دار اعاشى. اسىلعان قىز. اتىلعان بالا. وتباسىنا باعىتتالعان سوڭعى سويلەمدەر... كوك جاشىككە تەلمىرسەڭىز بولعانى ىزدەگەنىڭىز الدىڭىزدان تىلەمەي-اق تابىلادى. وز-وزىنە قول جۇمساۋ قاي كوزقاراسپەن كەلسەڭ دە قيسىنعا قونبايتىن رۋحاني قۇلدىراعان ادامنىڭ اقىرعى شەشىمى. ەر ولسەك دەيتىن بايىرعى زامان ەمەس، ەرتە ولسەك دەيتىن جاستارىمىزدا ارامىزدا ءجۇر. بۇل ادام اقىلىنىڭ تۇيىققا تىرەلىپ،شىعار جولدى «جان شىعارۋ» دەپ تۇيسىنگەن كەزى بولسا كەرەك. جاستايىنان جالعاننان جالىققان جاسوسپىرىمدەرىمىزگە نە جەتىسپەيدى؟ وتباسىلىق جىلۋ ما؟ ورتاسىنىڭ مەيىرىمى مە؟ رەسمي دەرەكتەر دەگەنىنە سەنسەك الەمدە جىلىنا 1 100 000 ادام وز-وزىنە قول جۇمساپ ومىردەن وزادى. ماماندار مالىمەتىنشە تەك بۇل ءوزىن انىق ولىمگە قيۋ ءۇشىن ارەكەت قىلعانداردىڭ عانا ستاتيستيكاسى. ال ءدارىنى شەكتەن تىس قولدانۋ، بيىكتەن قۇلاۋ، جول اپاتى دا ءسۋيسيدتىڭ سينونيمدەرى بويىنشا الەمدە جىلىنا 4 000 000 – عا جۋىق ادام قازا تابادى ەكەن. جىلىنا 19 000 000 ادام ءوزىن-وزى ءولتىرۋ ارەكەتىن قولدانىپ كورەدى. ولاردىڭ 4/1 عانا ( 24%) عانا اۋەلى اللا ونان كەيىن جوعارى مەديسينالىق كومەكتىڭ كومەگىمەن امان قالادى. ەركەكتەردىڭ وز-وزىنە قول جۇمساۋى سەبەپتى قايتىس بولۋى ايەل ادامدارعا قاراعاندا 4 ەسەگە كوپ ەكەن. كەرىسىنشە،ايەلدەر ەركەكتەرگە قاراعاندا قول جۇمساۋ پروسەسىن 4 ەسەگە جيىرەك جاسايدى ەكەن،ءبىراق ولار ولىمگە سيرەك اپارار تاسىلدەرىن قولدانىپ،امان قالىپ وتىرادى. ال ەندى سابىر ەتىڭىز. دۇنيە جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ سۋيسيد جيىرەك ورىن الاتىن ەلدەردى 3 كاتەگورياعا ءبولىپتى.
سۋيسيد وتە جيىلىگى جوعارى ەلدەر: ( 100 000-نان استام حالىققا 20 ادام)
ورتاشا كورسەتكىشتەگى ەلدەر: ( 100 000 حالىققا 10 ادامنان 20 ادامعا دەيىن)
وتە تومەن كورسەتكىشتەگى ەلدەر: ( 100 000 حالىقتان 10 ادامعا دەيىنگى كورسەتكىش)
ال ەگيپەتتە ، يامايكادا، گايتي دە وز-وزىنە قول جۇمساۋ كورسەتكىشى 0% - عا جاقىن ەكەن.
ستاتيستيكانى سويلەتسەڭ توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. جەر كولەمىنەن الەمدە 9-ورىنعا يە 16 000 000 (ونىڭ ءوزىن 130 ۇلتتىڭ وكىلى قۇراپ وتىر) حالقى بار قازاقستان 4ء-شى ورىنعا تۇراقتاپتى. 16 000 000 اتتاس ادامى بار جۇڭگو بىزدەن كەيىن ورنالاسقان. وسىدان كەيىن حالىق سانىن ءوسىرىپ كور. كىرىسىڭنەن شىعىسىڭ كوپ. ساراپشىلار ستاتيستيكاسىنا سەنسەك تاۋلىگىنە ءبىر شىعىس قازاقستاندىق و دۇنيەگە وسى جولمەن اتتانادى ەكەن. وسكەمەن قالاسىنىڭ وزىندە جىلىنا 100 ادامنان 200 ادامعا دەيىن كىسى شىعىنا بولادى ەكەن. الەمدە جىلىنا 1 000 000 ادام جاڭاعى جولمەن جالعاننان جىلجىسا سونىڭ 8 000-ى قازاقستاندىقتار ەكەن. ورتا ەسەپپەن العاندا الەمدە 40 سەكۋند سايىن ءبىر ادام سۋيسيدتەن قايتىس بولاتىن بولسا،وندا ءاربىر 1 ساعات سايىن ءبىر قازاقستاندىق وزىنە قول جۇمسايدى دەگەن ءسوز. بۇل كورسەتكىش ات توبەلىندەي قازاققا تىم اۋىر سوعادى. كۇنى كەشە عانا پاۆلودار قالاسىندا جاپپاي كىسى ءولتىرىلىمى ورىن الدى. كۇدىكتى 1980 جىلعى جىگىت ءوزىنىڭ جۇبايىن 1982 جىلعى ،4 جاسار ۇلىن،اعاسىن 1978 جىلعى ،اپكەسىن 1979 جىلعى جانە اپكەسىنىڭ 9 جاسار قىزىن ايۋاندىقپەن ولتىرگەن. مايىتتەر پاتەردە ءبىر تاۋلىك بويى جاتقان. ەسىكتى بىرەۋدىڭ اشۋعا ارەكەتتەنگەنىن ەستىگەن كۇدىكتى ءوزىن دە پىشاقپەن جاراقاتتاعان. بۇل جاعدايعا «وتباسىن اۋىر تۇرمىس جاعدايىنان قۇتقارۋ ءۇشىن باردىم» - دەپ اقتالىپتى. ءبىراق تەكسەرىس ناتيجەسىندە ەكى وتباسىنىڭ دا ماتەريالدىق جاعدايى جاقسى،جۇمىسى بار تەك، كۇدىكتى جىگىتتىڭ ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي جۇرگەنى انىقتالعان. وزگەنىڭ ءومىرىن ويرانداپ،ءوز ءومىرىن دە وڭدىرماعانى بەلگىلى. كۇدىكتى 2007 – 2013 جىلدار ارالىعىندا اسكەري ءبولىمنىڭ بىرىندە قىزمەت قىلىپ،اتتەستاسيا بارىسىندا ءوزىنىڭ بۇرىن ءىستى بولعانىن جاسىرام دەپ قىزمەتتەن قۋىلعان ەكەن. تۋعانىنا قىلعان قاستاندىقتان كەيىن وتانىنا ادال قىزمەت قىلادى دەۋ..اسكەري دەمەكشى ول جاقتىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. اسكەرگە شابىتپەن كەتكەن بالاسىنىڭ تابىتپەن ورالعانىن كورۋ جاقىندارىنا وڭايعا سوقپاس. اتا-انا كوڭىلىندەگى اسكەري ءومىردىڭ قورقىنىشتى كەيپى وسىلاي ساقتالعان. ويلامايىن دەسە دۇركىن-دۇركىن بولعان «كىسى ءولىمى» قام كوڭىلدى كۇدىككە كىسەندەپ قويعان. چەلاحتىڭ جايىنان كەيىن ءتىپتى اسكەر دەسە ۇركە قارايتىن اتا-انانىڭ بالاسىنا شاقىرتۋ كەلسە توبە شاشى تىك تۇرادى. ءوزىن-وزى دارعا اسۋ وقيعاسى ارتپاسا كەمىگەن جوق. وندا بولار «الىمجەتتىكتىڭ» سوڭى سوڭعى ساپارمەن تىنىپ ءجۇر. وسىنداي جايتتان كەيىن بالاڭىزدى اسكەرگە جىبەرىپ كورىڭىز. ءومىردىڭ وزگەلەر ءۇشىن تىم ارزانداپ كەتكەنىن مىنا جايتتان كەيىن باعامداسا بولعانداي. وسى بيىلعى الەمدىك فۋتبول چەمپيوناتىندا ءوز كومانداسىنىڭ ويسىراي ۇتىلعانىن كوتەرە الماعان برازيليالىق 14 جاسار قىز وز-وزىنە قول جۇمساپ و دۇنيەلىك بولدى. ءوز ءولىمى وزىنە دە ءوز جانۇياسىنا دا قىل اياعى فۋتبول قۇراماسىنىڭ جاقسى ويناۋىنا جاردەمدەسكەن جوق. كىم بىلەدى مۇمكىن ونىڭ ءولىمى ءوز ورتاسىندا ەرلىك دەپ باعالانىپ ءوز قالاعان دۇنيەنىڭ سوڭىندا ءولۋدى ابىروي سانايتىن ورتانىڭ ايتا جۇرەر ادامىنا اينالعان شىعار. تەك جامان جول جاستارىمىزدان الىس بولعاي. تاعى تۇيىققا تىرەيتىن،اۋىر مۇڭمەن اينالدىراتىن نارسە داڭعازا مۋزىكاعا ۇيىرسەكتىك. ادامدى ويلانتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن اۋىر مۋزىكالاردى تىڭداعان سايىن دا رەالدى ومىردەن الىستاي تۇسەدى. گيتلەردىڭ ءبىزدى جاۋلاۋ ءۇشىن: « - ولاردى جەڭەمىز دەسەك داڭعازا مۋزىكانى تىڭداتا بەرۋىمىز كەرەك،ويلانۋعا قولدارى تيمەس ءۇشىن» دەگەنى بار. ءوز ومىرىنە مۋزىكا تۇسىندىرگەن سانامەن قارايدى. ءاننىڭ دە ەستىسى بار،ەسەرى بارى وسى ورايعا سايكەس كەلەدى. تاعى قايتالانۋى سيرەك ماسەلەلەردىڭ ءبىرى جاس وسپىرىمدەر اراسىنداعى بالاڭ ماحابباتتىڭ جاۋاپسىزدىعى بولىپ كەلەدى. سەزىم جايلى سالماقتى پىكىرى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن ادامنىڭ ءومىر جايلى دا تايىز ويلايتىنى اقيقات. سونىڭ سالدارىنان عيماراتتان قۇلاۋ،تامىرىن كەسۋ سياقتى وقيعالار بولۋى جيىلەدى. اتا-اناسىمەن تۇسىنىسپەي قالۋ، دوستارىمەن ارازداسۋ بولاشاقتىڭ بۇلىڭعىرلىعىنا ءوز ساناسىن سەندىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. اتا-اناسىنىڭ قاجەتتى دەڭگەيدە كوڭىل بولمەۋى سالدارىنان بالا ساناسى جالعىزدىققا ۇيرەنىپ،اكە-شەشەسىنسىز ءومىر ءسۇرۋ رەجيمىنە تولىققاندى بەيىمدەلەدى. بالاباقشاعا مەن ءۇي اراسىندا تاسىمالدانىپ جۇرگەن بالا اتا-اناسىن تەك داستارحان ءۇستى كورىپ،ەركەلەر ۋاقىتىنىڭ ەرتەرەك كەتىپ قالعانىن تۇسىنەدى. بۇل جاعدايدىڭ دا تەڭىزگە قۇيعان تامشىداي بولسىن سۋيسيدكە سەپتىگى بار. وعان كوزىمىز كۋا. زەرتتەۋشى-ساراپشىلار وسى جايتتاردى تىزە كەلىپ،مىنا جاعدايلاردى باستى سەبەپ رەتىندە قاراستىرادى: جۇمىسسىزدىقتىڭ بەلەڭ الۋى،الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ ناشارلىعى جانە ىشىمدىك پەن ناشاقورلىقتىڭ سالدارىنان. ونىڭ ۇستىنە نەسيەنى جابا الماعان ادامنىڭ دا قۇتىلۋدىڭ وڭاي جولى رەتىندە وسى نۇسقانى تاڭداۋىنان دەيدى. بۇل جاعدايلار جالپىنىڭ جايىنا جاۋاپ بولا الماس،دەگەنمەندە باسىم كوپتىڭ باسىن اۋىرتقان وسى جاعدايلار. ءقازىر ءار قازاقتىڭ باسىندا كەمى ءبىر-بىر نەسيەدەن بار. نەسيە الاردا نەسىبەمىزدى بەرگەندەي قۋانامىز،قايتارادا قۋانعانعانىڭا قايعىراسىڭ. قورقىنىشتىسى نەسيە العاننىڭ ءبارى دەمەيىك 1000-نان 1ء-ى ءوزىن انا دۇنيەگە قايتارىپ وتىرسا،وندا دەموگرافيالىق دامۋ دەگەندى وقۋلىقتان عانا كورە الامىز. ءسۋيسيدتىڭ سۇمپايى ءتۇرى وسى جولمەن جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. ماسەلە ءدىڭى جۇرتتىڭ دىننەن الىس جاتقاندىعىندا. كىسىنىڭ وزىنە قول جۇمساۋى ەكى دۇنيەدە دە كەشىرىلمەس كۇنا. بۇل ىندەتپەن قوعام بولىپ كۇرەسۋ كەرەك. مەكتەپ،ۋنيۆەرسيتەت جالپى ءبىلىم وردالارىندا ءسۋيسيدتىڭ الدىن الۋ شارالارىن وتكىزىپ، مەشىتتەن ءدىن قىزمەتكەرلەرىن شاقىرىپ اتالمىش جولدىڭ زيانى تۋرالى لەكسيالار وقىتىلۋى ءتيىس. ايتپەسە، قاي جىلدارى « 16 000 000 » بولىپ ەدىك دەپ ەسكە الىپ وتىرار زامان تۋماسىنا كىم كەپىل؟!
ورحان باقىتبەكوۆ.
