«قازاق ەلى – 550 جىل»

شىعارماشىلىق بايگەسىنە

«ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» (VII-XIV عع.) دەپ اتالاتىن جەتى عاسىردى قامتىعان قازاق ادەبيەتى تاريحىندا كونەنىڭ كوزىندەي شىعارمالار از ەمەس. ولاردىڭ ىشىندە تۇركى رۋ-تايپالارىنا ورتاق بىلگە قاعان، تونىكوك، كۇلتەگىن ەسكەرتكىشتەرىن ەڭ الدىمەن ەسكە الامىز. بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتىلى دە بىزگە تۇسىنىكتى. قازاق جەرىندە ءومىر سۇرگەن قىپشاق حاندىعىنىڭ تاريحى ون ءبىرىنشى – ون ءۇشىنشى عاسىردان باستاۋ الادى. ولاردىڭ قازىرگى انا تىلىمىزدە سويلەگەنىن ەسكەرسەك، قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريحى تەرەڭگە تامىر تارتادى. ول كەلەشەكتىڭ قۇزىرىندا. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز بۇل ەمەس.

             الماتىداعى تاۋەلسىزدىك ەسكەرتكىشى الدىندا تۇرعان ساتتە:

             «سەنىڭ ءپىرىڭ، قازاعىم، الىس كۇننەن،

             كەلگەن باتىر استىنا بارىس مىنگەن.

             جەلتوقساننىڭ جەلىمەن مۇز قوزعالىپ،

             قياناتپەن بارىستاي الىستىم مەن.

             التىن قازاق، نار قازاق بارىس مىنگەن،

             جەتتى بىزگە جارقىراپ الىس كۇننەن.

             نار قازاقپەن – نامىسى بار قازاقپەن،

             جيىرماسىنشى عاسىردا تابىستىم مەن!» – دەگەن جىر جولدارىن ارناعان ەدىم. قازاق حالقىنىڭ تاريحى سوناۋ كونە زامانداردا جاتسا دا، شىنىندا دا، ءحۇ عاسىر مەن ءححى عاسىردىڭ اراسىندا قازاق دەگەن ىرگەلى ەل تولىق قالىپتاستى.قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى تۋرالى ايتىلىپ جاتقان، جازىلىپ جاتقان ماقالالار جەتكىلىكتى بولعانىمەن، ەلگە بەيمالىم كەيبىر قۇجاتتارعا توقتالعىم كەلەدى. ول الاش ارداقتىسى ەلدەس ومار ۇلىنىڭ «قازاق تاريحى» دەپ اتالاتىن ماقالاسى. ماقالا 1923 جىلى «قازاق كالەندارىندا» جارىق كورگەن. (ورىنبور، 1922. 80-91-بب).

ەلدەس ومار ۇلى وسى ەڭبەگىندە ورىس تىلىندە جازىلعان تاريح كىتاپتارىنىڭ ايتۋىنشا، ءىرى رۋدان ءبولىنىپ شىعىپ، وداقتاسقان ەلگە بۇرىن تۇرىك حالكى «قازاق» دەپ ات قويادى ەكەن، تاريحشىلاردىڭ جورۋىنشا، قازاق شىڭعىس حاننىڭ ەلىنەن ءبولىنىپ شىققان. قازاقتىڭ ءوز الدىنا ەل بولۋى حVء-نشى عاسىردىڭ اياعىنان عانا باستالادى دەگەن پىكىرىن ءبىلدىرىپ،«XV عاسىردىڭ ءار جاعىندا قازاق دەگەن ەل بولعان، بولماعانىن جورۋ ءۇشىن بۇل ايتىلعانداردان باسقا دەرەك جوق. بۇلاردىڭ العاشقى ەكەۋى، قازاقتىڭ كاڭلى، قىپشاق، نايمان ءھار باسقا ءبىرسىپىرا رۋلارى ەسكى تۇرىكتەردىڭ ىشىندە وسى كۇنگى اتتارىمەن اتالىپ، ءھام قايسىسى ءوز الدىنا بولەك ەل بولعان جانە بۇل رۋلاردىڭ، وسى كەزدە قازاقتان باسقا تۇرىكتەردىڭ دە ىشىندە بار ەكەنىن، بىرىمەن-بىرىن سالىستىرىپ تەكسەرسەك: XV عاسىردىڭ ار جاعىندا «قازاق» دەگەن حالىق بولماعان، ول زاماندا قازاقتىڭ باسقا تۇرىكتەردەن شەگى اشىلماي، بۇل كەزدەگى قازاق، باشكۇرت، وزبەك، نوعاي، وسمان تۇركى، جاھۇت ءھام باسقا تۇرىك حالىقتارى، ءبارى ءبىر تۇرىك بولىپ جۇرگەن. بەرى كەلگەن سوڭ ءار جەردەگى تۇرىكتەر بىرىنەن-بىرى باسقالانىپ، ءبىرسىپىراسىن نوعاي اتاعان، ءبىرسىپىراسى سەلجۇك بولىپ، ءبىرسىپىراسى قازاق بولىپ بولىنگەن. تۇرىكتەر بۇلاي ءتۇرلى ۇلتتار ايىرىلىپ شىققاندا، تۇرىكتىڭ ەسكى رۋ­لارى قاڭلى، قىپشاق، كەرەيلەر ءارقايسىسى ءوز الدىنا تۇتاس ءبىر رۋ بولىپ، ايىرىلىپ شىقپاي، قونىسىنا قاراي جامىراپ بولىنگەن. قازاق دالاسىندا قالعان قىپشاقتار قازاق بولعان، باشقۇرت جەرىندەگى قىپشاقتار باشقۇرت بولعان، وزبەك جەرىندەگى قىپ­شاقتار وزبەك بولعان. قاڭلىنىڭ ءبىرسىپىراسى قازاق، ءبىرسىپىراسى وسمان تۇركى، ءبىرسىپىراسى باشقۇرت بولعان دەپ جورۋىمىز كەرەك. تۇرىكتىڭ ءوز تىلىندە ەسكى زامانىنان بەرى جازىلىپ كەلە جاتقان تاريح جوق، تۇرىك تاريحى باسقا حالىقتاردىڭ جازىپ كەتكەن كىتاپتارىنان عانا قۇرالىپ، جازىلىپ ءجۇر. باسقا حالىقتار تۇرىكتەردى ءارقايسىسى وزىنشە اتاعان. باسقا حالىقتاردىڭ ەسكى تۇرىك حالقى تاقىرىپتى جازعان كىتاپتارىندا «قازاق» دەگەن حالىقتىڭ ايتىلماۋى، ول كەزدەگى قازاق حالقىن «قازاق» دەمەي، وزىنشە بىردەمە دەپ اتاۋى مۇمكىن دەپ جورىساق، XV عاسىردان دا بۇرىن قازاق حالقى ءوز الدىنا ەل بولىپ، قازاق اتانىپ جۇرگەن بولار دەۋگە سيادى. ءبىراق بۇل ەكى پىكىردىڭ دالەلدەرىن سالىستىرعاندا العاشقى پىكىردىڭ دالەلدەرى سالماقتىراق بولسا كەرەك» – دەپ جازادى.

ەلدەس ومار ۇلى وسى ماقالاسىندا: «ءابىلقايىر زامانىندا وزبەك ۇلىسىنا قاراعان ءبىرسىپىرا كوشپەلى ەلى جوشى ءناسىلى كەرەي-جانىبەك دەگەن حاندارعا ايىرىپ، وزبەكتەن ايىرىلىپ، موعولستانعا قاراعان وسى كۇنگى الماتى – قاپال ۋەزدەرىنەن قونىس العان ەكەن. ءابىلقايىردىڭ بالاسى قايىم-حايدار حاننىڭ زامانىندا وزبەك ۇلىسى كۇننەن-كۇنگە ناشارلاپ، ونداعى كوشپەلى ەلدەر موعولستانداعى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ قول استىنا جيىلا بەرگەن. ول كەزدە كەرەي مەن جانىبەك موعولستان حانى ەسەن بۇعامەن سويلەسىپ، ول جاقتان العان ەدى.

وسى كەرەي مەن جانىبەككە جيىلعان ەل «قازاق» اتانىپ، سول ۋاقىتتان باستاپ ءوز الدىنا بولەك پاتشالىق بولعان. ءبىرسىپىرا تاريحشىلاردىڭ جازۋىنشا، بۇل ۋاقىت (قازاقتىڭ باستاپ ءوز الدىنا ەل بولۋى) 1465-1466-شى جىلدارعا كەلەدى. مۇحاممەد حايداردىڭ «تاريحي راشيدي» دەگەن كىتابىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش حانى كەرەي بولدى دەپ جازعان. ءبىراق كەرەيدىڭ زامانىندا قازاقتىڭ حاندىعى قانداي بولعانىنا انىق حابار جوق. ول كەرەي قازاق ءوز الدىنا بولەك حاندىق بولعانىمەن، ناق ءوزىن-وزى بيلەپ، كەيىن الدى دەپ جازىلعان. ويتكەنى ول كەزدەگى قازاقتىڭ قونىسى موعولستان جەرى ءھام موعولستاننان تارتىپ العان ەمەس، جالىنىپ سۇراپ العان جەر قازاق حاندىعى دۇنيە جۇزىنە جاڭا عانا شىعىپ، بۇيىرعانى قاپتاعان جاس حاندىق، وعان قاراسىپ جەر بەرىپ وتىرعان موعولستان قازاقتىڭ جانىندا زور پاتشالىق، سوندىقتان ول كەزدە قازاق موعولستانعا قالماقتى، سونىڭ ىڭعايىمەن جۇرەتىن حاندىق بولعان دەپ جورىماسقا بولمايدى. كەرەيدىڭ قاي ۋاقىتقا شەيىن حان بولعانى انىق ءمالىم ەمەس، ءبىراق 1580 جىلداردا قازاقپەن ىستەس بولعان كورشى پاتشالىقتار كەرەي مەن جانىبەك ەمەس، ولاردىڭ بالالارى بۇرىندىق، قاسىمدارمەن ىستەس بولعان. ول ۋاقىتتاردا قازاق حانى بۇرىندىق (بۇل كەرەي بالاسى). اسكەر باسى ءھام سىرت ەلدەرمەن سويلەسەتىن جانىبەك بالاسى قاسىم بولعان. ول كەزدە قازاق قونىسىن كەڭەيتىپ، كۇنباتىس تەرىس ءتۇسى شەگى ورالعا جەتكەن، ادام سانى ميلليونعا بارعان. بۇرىندىق حاننىڭ ورداسى جايىق بويىنداعى سارايشىقتا بولعان. كەرەي حاننىڭ زامانىندا قازاق موعولستاننىڭ جەتەگىنەن شىعا المايتىن ەدى. بۇرىندىقتىڭ زامانىندا قازاق ەشكىمنەن جاسقانبايتىن، قايتا كورشى ەلدەرگە ءوزىنىڭ ايتقانىن ىستەتەتىن ايبىندى ەل بولدى. قازاقتىڭ بۇلاي از ۋاقىت ىشىندە كۇشەيىپ كەتۋىنە كوبىنە سەبەپ بولعان قاسىم حان. قاسىم حان كورشى ەلدەرمەن سوعىسقاندا قازاق اسكەرىنە باسشى بولىپ، تىنىش ۋاقىتتا بۇرىندىق سەكىلدى وردادا جاتىپ الماي، قالىڭ قازاقتىڭ ورتاسىندا، بۇقارامەن ارالاسىپ ءجۇرىپ، ەلگە وتە ءقادىرلى، بەدەلدى بولعان. قازاقتىڭ حانى بۇرىندىق بولعانىمەن، حالىق بۇرىندىقتى بىلمەيدى، تەك قاسىمنىڭ سوڭىنان ەرەدى ەكەن. سويتسە دە قاسىم كوپ ۋاقىتقا شەيىن بۇرىندىققا باعىنىپ، ءوزى اسكەر باسشى ەسەبىندە عانا بولىپ جۇرە بەردى. تەك سوڭعى كەزدە بۇرىندىقتىڭ حان بولىپ تۇرۋىنا ەلدىڭ رازى ەمەس ەكەندىگى اشىلعان سوڭ، قاسىم حان بۇرىندىققا قارسى سوعىس اشىپ، ونى قۋىپ جىبەرىپ، ءوزى حان بولدى» دەگەن ناقتى تاريحي دەرەكتەردى كەلتىرەدى.

قازاق قازاق بولعالى نەشە ىقىلىم زامان ءوتتى. قازاق سايراندى دا سالدى، ويراندى دا كوردى. تۋ بايلاپ، اتتانداپ جاۋعا شاپقان جىگىتتەردىڭ اتىنا تۇرمان، جۇرتىنا قۇربان بولسام دەگەن، اقىندىق پەن باتىرلىق تىزگىنىن قاتار ۇستاپ، تۇرلاۋى جوق مىنا جالعاننان ەڭىرەپ وتكەن ەر ماحامبەتتىڭ «ەدىلدىڭ بويى ەن توعاي، ەل قوندىرسام دەپ ەدىم،  جاعالاي جاتقان سول ەلگە مال تولتىرسام دەپ ەدىم» – دەگەن ارمانى قازاق حالقى ەرىكتى ەل بولعاندا عانا ورىندالۋى مۇمكىن ەدى.

بەلگىلى عالىم ماناش قوزىبايەۆ  «تاريح زەردەسى» كىتابىندا جارىق كورگەن «باتىر-ەل قورعانى» دەگەن ماقالاسىندا: «قازاق جەرى – وتانىمىز. ال حالقىمىز رەسەيگە تاۋەلدى بولعان شاقتا ول وگەي وتانعا يە بولدى، توقالدان تۋعان بالاداي: «ۇلى اعانىڭ» «كىشى ءىنىسى» بولدى. جاتقا باعىندى، وگەي اكەگە تابىندى ول.  ءسويتىپ عاسىرلدار بويى باس ەركىندىگىنەن ايىرىلدى، قاناتى قايىرىلدى» –دەپ شيىرشىق اتىپ، «وتان-وشاعىم عوي مازداعان، شىراعىم عوي عارىشىمدا سامعاعان، قاسىرەتىم عوي وزەگىمدى ورتەگەن، قۋاتىم عوي ءومىرىمدى جالعاعان. وتان-بەرىك قامال، تاۋدان ەسكەن سامال. ەل ازاماتى وتان دەپ تولعاندى، وتان دەپ ۇرىس شەبىندە دولداندى، وتان دەپ جاۋىن جەرمەن-جەكسەن ەتتى، نە ءوز قانىن سەل ەتتى، كوزدىڭ جاسىن كول ەتتى» –  دەپ تەبىرەندى.

 «تاۋەلسىزدىك جولى – ءۇمىت جولى» دەگەن ماقالاسىندا: «ەل ازاماتتارى داۋدىڭ جولىنا ءتۇستى، ءسويتىپ جاۋدىڭ قولىنا ءتۇستى. بودان بولعان حالىقتى  جوڭعار، وزبەك بيلەدى، قامىرشا يلەدى، ەل ازدى، سارباز توزدى» – دەپ  تاريحي شىندىقتى شىمبايعا باتىرىپ، شىجعىرىپ تۇرىپ ايتتى.

يا، قازاق ەلى دەگەندە قيالىمىز كوككە ورلەيدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جەلبىرەگەن كوك تۋىن كورگەندە كەۋدەمىزدى ماقتانىش سەزىمى كەرنەيدى. ەركىندىك دەگەنىمىز ەڭسەسى بيىك، ەڭكەيمەي ەنەر اق وردا ەكەنىن تۇسىنەر شاقتا الدەكىمدەردىڭ ەسكىنى كوكسەپ، بوداندىق قامىتىن قايتا كيگىزگىسى كەلەتىن جىمىسقى ويىنا سەنگىڭ دە كەلمەيدى. ەركىندىك – ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس، ارينە! ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان حان ابىلاي، الاشقا ايبىن، ەلگە قورعان بولعان باتىرلار، حالىق مۇڭىن جىرعا قوسقان اقىندار، قارا قىلدى قاق جارعان بيلەرىمىز بەن القالى توپتا ءسوز باستاعان شەشەندەرىمىز كوزىنىڭ  قاراشىعىنداي ساقتاعان اتامەكەن جەر ءۇشىن، تۋىپ-وسكەن ەل ءۇشىن ارىستانداي الىسىپ، جولبارىستاي جۇلىسقان ارىستارىمىزدىڭ، جەلتوقساندا قىرشىنىنان قيىلعان بوزداقتارىمىزدىڭ قاسقالداقتىڭ قانىنداي اسىل جانى ارقىلى كەلگەن جەڭىسىمىز – ەركىندىك. اياۋلى اعالار ەگىپ، ارداقتى انالار سۋارعان ماۋەلى اعاشتان ەرتەڭگى ۇرپاق تەرەتىن جەمىسىمىز – ەركىندىك. سوندىقتان دا بابالارىمىز بايلىقتى دا ەمەس، اتاق-دانقتى دا ەمەس، ەڭ الدىمەن  ەركىندىكتى جانە ونەر الدى  – قىزىل ءتىلدى اتادان بالاعا ميراس ەتىپ قالدىرعان.

ومىرگە كەلۋ، كەتۋ، اجال ساعاتى جەتۋ جاراتىلىستىڭ زاڭى. الايدا، تىرلىكتىڭ ونسىز دا قىسقا جولىن شورت كەسىپ تاستاۋ تەك ارسىزداردىڭ عانا قولىنان كەلەدى. تاسمەشىن جىلى بولعان اشتىقتا قازاقتىڭ كوش باستاعان تۇيەسى، ءۇيىر-ۇيىر جىلقىسى، وتار-وتار قويى، تابىن-تابىن سيىرى قۇردىمعا جۇتىلدى. اش-ارىقتاردىڭ سۇيەگى اققالا بولىپ قالاندى. ءمۇيىز بەن تۇياق تۇگەل جينالسا دا، ادامداردىڭ ءتانىن قارعا مەن قۇزعىن شوقىپ، سۇيەگىن يت پەن ءبورى كەمىردى. ولاردىڭ كوبىنىڭ زيراتى دا جوق. مارقۇمداردىڭ اقتىق دەمى تاۋسىلعان جەردى  تىڭ يگەرۋ جىلدارى تۇرەنمەن قوپارعانبىز. اتا-بابامىزدىڭ توپىراققا اينالعان دەنەسىنەن ءوسىپ شىققان بيدايدىڭ نانىن جەپ جۇرگەنىمىزدى كوبىمىز بىلە دە بەرمەيمىز. شاش ال دەسە، باس الاتىن ءتىس تەحنيگى گولوششەكين قازاق دالاسىنىڭ اۋرۋ تىستەرىن قالدىردى دا، ساۋ تىستەرىن تۇپ-تۇگەل قاعىپ الدى. اماندىق-ساۋلىقتىڭ ءوزىن ەڭ الدىمەن مالىنان باستايتىن قازەكەم اۋەلى مالىنان، سودان كەيىن جانىنان ايىرىلدى. ءبىراق، «جانىم-ارىم ساداعاسى» – دەيتىن حالقىمىز ەشقاشان ارىنان ايىرىلعان جوق، اشتىقتان شىبىنداي قىرىلىپ جاتسا دا، وزگە بوساعاعا كىرىپ، قايىر سۇراعان جوق. ات توبەلىندەي بيلەۋشى توپتىڭ ەلدى قىرىپ، جەردى بوساتۋ ماقساتىندا جاساعان قاستاندىعىنىڭ جانە حالىقتىڭ بيلەۋشى پارتيا مەن ۇكىمەتكە دەگەن سوقىر سەنىمىنىڭ ناتيجەسىندە ميلليونداعان قازاقتىڭ جانازاسى دا شىعارىلماي، تاندەرى جەر قوينىنا دا بۇيىرماي، سۇيەكتەرى ايدالادا شاشىلىپ قالدى.

اجال ارانىنا اپارىپ قۇلاتقان ارسىزدىقتىڭ جاۋاپكەرى كىم؟! قاسقىر تاماقتاعان قويداي قىرىلعان باۋىرلارىمىزدىڭ ىزدەۋشىسى كىم؟! جاۋاپكەرى – بولشيەۆيكتىك، كوممۋنيستىك اپەرباقان ساياسات، سول ساياساتتىڭ جەتەگىندە كەتكەن شولاق بەلسەندىلەر. ىزدەۋشىسى – قازاق ەلى. سوندىقتان دا ساياساتتىڭ ق ۇلى بولماي، دالامىزدى ۇلى بولساق، كەلەشەكتەن قارعىس ەمەس، العىس الارىمىز حاق! ءبىر ءتۇيىر نانعا زار بولىپ، قىرشىنىنان قيىلعان، تۋعان ەلدەن اۋا كوشىپ، جات جەردەن توپىراق بۇيىرعان اتا-بابا ءارۋاقتارى ءبىزدى جەلەپ-جەبەپ، تار جەردە قولتىقتان دەمەپ جۇرگەنى انىق.

حالقىمىزدا: «ەلدى جامانداما – جۇرەتىن جەرىڭ، جەردى جامانداما – كىرەتىن كورىڭ» دەگەن تەرەڭ فيلوسوفيالىق ويعا قۇرىلعان قاناتتى ءسوز بار. بۇل ءسوز اسىمىزدى ءىشىپ، اياعىمىزدى تەپكەندەرگە، كورشى وتىرىپ، ءتىلىمىزدى سوككەندەرگە، دوستىق ءدانى وسكەن جەرگە الاۋىزدىقتىڭ ارام ءشوبىن سەپكەندەرگە بەرىلگەن جاۋاپ.

ءقادىرلى قوعامنىڭ قاسيەتتى قازىناسى دا، ەركىن ەلدىڭ ەرەكشە بايلىعى دا حالىق. ال حالىقتىڭ نەگىزگى بايلىعى – ءتىل. ەلىمىزدىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ تۇرعان ۋىقتاردى ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالاسىنا تەڭەر بولساق، سول ۋىقتاردى ۇستاپ تۇرعان كەرەگە قازاق حالقىنىڭ ءتىلى مەن ءدىنى، تاريحى مەن ءداستۇرى ەمەس پە! ەندەشە ەلىمىزدىڭ كوسەگەسى كوگەرىپ، اتا-بابا جولىن ۇستانعان جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ ءۇشىن كەرەگە بەرىك بولۋى قاجەت ەكەنى ايدان انىق.

 «ويان، قازاق!» – دەپ جار سالعان ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ انا ءتىلىنىڭ مۇڭىن جوقتاپ:«مەن زامانىمدا قانداي ەدىم؟ مەن اقىن، شەشەن، ءتىلمار بابالارىڭنىڭ بۇلبۇلداي سايراعان ءتىلى ەدىم. ءمولدىر سۋداي تازا ەدىم. جارعا سوققان تولقىنداي ەكپىندى ەدىم. مەن ناركەسكەندەي وتكىر ەدىم.ەندى قاندايمىن؟ كىرلەنىپ بارامىن، بىلعانىپ بارامىن. جاسىدىم، مۇقالدىم»، – دەپ تولعانعان جوق پا؟!

توزعان زامان بولدى، ازعان ادام بولدى، نەندەي قوعام بولدى؟!– دەيسىزدەر. بىرەۋ ءۇشىن بىرەۋدىڭ جانى اشىپ، مال ايداسا قويمايتىن، اتقا مىنگەندەر مەن تاققا مىنگەندەر شاققا جۇرگەندەرگە قارايلاسا قويمايتىن، شىندىقتى ايتىپ شىرىلداعاندار مەن قوجايىنى تاستاعان سۇيەك ءۇشىن ىرىلداعاندار ماڭايلاسا قويمايتىن زامان بولعانى راس. كىممەن    اراق   ىشسە، سونىڭ   سويىلىن    سوعاتىن، كىمنىڭ   تارىسى پىسسە، سونىڭ تاۋىعى بولاتىن،  كىممەن    سۋعا    تۇسسە، سونىڭ ارقاسىن  ىساتىن الاياقتار  مەن  جاعىمپازدار  كوپ   بولعان  سايىن، باتىڭكەسىنىڭ    باۋىن وزگەگە    بايلاتتىراتىن، ۇيىندەگى    شايىن    بىرەۋگە    قايناتتىراتىن، الدىنا كەلگەن   ادامعا   ايبات   قىلاتىن بايپاتشالار دا    جاۋىنقۇرتتاي قاپتاعانى راس.

يمانىنا ەمەس، جيعانىنا سەنگەندەر، بىلىمىنە ەمەس، بۇيىمىنا سەنگەندەر، ىلىمىنە ەمەس، تيىنىنا سەنگەندەر، قۇدايىنا ەمەس، قۇيعانىنا سيىنعان، قول استىنداعىلارىن اسىقتاي شيىرعان، دارەجەسى تومەنگە قۇلاق كەستى قۇلىنداي بۇيىرعان زامان بولعانى دا راس.

سودان بەرى زامان وزگەردى مە، ادام وزگەردى مە؟! ەندەشە سەن دە ويلان، قازاق! جەتكەن جەرىم وسى دەمە!  مۇحتار اۋەزوۆ ايتقانداي: «ەل بولامىن دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە!»  احمەت بايتۇرسىن ۇلى بولجاعان «ءبىزدىڭ زاماننىڭ وتكەن زاماننىڭ بالاسى، سونىمەن بىرگە كەلەر زاماننىڭ اتاسى» ەكەنىن ۇمىتپا. اۋزىڭا اباي بول. اراقتان الىس ءجۇر. جالاعا جۋىما. پالەنى قۋما. جەرىڭ مەن ەلىڭدى، قاسيەتتى ءتىلىڭدى ءقادىر تۇت. ۇلى اباي سوزىنە سۇيەنەتىن بولساق، «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي، تويادى قارنىڭ تىلەنبەي». ءوزىڭدى وزگەدەن كەم تۇتپا، ءبىراق، زورمىن دەپ ەسەپتەمە. سوندا قور بولمايسىڭ. «شالقايعانعا شالقاي، توبەڭ كوككە جەتكەنشە، ەڭكەيگەنگە ەڭكەي، باسىڭ جەرگە جەتكەنشە». ءوز جەرىڭە وگەي بولما. ورگە شىقساڭ دا، وكتەم سويلەمە. «جىلى-جىلى سويلەسەڭ، جىلان ىننەن شىعادى». ءبىراق، قاتتى-قاتتى سويلەسەڭ، سول جىلان ىنىنە قايتا كىرىپ  كەتەتىنىن  ەسىڭنەن شىعارما.

اق پاتشا مەن قىزىل يمپەريا ورىس تىلىنە ايقىن باسىمدىق بەرگەننەن كەيىن انا ءتىلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ جاريالانۋى اق اراق پەن قىزىل شاراپتى تويىپ ءىشىپ الىپ، ماستىقتان ايىعا الماي وتىرعان  قازاققا ايران ىشكىزگەنمەن  بىردەي بولدى. «حاننىڭ باسىن حان الار، قاردىڭ باسىن قار الار، نەمەن اۋىرساڭ، سونىمەن ەمدەل» دەگەن دە ءسوز بار ەدى، ءبىراق «ايراندى تويعان ادام ىشەدى، اراقتى تونعان ادام ىشەدى» – دەگەن ناقىل پايدا بولدى. قازاقتىڭ دەنساۋلىعى تۇزەلمەدى. قىزىل جۇتقانى قىزىپ سويلەپ، ءتىلىمىزدى بۇزىپ سويلەپ، داڭعويلانسا، اق ۇرتتاعانى وتكەن كۇنىن اڭساپ، ورىس تىلدىلەر ءۇشىن توست كوتەرۋدى داعدىعا اينالدىردى. ءتىل تاعدىرى تاعى دا تالاپايعا ءتۇسىپ، قازاقتىڭ قاسيەتتى ءتىلى قاجىمۇقانمەن ەرگەجەيلى الىسقانداي، اتتىلىمەن جاياۋ ادام جارىسقانداي  كۇي كەشتى. ورىس ءتىلى زوردىڭ ءتىلى بولىپ، قازاق ءتىلى تويدىڭ ءتىلى مەن قويدىڭ ءتىلى بولىپ قالدى. انا ءتىلىن دامىتۋعا مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجى قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولسا، ورىس ءتىلدى باسىلىمدار شولدەن كەنەزەسى كەپكەن بەيشارالارعا ساتىپ بەرگەن ۋداي بولدى.

نامىسى بار قازاق ازاماتى انا تىلىندەگى مەرزىمدىك باسىلىمداردى جازدىرتىپ الدىردى. الايدا، نارىعى تۇسكىر كوپ ادامدى ودان دا ماقۇرىم قالدىردى. دەمەۋشى مەن جەبەۋشىدەن دە قايران بولمادى. ويتكەنى، ولاردىڭ كوپشىلىگى توي تويلاۋدان قولدارى تيمەي ءجۇر ەدى. جالپى العاندا، وسى كۇنگى نامىسى بار  قازاقتىڭ كوبىنىڭ تابىسى جوق، تابىسى كوپ قازاقتىڭ نامىسى جوق. الدا-جالدا  وسى ەكەۋى ءبىر باسىنان تابىلاتىن ازامات بولا قالسا، ونىڭ دا جوعارعى جاقتا تانىسى جوق.

 «زامانىنا كاراي امالى» دەگەندەي،  ماتەلدىڭ دە ءمانى وزگەردى. «مالىم جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم ارىمنىڭ ساداعاسى» – دەيتىن قازاكەم «جارلى بولساڭ – ارلى بولما» دەگەن ەسكى ماتەلدى ەسكە ءتۇسىردى. بۇرىن «ءجۇز سومىڭ بولعانشا ءجۇز دوسىڭ بولسىن» – دەسە، ەندى «ءجۇز تەڭگەڭ بولعانشا ءجۇز جەڭگەڭ بولسىن» – دەيتىندى شىعاردى. قالاي بولعان كۇندە دە، ءاربىر سوزدە قيسىن بار.

جارتى ءداندى جارىپ جەگەن، ءبۇتىن ءداندى ءبولىپ جەگەن دوستار  انا تىلىندە ۇعىسۋدان قالدى. قازاققا انا ءتىلىن ۇيرەتكەننەن كورى نەگرگە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ وڭاي بولدى. قازاق تۇقىم شاشتى، ەگىنىن ءارامشوپ باستى. قازاق استىق وردى، قىزىعىن وزگەلەر كوردى. قازاقتىڭ باقشاسى ءونىم بەردى، جەمىسىن باسقالار تەردى.

مەشىتى كوپ، مۇسىلمانى از، قىمقىرۋشى كوپ، قىسىلعانى از قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ءبىراق، جىرتىق ءۇيدىڭ دە قۇدايى بار شىعار... وكتەم پيعىل قۇردىمعا كەتىپ جوعالسىن.    جۇرداي بولىپ تونالعان ءتىلىمىز وت باسىنا ورالسىن! قارتتارىمىز بۇرىنعى ويىنان قايتا باستادى. جاستارىمىز بەسىك جىرىن ايتا باستادى.

ىبىراي ايتقانداي، ول ءۇمىت ەتكەن دوستاردان ءبىز دە ءۇمىت كۇتەمىز.

ماعجان ايتقانداي، ءبىز دە ول سەنىم ارتقان جاستارعا سەنەمىز!

ايتا بەرسەك، ءسوز كوپ. ءىش قازانداي قاينايدى. كوكىرەكتە شەر كوپ. كوپ جاعدايدى ويلايسىڭ، قىلار شارا تاپپايسىڭ، بارماعىڭدى شاينايسىڭ. ىلگەرى باسقان اياعىڭ كەرى كەتىپ تۇرسا، ويىڭ ونعا، ساناڭ سانعا بولىنەدى.  تەڭگەمىز قۇنسىزدانعان سايىن ەڭسەمىز تومەن تۇسەدى. ەككەن ەگىن – توككەن تەرىڭ بەرەكەلى كۇزدە ىرىزدىق بولىپ ورالسا، قامبالار دانگە، جايىلىم تولگە تولسا دەيسىڭ.  قاريالار جاسى جەتپەي قارتايماسا، قازاندار اس پىسپەي جاتىپ ورتايماسا   دەگەن تىلەك تىلەيسىڭ. الايدا، ول تىلەگىڭدى ەلەپ-ەسكەرىپ جاتقان نارىق جوق، جەتىسىپ جاتقان حالىق جوق .

 «ءبارىمىز دە اۋىلدان شىققانبىز، ەلدىڭ جايىن ۇققانبىز»، – دەپ جەلپىلدەپ، جارعاق قۇلاقتارى جاستىققا تيمەي جۇرگەندەردى دە تۇسىنۋگە بولار. ءبىراق، «جاڭالىقتىڭ جولى وسى» – دەپ رەفورمانى جەدەلدەتۋ  دەگەن  اقىلعا قونبايدى. ويتكەنى، كۇنى جەتكەن بالا كۇشەنبەسە دە تۋادى. جالپى العاندا،  جاراتىلىستىڭ دامۋى ريەۆوليۋسيالىق جولمەن ەمەس، تابيعي ەۆوليۋسيالىق جولمەن جۇرگەنى ءجون.

             ەل تىزگىنىن كىمگە بەردىڭ؟

             كىمدەردىڭ سوزىنە سەندىڭ؟

             قانداي دەڭگەيگە كەلدىڭ؟

             نەندەي جاقسىلىق كوردىڭ؟

       ول جاعىن دا ابايلا! جاتقا دا جاماندىق ويلاما. ادال بولساڭ، جەردە قالمايسىڭ، ارام بولساڭ الىسقا بارمايسىڭ. اۋزىمەن وراق ورىپ قانا قويماي، قولى دا قيمىلداعان ادامعا كەدەيلىك جوق. بۇل دا مەنىڭ ءسوزىم ەمەس، ومىردەن كورگەن، كوڭىلىنە تۇيگەن ادامداردىڭ ايتقانى. مەن اسىلدىڭ سىنىقتارىن تەرىپ الۋشى، سول سوزدەردى ەلگە جەتكىزۋشى عانامىن.

ايتىلماسا، ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى. قۇيما قۇلاق بولسا، قۇيىپ الار. اقپا قۇلاق بولسا،اعىپ كەتەر. ودان كەلىپ-كەتەر زيان جوق. التاۋ الا بولسا، اۋىزداعى كەتەتىنى، تورتەۋ تۇگەل بولسا، توبەدەگى كەلەتىنى راس. بىرلىك بولماي، تىرلىك تە بولمايدى، بىرلىگىڭ بولماسا، بىر-بىرىنە كوڭىلىڭ تولماسا، ءۇيىڭ دە، كۇيىڭ دە بولمايدى، تەڭگە تۇگىلى، قالتاڭدا تيىن دا بولمايدى. ەشكىممەن تالاسپاي، كورشىڭە قاراسىپ، تۋىسپەن جاراسساڭ، تازا بولساڭ، مازاڭ دا بولادى. ءجۇسىپ بالاسۇعىن ايتپاقشى: «اق بولساڭ، قاراعا جۋىما، اققا قارا تەز جۇعادى، قارا بولساڭ اققا جۋىما، جۇققان كۇيە، ءبارىبىر كوزگە تۇسەدى».

وتكەندى ويمەن بارلاساق، تارتقان ازاپ، كورگەن قورلىق ەستەن كەتەر مە؟! بولاشاققا كوز جىبەرسەك، ايتىلعان ءسوز، شەرتىلگەن سىر ساناسىندا ساڭىلاۋى بار قازاققا شاققان شىبىن قۇرلى اسەر ەتەر مە؟! بەس جاستاعى بالاسىن بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ «سەن بارىنەن اقىلدىسىڭ» - دەپ ۇيرەتەتىن ەۆرەيدىڭ، الەمنىڭ سىرىن بىلۋگە، وتان ءۇشىن وتقا كىرۋگە دايىن جاپوننىڭ،  جۇرگەن ىزىندە قيقىم جاتپايتىن نەمىستىڭ، باقشاداعى اسقاباعىنان قۋىرداقتىق  ەت الاتىن كارىستىڭ، جوقتان بار جاساپ ساتقان قىتايدىڭ، جالعاندى جايپاپ وتەرمىن دەيتىن ورىستىڭ قازاقتان نەسى ارتىق؟! نەمەسە قازاقتىڭ ولاردان نەسى كەم؟! شىنتۋايتقا كەلگەندە، باتىرلىعى دا، اقىندىعى دا، اكىمدىگى دە ءبىر باسىنا جەتىپ ارتىلاتىن قازاقتىڭ كەمدىك كورگەن جەرى بولسا، ول دا ءوزىنىڭ تىرلىگى مەن بىرلىگىنە بايلانىستى.

 «قىتايعا بارساڭ – قىل بۇراۋ، ورىسقا بارساڭ – كەڭ تۇساۋ» دەيتىن الماعايىپ كەزەڭدە دە ابىلاي حان اقىل تاۋىپ، حالقىن امان ساقتاسا، ەرلەرى تۇلپارىن باپتاسا، سونداي زامان بۇل كۇنى دە ەل باسىنا تۋىپ تۇر. ناعىز ەرگە ەكى تاڭداۋ جوق. نە ەر بولىپ، باسىڭدى يمەي ءجۇرۋىڭ كەرەك. نە ەز بولىپ، قۇلدىق قامىتىن كيۋىڭ كەرەك.  ەل باسىنا كۇن تۋعان، ەلىن قورعار ۇل تۋعان كەشەگى زار-زاماندا دا وسىنداي تاڭداۋ بولعان. كىمنىڭ قانداي جولدى قالاعانىن، كىمدى اسىلعا بالاعانىن، كىمدى جاسىققا ساناعانىن حالىق ءوزى بىلەدى. ولاردىڭ شىن باعاسىن بۇگىن بەرمەسە دە، ەرتەڭ بەرەدى. حالىق ايتسا، قالىپ ايتپايدى. «جالعىز ءجۇرىپ جول تاپقانشا، كوپپەن بىرگە اداس» – دەگەن ءسوز دە سودان قالعان.

ابىلاي حاندى بىرەسە رەسەيمەن جاقىنداسىپ، بىرەسە قىتايمەن اقىلداسىپ، ءيىسى قازاق ءۇشىن دۇرىس ساياسات جۇرگىزدى دەپ ماقتايدى. وعان داۋ جوق. ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالسا، سويتپەگەندە قايتەدى؟ كەيدە كەنجە ۇلىمنىڭ مىڭەز-قۇلقىنان دا سوعان ۇقساستىق تابامىن. ۇلىما قاباعىمدى تۇيسەم، ول شەشەسىنە جاعىنادى دا، شەشەسىنەن تاياق جەسە، ماعان شاعىنادى. بىرەۋگە شاعىنباۋ ءۇشىن ەشكىمگە باعىنباۋ كەرەكتىگىن ءبىزدىڭ كورەگەن اتانىپ جۇرگەن اعالارىمىز قاشان تۇسىنەر ەكەن؟!

قالاي بولعان كۇندە دە، اداسساق تا، تالاسساق تا، وسى كۇنگە امان-ەسەن جەتىپپىز، سان اسۋدان ءوتىپپىز. بۇل دا از ولجا ەمەس. ەندىگى جەردە جاقسىدان ۇيرەنىپ، جاماننان جيرەنسەك، دوسى كوپپەن سىيلاسىپ، دوسى ازبەن سىرلاسساق، ۇيدە شەشەن بولماي، تۇزدە كوسەم بولا بىلسەك،  دوسقا اشىلعان الاقان، دۇشپانعا جۇمىلعان جۇدىرىق بولساق، ساۋساق بىرىكپەي، ينەگە ءجىپ ىلىكپەيتىنىن تەرەڭ تۇسىنسەك، كوپ قۋانىپ، از كۇرسىنسەك، بويعا سىڭگەن جامانشىلىقتى سىلىپ تاستاپ وتىرساق، اقىلىمىز ازباي، تونىمىز توزباي، قازاقتىڭ تاسى ورگە دومالايتىنى انىق.

الۋشىدان ساتۋشى كوپ، جۇمىسشىدان جاتۋشى كوپ، بيلەۋشى مەن سويلەۋشى كوپ زاماندا قوعامعا كوسەم بولۋ دا قيىن.  سوندىقتان دا باسشى بىرەۋ بولىپ، قوسشىلار وعان تىرەۋ بولسا، قولىندا بيلىگى بارلار جەتىم-جەسىرگە سۇيەۋ بولسا، ەلىمىز ءۇش بايلىقتىڭ – جەر، ەل جانە ءتىلدىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرعاندا عانا ماساتتانۋعا بولادى.

تاۋەلسىزدىك بىزگە نە بەردى؟!

جەرىمىزدى، سۋىمىزدى بەردى، جەلبىرەگەن تۋىمىزدى بەردى. ەلدىڭ تاڭباسىن بەردى، تىرلىكتىڭ ارناسىن بەردى. ەلدىگىمىزدىڭ بەلگىسىندەي بولعان تەڭگەمىزدى بەردى، جيعان-تەرگەنىمىزدى بەردى، وسىرىپ-وڭگەنىمىزدى بەردى. ءتىلىمىزدى بەردى، ءدىنىمىزدى بەردى، وسى كۇنىمىزدى بەردى. كەلەشەككە دەگەن سەنىمدى بەردى. بەرگەنىنەن بەرەتىنى ءالى كوپ.

ءبىراق، تاۋەلسىزدىكتى ماداقتاۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن شەشەندەرىمىز جاقسىلىعىمىدى اسىرىپ، جاماندىعىمىزدى جاسىرىپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى. كوش تۇزەلىپ كەتۋى ءۇشىن جاقسىلىقتى اسىرماي، جاماندىقتى جاسىرماي ايتقان ورىندى سەكىلدى. تاۋەلسىز دەگەن ءتاتتى ءسوزدىڭ  يىسىنە عانا بالقىپ، كوبىگىن كالقىپ جۇرگەندەر از ەمەس ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىە كەرەك. تاۋەلسىزدىك باياندى بولۋى ءۇشىن باسشىلاردا نىساپ، بايلاردا قايىر، كەدەيلەردە قاناعات بولسا دەيمىن.

ەركىندىك ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس، ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىنىڭ ىرگەتاسى. ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن، ەڭبەگىنىڭ ەسەسىن كايتاراتىن ەڭسەسى بيىك اق وردا. سول وردانىڭ تابالدىرىعىنان باستاپ كۇلدىرەۋىشىنە دەيىن قازاقتىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرسا، بۇل دا ۇلتىمىزدىڭ ابىرويى. وزگەگە ماقتانىپ كورسەتەتىن ۇلتتىق، حالىقتىق قۇندىلىقتارىمىز سول  وتاۋدىڭ ىشىنەن تابىلۋى كەرەك. اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان وسى ءداستۇر عاسىرلار بويى كونەرمەيدى.

تاۋەلسىزدىك كەلگەندە وشكەنىمىز جاندى، ولگەنىمىز ءتىرىلدى، بوركىمىزدى اسپانعا اتتىك. اققان قان، شىققان جاننىڭ وتەۋى قايتتى. كەشەگى الاش ارىستارىنىڭ ارمانى ورىندالدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ:«ءسوزى جوعالعان جۇرتتىڭ ءوزى دە جوعالادى» دەگەن ءسوزىنىڭ ءقادىرىن تۇسىندىك. ويتكەنى، تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقانعا دەيىن ءبىز دە سول ءسوزىمىزدى جوعالتىپ، قاسيەتىمىزدى توناتىپ، وتكەنىمىزگە  وك اتىپ، كەلەشەككە دە سول وقتى قارداي بوراتىپ، ءبىر كوزىمىزدى كىسىپ، باتپاق-سورعا ءتۇسىپ، اراق-شاراپتى تويىپ ءىشىپ، كورىنگەن جەرگە قۇسىپ جۇرگەنبىز.

ەلىمىزدە دەموكراتيالىق ۇردىستەردىڭ ورنىعىپ كەلە جاتقانى كەيىنگى ۋاقىتتا ءارتۇرلى پارتيالاردىڭ بەلسەندىلىك تانىتۋىنان جانە سايلاۋ تۋرالى زاڭدى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتۋدەن دە بايقالادى. سايلاۋ حالىقتى الداۋ ەمەس، تاڭداۋ بولعاندا عانا تۇبىندە كوسەگەمىزدى كوگەرتىپ، شاڭىراعىمىزدى شاتتىققا تولتىراتىنى انىق.

تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كۇنى قانداي سەزىمدە بولدىڭىز دەيسىز بە؟! قىزعا عاشىق بولعان جىگىت كانداي سەزىمدە بولسا، تۇڭعىشى ءدۇنياعا كەلگەن اكە قانداي سەزىمدە بولسا، سونداي سەزىمدە بولدىم.

الىپ-قاشپا اڭگىمەلەردى ەستىگەندە  ەرىكسىز جاعاڭدى ۇستايسىڭ. كورشى كوزىڭ الارتسا، جۇيكەڭ جۇقارادى.  «يت ۇرەدى، كەرۋەن كوشەدى» – دەيسىڭ دە، ارتى وكىنىش، الدى ءۇمىتتى جولعا تۇسەسىڭ.

كۇن مەن اي، جارىق شاشقان، سەن امان بول،

قارا جەر، اياق باسقان، سەن امان بول،

باس امان، باۋىرىمىز ءبۇتىن بولىپ،

جۇرەتىن كۇلىپ-ويناپ، ەل، امان بول!! – دەپ جاراتقاننان تىلەك تىلەيسىڭ. اللا جار بولسىن!

اقىلبەك قوجا ۇلى شاياحمەت 1951 جىلى تۋعان - احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قمۋ پروفەسسورى، جازۋشى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، حالىقارالىق شىعارماشىلىق اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، ق ر مادەنيەت قايراتكەرى