالىمدارى

وسمان بين ءالي ءاز-زايلاعي ءال-حانافي (ر.ا.) «كانز ءاد-داقايق» كىتابىنا جازعان تالداۋ ەڭبەگىنىڭ قاجىلىق تاراۋىندا: «بۇل ماسەلەدە ادامنىڭ ءوز امالىنىڭ ساۋابىن باسقاعا باعىشتاۋى ءاھلي-سۋننا ۋال-جاماعادا بار. ول امال: ناماز، ورازا، قاجىلىق، ساداقا، قۇران تيلاۋات ەتۋ نەمەسە دۇعا بولسىن، باسقا دا ىزگى امال تۇرلەرىنىڭ ءبارىنىڭ دە ساۋابى مارقۇمعا تيەدى جانە پايدا بەرەدى»،-دەپ جازعان (شارح كانز ءاد-داقويق 2/83).

ماليكي ءمازھابى عالىمدارى

يمام قازي ءابۋ فادل عياد ءوزىنىڭ ساحيح مۋسليمگە جازعان تۇسىندىرمەسىندە ءقابىر باسىنا وتىرعىزىلعان ەكى ءتۇپ اعاش تۋرالى حاديستە پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «بۇل ەكى تال اعاش سۋلى بولىپ تۇرعاندا مارقۇمعا جەڭىلدىك بەرەر»،–دەگەن. وسى حاديسكە سۇيەنىپ، عالىمدار مارقۇمعا قۇران وقۋدى مۋستاحاب دەپ ءپاتۋا ايتقان. ويتكەنى، جانسىز ەكى تالدىڭ ءتاسبيح ايتۋىمەن مارقۇمعا جەڭىل بولسا، قۇران وقۋ مۇنان دا ابزال»،– دەگەن (شارح ءال-ابي عالا ساحيح مۋسليم 2/12).

شافيعي ءمازھابى عالىمدارى:

زيراتقا كەلۋشى كىسىگە مارقۇمدارعا سالەم بەرىپ، بەيىتتەگى مارقۇمعا جانە زيراتتاعى وزگە دە مۇسىلمان مارقۇمدارعا دۇعا ەتۋى – مۇستاحاب. ال ەڭ ابزال سالەم مەن دۇعا جوعارىدا حاديستە ايتىلعان. سونداي-اق، قۇراننان جەڭىل ءبىر ايات-سۇرە وقىپ، دۇعا ەتۋ دە – مۇستاحاب» (ماجمۋع شارح ءال-مۋحاززاب 5/311).

حانبالي ءمازھابى عالىمدارى:

يمام يبن قۋداما ءوز ەڭبەگىندە بۇل تاقىرىپقا ارنايى توقتالىپ: «قانداي بولسا دا ساۋاپ امال جاساپ، دۇعاسىن مۇسىلمان مارقۇمعا باعىشتاسا، اللا قالاسا مۇنىڭ پايداسى تيەدى. ال، دۇعا وقۋ، يستيعفار، ساداقا جانە ءۋاجىپ امالدار توڭىرەگىندە ەشبىر تارتىس جوق (ءشۇباسىز پايداسى تيەدى).

ءبىر ريۋاياتتا: «قايتىس بولعان ادام ءوز قابىرىندە سۋعا باتىپ بارا جاتقان ادامداي. ول وزىنە بالا-شاعاسىنان، باۋىرىنان، دوسى ارقىلى ارتىنان كەلەتىن ءبىر دۇعانى كۇتەدى. ەگەر ارتىنان دۇعا كەلسە، وعان دۇنيە مەن دۇنيەدەگى بارلىق نارسەدەن دە قىمبات»،– دەلىنگەن.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن حاديستەر ادام ءتىرى كەزىندە جايباراقات ەشبىر پەندەلىك پارىزىن ورىنداماي جۇرە بەرۋىنە بولادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. ارينە، مۇسىلمان ءوز ىس-ارەكەتىمەن ساۋاپ جيناۋى ءتيىس. الايدا، ساۋاپ ەشۋاقىتتا كوپتىك ەتپەيدى.

ءاناس يبن ماليك (ر.ا.) ايتقانداي: «جەر كۇندە ادامزاتقا ون ونەگەلى ءسوز ارنايدى: «ەي، ادام بالاسى! مەنىڭ ۇستىمدە جۇرەسىڭ، بارار جەرىڭ قويناۋىم. ۇستىمدە ءجۇرىپ كۇنا جاسايسىڭ، ىشىمە كىرگەندە ازابىن تارتاسىڭ. ۇستىمدە ءجۇرىپ قارق-قارق كۇلەسىڭ، قوينىما ەنگەندە جىلايسىڭ. ۇستىمدە ءجۇرىپ ورىنسىز شاتتاناسىڭ، ىشىمە كىرگەندە سوعان وكىنەسىڭ. ۇستىمدە ءجۇرىپ مال-دۇنيە جيناۋمەن الەك بولاسىڭ، ىشىمە تۇسكەندە كۇيىنەسىڭ. ۇستىمدە ءجۇرىپ تىيىم سالىنعان حارامدى جەيسىڭ، قويناۋىما كىرگەندە سەنى قۇرت جەيدى. ۇستىمدە ءجۇرىپ تاكاپپارلاناسىڭ، قويناۋىما كىرسەڭ قور بولاسىڭ. ۇستىمدە قۋانىپ جۇرەسىڭ، ىشىمە تۇسكەندە قايعىعا باتاسىڭ. ۇستىمدە جارىق ساۋلەدە جۇرەسىڭ، ال مەنىڭ قويناۋىم قارا تۇنەك. ۇستىمدە بالا-شاعا، دوس-جاران، اعايىن-تۋىس اراسىندا جۇرەسىڭ، ال قويناۋىمدا جاپادان-جالعىز قالاسىڭ» (مۋناببيحات).

رۋسلان قامباروۆ،

يسلامتانۋشى