توكەن الجانتەگى. اڭىز البارىنداعى كۇمىر(باسى)
5
ەرتەڭگىلىك اس-سۋلارىن ءىشىپ، اتقا قونعاندا اقتايلاقتىڭ ارادا جوق ەكەنىن اڭعارعان نياز الپامساداي دەنەلى، جاۋ قاباعىنىڭ استىنان جانارى وت شاشا قادالعاندا باسقا تۇگىلى دوسىنىڭ دەگبىرىن قاشىرار، جاۋىنىڭ پىسىن باسار يتقاراعا قاراتا:
- جىگىتتەردىڭ كەيبىرى ارامىزدا جوق سياقتى عوي، ولار نەعىپ كەشىگىپ جاتىر؟ - دەپ ساۋال تاستاعاندا، قاراسۇر ءوڭى بۇلك ەتپەگەن باۋىرى:
- ە، كەلەر دە، - دەدى جايباراقات، - اداسىپ قالار جاس، بايەك بولا بەرەتىن بالا ەمەس، تابار قارامىزدى.
تىم سابىرلى، تىم الاڭسىز. سوعان سايىسا مىنا جوق بولۋدىڭ سىرى وعان ءمالىم بولسا كەرەك.
ءارى قاراي اعا قازبالامادى، ءىنى دە اشىلىپ ەشتەڭە ايتپادى. تەك قوزعالىسقا ەنگەندە جينالماعان شاتىرلاردى بايقاپ:
- ارتىمىزدى شاشىپ كەتكەنىمىز قالاي؟ - دەپ قايىرعاندا يتقارا قايتادان:
- ولاردىڭ ءوز يەسى بار عوي، نەسىنە الاڭدايسىز... - دەدى ەكىۇشتىلاۋ. سودان كەيىن اعا كوڭىلىن اۋلاماق نيەتپەن:
- ەندى ءبىر قونالقىلىق جول قالدى. ءساتىن سالسا ەرتەڭگى كىشى بەسىن كەزىندە ەل قاراسىن كورۋگە ءناسىپ جازار، - دەي جەڭىل جەلبەگەيىنىڭ ءتوس قالتاسىنان تۇسپەيتىن سىرتى كۇمىسپەن قاپتالعان ءمۇيىز شاقشاسىنا قولىن سوزا بەردى.
بۇل باۋىر ءبىر قيتيماسىن دە، قيتيسا جازىلارى قيىنداۋ جان. باسقانىڭ اۋانىنا جىعىلا قويمايتىن قىرسىقتىعى دا ءبىر باسىنا جەتەرلىك. ونى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. جەل جاعىنا شىعىپ كەتپەۋگە تىرىسىپ جۇرەتىندەرى سوندىقتان. سويتكەنمەن نياز الدىندا مىنەز كورسەتە المايتىنى ايان. ۇلكەندى سىيلاپ، ۇلكەندى ءقادىر تۇتقان كوڭىل باسسىزدىققا اتتاپ باستىرمايتىنىنا اينالاسىنداعىلاردىڭ كوزدەرى ابدەن جەتكەن.
مىنا جەردە دە يتقارا اۋەلگىدە قىڭىرلىققا باۋ تاققانىمەن، ارتىنشا سول باۋدىڭ تۇيىنگە اينالماۋىن ويلاي اعاسىنا قايتادان جۇعىسۋدى نيەت ەتە، ءسال وزىڭقىراپ كەتكەن نيازدى قۋىپ جەتۋگە اتىن تەبىنىپ قالدى. قاتارلاسقانىندا جانە تىلگە تيەك تاقتى:
- اعا، ايىپ ەتپەگەيسىز، - دەدى داۋىسىن مايدالاي، - اقتايلاق باۋىرىمىز الدەبىر شارۋانىڭ قامىمەن تاڭ قىلاڭىندا جولعا شىعىپ كەتكەن. ونى سىزگە كەيىننەن ايتا جاتارمىن دەپ ءتۇيىپ ەدىم.
توسىن حابارعا نياز ەلەڭ ەتتى:
- شارۋا؟ ساپار ۇستىندە ول تاعى قانداي شارۋا، توسىننان شىققان؟ ايتەۋىر تىنىشتىق پا؟
- تىنىشتىق، اعا، تىنىشتىق.
- قاسىنا جىگىتتەر الدى ما؟ يەن دالا يەسىز ەمەس ەكەنىن قاشاندا ۇمىتپاعاندارىڭ ءلازىم.
- اقتايلاق ونى بىلمەيدى ەمەس بىلەدى، سوندىقتان بەس-التى جىگىتتى قوسىپ جىبەرگەنمىن. كەشكىلىك، تىنىس الار تۇستا قايتادان قاۋىشىپ قالارمىز.
- ءجون-اق. بىزگە سەندەردىڭ امان جۇرگەندەرىڭ كەرەك.
- ول جاعىنان قام جەمەڭىز.
يتقارانىڭ سىرعاقسىعانىندا ءمان بار سياقتى. باسقاشا جاعدايدا بەتىڭ بار، ءجۇزىڭ بار دەپ بىلمەيتىن ادۋىن مىنەزدىڭ اياق استىنان سىنىقسىعانى وي قوزعايتىنداي. بۇل بىلمەيتىن ول نە جاعداي؟
مىيى سولق ەتكەندەي بولدى.
توقتا! الگىندە «ولاردىڭ ءوز يەسى بار عوي. وعان نەسىنە الاڭدايسىز»، دەمەپ پە ەدى. سوندا جاپان دالادا قانداي يە شاتىر جايىپ، ونى جيناپ جۇرەتىن؟ ماسەلەنىڭ باسقادا جاتقانى اقيقات.
وي، سۇمدىق-اي! جەتپىس جىل عۇمىر كەشكەندە بويىنا جەتى كۇنگە جەتەرلىك قۋلىق جيناماعانى ما؟ تۋىستارى مۇنى الداپ كەلەدى ەكەن عوي!
ساپارعا شىعار الدىندا نياز جىگىتتەرىنە بۇل جولى اسىپ-تاسىنباي، سالتانات شىرايىن اسىرەلەمەي، ەلەۋسىز ءجۇرىپ، بارار جەرگە ەلەۋسىزدەۋ جەتۋدى قاداي ايتقان. ولاي ەتكەنى – شارۋا جايىمەن جۇرگەن اۋىلداردى بوستان بوسقا دۇرلىكتىرمەۋدى ويلاعان. ارقا بويىن جاعالاي شىققاندا جولاي كەزدەسكەن اۋىل-ەل ىشىپ-جەمنەن تارىلتپاس، ال ارىدە قولدا باردى پايدالانارمىز دەپ تۇيگەن. اعايىن-تۋىستارى مۇنى ەلەمەگەنگە سيادى. ولار العا توپ اتتاندىرىپ، سول توپ قونار ورىن مەن ىشەر اس-سۋدى دايىنداپ قويىپ وتىرعان. ونى قالاي سەزبەگەن؟ ءتىپتى، مىناۋسى ازداي، ارتتاعىنى جيناپ الار جانە ءبىر جاساقتىڭ جۇرگەنى كۇمانسىز. سوندا ولار كىمدەر؟ ءدال جيىن-تەرىننىڭ باستالار تۇسىندا، مالدىڭ قوڭ جينار ۋاقىتىندا جىگىتتەردى ساندالتىپ قويعاندارى نەسى مىنالاردىڭ؟
ايتكەنمەن نارازىلىعىن ايتا ماڭايىنداعىلارعا جاق اشا المادى. بىلە-بىلسە ولاردىڭ ويلاعانى مۇنىڭ بەدەلىنە سىزات تۇسىرمەي، مۇنىڭ ابىرويىن كوتەرۋ قامى ەكەنى ءمالىم عوي. ەندەشە، كىمگە وكپەلەپ، كىمگە كىنا ارتقانداي، يەن دالا ءيىرىمىن كەشىپ كەلە جاتىپ. بولارى بولعاندى بولاتتاي قابىلداۋدان باسقا امالى جوق ءدال ءقازىر.
نياز ءىشىن الدىرماستان اتىن سيپاي قامشىلاپ، العا لەكىتە جونەلدى. ونى كورگەن باسقالار دا جول باسشىدان قالىسپاۋدى ويلاي مىنگەندەرىن جەلدىرتىپ، اقىرىندا ءبىرشاما ارالىقتى قالاي ەڭسەرىپ تاستاعاندارىن وزدەرى دە بايقاماي قالىستى.
ۇلان-عايىر دالادا الۋان-الۋان وڭىردەن ءوتىپ كەلە جاتقاندارى بەلگىلى. قۋ تاقىردى جاعالادى، ات تۇياعى باتار قۇمداقتان دا استى، ەندى، مىنە، تالايدان جاۋىن كورمەي تىرتىسقان، تىلىم-تىلىمگە اينالعان شولەيتتى ارتقا تاستاۋعا اينالعان. وعان سەندىرەتىن كورىنىس - بىرتىندەپ كوتەرىلە باستاعان، ۇيىسپاعا جەتپەسە دە تىربىقتان بوي اسىرعان وسىمدىك قارالارى. سوعان ىلىككەلى اتتار دا اۋىزدىعىمەن الىسا، اندا-ساندا بولسا دا باستارىن جەرگە قايىرا، ءشوپ شالىپ قالۋعا قۇمار.
وسىندايدا قايران دا قايران ارقا تۇسەدى ەكەن ويىڭا. كوكورايى قۇلپىرىپ، سەلەۋلى ءشوبى كۇن كوزىمەن التىنداي ءتۇسىن جايا تەربەتىلىپ، جۋسانى اڭقىپ، وزەن، كولدەرى شالقىپ ءدۇريا دۇنيەنىڭ بار شىرايىن كوز الدىڭا تۇندىرىپ قويادى ەمەس پە! سول شىرايدىڭ شۇرايىن سەزىنگەنىڭدە سۇلۋلىق پەن سىلقىمدىقتىڭ تۇنباسىن سىمىرگەندەي ءبىر جاسايتىنىڭ عاجاپ!
«ەكى ارىستاپ جاۋ شاپسا،
وق قىلقانداي شانسىلسا،
قان جۋسانداي ەگىلسە،
اققان سۋداي توگىلسە،
بەتەگەلى سارىارقا بويىندا
سوعىسىپ ولگەن وكىنبەس!» - دەگەندە ەر دوسپامبەت وسىنداي كەرىمدىكتىڭ كەرەمەتىنە ءسۇيىنىشىن باسا الماي ايتقان شىعار مىنا ءسوزىن.
نيازدىڭ دا ارقاعا قاراي قاشقاقتاي بەرەتىنى سودان. حان جايلاۋدىڭ ءبىر قاناتىن جايلاي، انا جاعى ەسىل، نۇرا، مىنا جاعى سارىسۋ وزەندەرىن بويلاي اۋىل قوندىرىپ، ارقا-جارقا تىرشىلىك كەشۋمەن كەلە جاتقانى ايان-دى. سول ءۇشىن كەيىنگى جىلدار شەڭبەرىندە بيلىك تىزگىنىنەن دە قاشقاقتاي، عۇمىرىنىڭ قالعانىن تىپ-تىنىش سارىارقادا كەشۋدى ۇيعارعان. ءبىراق، تىرلىك دەگەن تىنتىنسەك قويا ما، تىمىسكىلەپ تاۋىپ، ءتىنتىندىرىپ، مىنە، الىپ كەلە جاتىر، دىتتەگەن جاعىنا. كونەدى دە. ە، كونبەي قايدا بارعانداي؟ ءتىرى ادامدا تىرنەك تاۋسىلماعان. سول تىرنەكتىڭ دابىلى داربازاسىن جايعاندا اتقاق كوڭىلدىڭ انداعايلاي شاباتىنى تۇسىنىكتى ءجايت، ارينە.
شىم ويدىڭ جەتەگىندە وزىمەن-وزى بولىپ جەلدىرتكەندە جانىنا يتقارا باتىر قايتادان جاناسا بەردى.
- اعا، ءا، اعا، جول قىسقارسىن، مىنا سوڭىڭىزدان ەرگەندەرگە جاس كەزىڭىزدە ارلان قاسقىردى جالاڭاش قولىڭىزبەن ۇستاپ، قالاي بايلاپ اكەلگەنىڭىزدى ايتىڭىزشى؟ مەن ەستىگەنىمدى ايتسام بۇلار سەنەر ەمەس، - دەدى داۋرىعا سويلەپ.
- ءتايت ءارى! ارلانى نەسى تاعى؟..
دەۋىن دەگەنىمەن الدەنە ەسىنە تۇسكەندەي تىنا قالدى.
يتقارا باسىلاتىن ەمەس.
- جۇرتقا جايىلىپ كەتكەن وقيعانى نەسىنە بۇلدايسىز، ايتساڭىزشى مىنا ارتىڭىزدان ەرگەندەرگە، - دەپ تاقىمدايدى، - بۇلار ونى باسقالاردىڭ قۇلاعىنا قۇيسىن.
قاسقىر... ە-ە، ءتۇز تاعىسىن كىمدەر قۇرىقتاماعان؟ سويتكەنمەن ول وقيعانىڭ ءجونى بولەك ەدى. ۇمىتىلىپ كەتكەندى ەسىنە جانە ءبىر سالعانىن قاراشى مىنا كوكسوققاننىڭ...
بۇل حان جايلاۋدا بولعان وقيعا.
وندا ءالى بالاڭ كەزى. بوزبالالىق شاماعا ەندى جەتەر، دالا قىزىعىنىڭ ءدامىن ءوز بەتىنشە ەندى-ەندى تاتار تۇسى. سوعىس ونەرىنە بىرگە جاتتىعىپ، ات ءۇستى تارتىسقا بىرگە اۋىزدانعان حانزادالار بار، باسقالار بار، ءبارى كۇندەردىڭ كۇنىندە اڭشىلىققا شىعۋعا نيەتتەرى اۋعان. شىققاندا دا ۇلكەندەردىڭ باقىلاۋىنان تىس سايران قۇرۋعا ۋادە بايلاسقان. ول ءۇشىن قام جاساپ قازان-وشاق، ىشىپ-جەم ماسەلەلەرىن الدىن-الا پىسىقتاپ تا قويعان. اقىرى ويلاعاندارىنا جەتىپ تىندى. كۇندەردىڭ كۇنىندە اتتارىن باپتاپ، قارۋلارىن سايلاپ، توپتانا اتتانىپ قۇلا تۇزگە كەتە باردى.
جەلوكپە جاستارعا ءبارى دۋمان-دى. ات تەرلەتىپ جارىسۋ، جامبى اتىپ اركىمنىڭ مەرگەندىگىن سىناۋ، اۋدارىسپاققا ءتۇسىپ ايلالى مەن قايراتتىنىڭ شاماسىن بايقاۋ – ءبار-بارى سايران بارىسىندا بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءوتىپ، ابدەن ەلىكتىرىپ اكەتكەن. اتى وزعاننىڭ ابىرويى اسقاقتاپ، قۇرالايدى كوزگە اتقاننىڭ مەرەيى شالقىپ، اۋدارىسپاقتا جەڭگەننىڭ بىلەك پەن تاقىم ماراپاتى ارتىپ، ابدەن قىزىققا كەنەلگەن. ولجالارى دا جوق ەمەس. تاۋ اڭعارىن تىنتە ءجۇرىپ تۇسىرگەن بىر-ەكى ارقار، سارى جازىقتى سۇزگەندە سارىالا ءتۇسىن تاقىرعا جاسىرۋعا تىرىسقان، ءسال قارادان ۇركە قاشقاندا باۋىرىن جەلگە سۇيگىزە جۇيتكىگەن ونداعان كيىكتەر، بۇلكىلدەي جونەلگەندە قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايتىن قىردىڭ قىزىل تۇلكىلەرىنىڭ بىرنەشەۋى، سۋ بەتىن يرەكتەي جۇزگەندە جىلدامدىعىنا جانار ىلەسپەس ۇيرەكتەر قانجىعالارعا بايلانىپ ۇلگەرگەن. تەك، جەتىسپەيتىنى ءتۇز تاعىسىنىڭ اراسىنداعى تەكتىسى - قاسقىرلار عانا ەدى. كوبىنەسە كۇندىز جاسىرىنىپ، تۇندە جورتار ازۋلىلار ازىرگە كوزگە شالىنباي تۇرعان.
كۇندەردىڭ كۇنىندە ونىڭ ءساتى دە تۇسكەندەي.
ۋلاپ-شۋلاي ءبىر قالىڭ شۇباردىڭ اراسىن توپتانا ءسۇزىپ كەلە جاتقاندارىندا الدەكىم:
- ءماسساعان، مىناۋ ءۇيىر عوي! – دەپ باقىرىپ قالدى.
- قايدا؟
- قاي تۇستان كوزىڭ شالدى؟
- كانە، قايدان كوردىڭ؟
جان-جاقتارىنا اپاق-جاپاق قاراسقاندار اۋەلگىدە ەشتەڭەنى بايقاماعانداي ەدى، حابارشى قولىن شوشايتقاندا سول شوشايعاننىڭ باعىتىمەن وڭ قاپتالداعى قاراعانى ازداۋ تۇسقا جانار اۋدارعاندا، شىنىندا دا بۇلكىلگە سالعان بىرنەشە ءتۇز تاعىسىن بايقادى.
- انە كەتىپ بارادى!
- ءۇيىر ەكەنى انىق!
- زالىمدار جاسىرىنار جەرىن تاپقان ەكەن!
ارىدە قيقۋعا قيقۋ قوسىلىپ ماڭاي ازان-قازان بولدى دا قالدى. ءدال سول كەزدە جاسىرىنباققا بەكىنگەندەر قۋىس-قۋىستى پانالاۋعا جانۇشىرىپ، قۋۋدى نيەت ەتكەندەر دۇبىرگە ءدۇبىر قوسا اينالانى ايقاي-سۇرەڭمەن جاڭعىرىقتىرىپ، يۋ-عيۋ اتىراپ ءيىر-شيىر شابىسقا اينالىپ سالا بەردى.
مىنا سۇرگىننىڭ سوڭى اقىرىندا ءوز ناتيجەسىن بەرگەنى ايان. ارىدە شۇباردان پانا تاپپايتىنىن بايقاعانداي تاعىلار قالىڭنان اتىپ-اتىپ شىعىسىپ، سونادايدان كورىنگەن كوگىلدىرىن جايعان تاۋعا قاراي بۇكتەتىلە سالدى دەرسىڭ. توپتانا سالمادى، وزدەرىنە ءتان قۋلىقتارى شىعار، جەكەلەي، ءارقايسىسى ءار جاققا تاراي جان ساۋعالاۋعا كوشتى.
باسقالار باسقالارىنىڭ سوڭىنان جونەلگەندە نياز ءبىر ارلاننىڭ قاراسىن بايقاپ، سونى باستىرمالاتا قۋۋعا بەكىنگەن. اقىرى ەكەۋى جەكەگە ويىسىپ، ەكەۋارا كىم الارعا بارلارىن سالعاندارى اقيقات. قاسقىر قاشىپ، بۇل قۋىپ وزگەلەردەن مۇلدەم قارا ءۇزىپ كەتكەن-دى.
جان بەرۋ وڭاي ما، ارلان ءاۋ باستان جازىققا شىقپاي جىرا-جىلعا، ساي-سالا بويىن قۋالاي قاشۋعا تىرىستى. مۇندايدا مايعا قانعان قولداي جىلپ-جىلپ ەتەدى. ويپاڭداۋدان ورعىعان، قىرلاۋىتتان قارعىعان اتىڭ ەندى-اق تۇياعىمەن تاپتاپ وتەر دەگەنىڭدە بۇلت ەتە جانە ءبىر جىرىقتىڭ بويىن قۋالاي زىتىپ بارا جاتادى.
ءولدىم-تالدىمعا جەتكەندە ءتۇز تاعىسى الجاستى. مىنا قارا بۇلتتاي تۇيىلگەن دۇلەيدەن ءبۇيتىپ قۇتىلماسىن سەزگەندەي ەندى بەتىن تاۋعا قاراي ءبىرجولاتا بۇرا تارتتى دەرسىڭ. «قۇدايدىڭ بەرگەنى وسى شىعار»، دەپ ءتۇيدى مۇنى كورگەندە نياز جەلپىنىپ. ويتكەنى، جىقپىل-جىقپىلى جەتەرلىك بيىكتىككە شەيىن اجەپتاۋىر جەر جاتقان. وڭتايىنىڭ ءوزى سوندا، بۇل ارالىقتىڭ ءبىرسىپىراسى جازىقتىقتان تۇراتىن. قارتى كەلسە تاپ سول تۇستا سوعۋ كەرەك. سوعا الماساڭ قاپى قالعانىڭ.
بارىن سالدى. اتى دا ات-اق قوي، باستىرمالاتا قۋعاندا انانىڭ ادىمىن اشتىرمادى دەسە بولعانداي. ءبىرى ءتىلى سالاقتاعان قالپى ىرسىلداي، ەكىنشىسى ەنتىگە ەكىلەنگەندەر اراسى ەندى قۇرىق تاستامنان اسا المادى.
بۇلتالاق-بۇلتالاق قاشۋدان شارشادى ما، جوق، الدە ءجانتاسىلىم ەتەر الدىندا سوڭعى ايباتىن شەگىپ قالۋعا تىرىستى ما، اۋدەمدە كوكجال كىلت توقتاعان قالپى ءتىسىن اقسيتا كەرىگە بۇرىلىپ، قارقىنىن جوعالتپاستان قارسىلاي شاپتى. ارتقى ءسىڭىرلى اياعىمەن سەكىرگەندە ادامعا جەتپەس، ات القىمىنان الار قارعۋعا كۇش تاۋىپ، ءومىر مەن ءولىم جانتالاسىنىڭ ومىرگە بەيىمدىلىگىن جاريالاۋعا باعىتتالعان سوڭعى ارەكەتىن جاساپ قالدى.
ءدال سول كەزدە بالا كەزىنەن ماشىقتانعان قامشىگەرلىك ونەرىنىڭ كادەگە اسقانى ءسوزسىز. ونسىز دا دىراۋىن اينالدىرا اۋا وسقىلاپ كەلە جاتقان نياز ارلاننىڭ باس تۇسىن كوزدەي تارتىپ جىبەرىپ، ارتىنشا ەردەن ءبىر جاعىنا اۋا سۇپ-سۇر جۇندەستى جانە توبىلعى ساپپەن قيىستاي قاعىپ ۇلگەرگەن. ارتىنشا قارا جەرگە توپ ەتە تۇسكەن دىبىستى قۇلاعى شالدى.
ات ەكپىنىن باسا كەرىگە قايىرىلعانىندا جالما-جان باۋىرىن كوتەرىپ، وزىنە قاراي ايبات شەككەن ءتۇز تاعىسىن تاعى كوردى. ءبىراق، بۇل جولعى ايبات العاشقىداي قاھارلى شىقپادى، ءجاي عانا سەس كورسەتۋ اۋانىنان اسپاعان دالباسالىق كۇيىندە كوز الدىندا قالىپتى.
نياز ەندى جانارىن الدىنان ايىرماستان ءبىر قولىمەن قانجىعاعا بايلانعان قىل ارقاندى شەشتى دە، ودان قولما-قول بۇعالىق دايىنداپ، سونى ارلانعا تاستاپ جىبەردى. ءمۇلت كەتپەدى، قىل مويىننان تۇسكەن بۇعاۋدان قۇتىلۋعا بۇلقىنعان كوكجال ءوزىن-وزى قىلعىندىرىپ جاتقانىن اڭدامادى دا.
اياقتارىن ابدەن ماتاپ، ۇزىنشا تۇمسىقتى بوساماستاي شاندىپ تاستاعان شامادا ەر ارتىنا ولجاسىن وڭگەرە ىردۋ-دىردۋدان قايتا جينالا باستاعان توپقا جەتكەنىندە مۇنى كورگەندەر تاڭداي قاعىستى.
- ءماسساعان، نياز قاسقىردى تىرىدەي بايلاپ اكەلىپتى!..
- بولايىن ساعان، بولايىن!
- مىنانى قالاي ۇستاعانسىڭ؟ ءوزىڭدى جازىم ەتەدى دەپ قورىقپادىڭ با؟
- ە-ە، قوقاتىن بولسا ۇيىندە قالار ەدى عوي، قوتان كۇزەتىپ!
- ءيا دەسەيشى!..
نياز ولجاسىن ابىلمامبەت حانزادانىڭ الدىنا تاستاي بەردى.
- ساعان بايلاعانىم، حانزادا!
بۇل ەكەۋارا سىيلاستىقتىڭ ارناسىن تولتىرعان ءبىر سياپات ەدى. مۇنى سول جەردە ەكەۋى دە تۇسىنگەن-دى.
6
وتەر دە كەتەر دۇنيەنىڭ ءبىرىڭعاي وتكىنشىلىكتەن تۇراتىنى وكىنىشتى، ارينە. دەگەنمەن، سول وتكىنشىلىكتىڭ وكىنىش جۇرمەيتىن قىرىن اشقان بار ما، مىنا جالعاندا؟ جوق شىعار. بار بولسا وسى كۇنگە شەيىن مۇنى جەردەن جەتى قويان تاپقانداي ايقايلاپ جاريالار ەدى عوي. ەشكىم ۇندەمەيدى. ەندەشە، كىرەر قاقپانى تاپقان ادامنىڭ ءدال سولاي شىعار قاقپانىڭ تۇتقاسىنا قول سوزىپ تۇراتىنىنا سەنگەنىڭ ابزال.
شىن باعامداساڭ دوڭگەلەپ بارا جاتقان ۋاقىت دەگەن دوڭگەلەكتىڭ ارىنىن باسۋ مۇلدەم مۇمكىن ەمەس ەكەن. توقتاتام دەپ اۋرە بولۋدىڭ قاجەتى دە شامالى سياقتى. ويتكەنى، ۋاقىت - ءامىرشى دە، پەندە بالاسى سول ءامىرشىنىڭ باسىبايلى ق ۇلى ساناتىنداعى ءبىر مۇسكىن بولىپ قالا بەرمەكشى. قۇلدىڭ پەشەنەسىنە باعىنۋ بۇيرىعى جازىلسا، وگىز ەكەش وگىز دە ىڭىرشاعى شىققانشا قامىتىن سۇيرەتەدى عوي، سول باعىنىشتىلىقتىڭ سالماعىن سەزىنۋ ارقىلى ادامنىڭ ادامدىق بولمىس كوكجيەگىن ايقىنداۋعا مۇرسات الارىنا، دەگەنمەن تۇقياندى تۇنىقتىڭ قادىرىنە جەتپەي وتە شىعاتىنىنا كوزىن ابدەن جەتكىزگەن نياز ءالى كۇنگە اتىن سيپاي قامشىلاپ جول ۇستىندە كەلەدى. ايتەۋىر ءبىر توقتارى بارىنا سەنگەن كوڭىلى سول بەكەتتىڭ قاي تۇستان قارا قالقايتارىن اجىراتقان ەمەس. سويتكەنمەن، وعان جاقىنداي باستاعانىن ءىشى سەزەدى. مۇمكىن بۇگىن، مۇمكىن ەرتەڭ، قاڭعىر مەن داڭعىردىڭ دابىلىن دابىرايتار شايتان ەمەس قوي، ءبىر قۇلامادا وماقاسىپ، ءبىر سۇلامادا سەرەيىپ جاتىپ قالاتىنىنا كۇماندانباعانىمەن، قاي دارەجەدە سۇلايتىنىنا الاڭ. سويتە قالسا سوڭىنان قارا سالعانداردىڭ كوز دىمدارلارى شىن پەيىلمەن داۋىس قويا جوقتار ما، الدە، ءوزىن دە، وزگەنى دە الداۋسىراتار قوڭىرسىقتىقتىڭ قويىرتپاعىن شىپ-شىپ مونشاقتاتىپ بارىپ تۇك كورمەگەندەي جوندەرىنە جونەلە بەرە مە، ول ەندى بولاردىڭ بولعان شاعىنىڭ ەنشىسىندەگى جاعدايات.
سۇزبەگە سالسا شىندىق پەن جاساندىلىقتىڭ ءورىسى ۇنەمى قاتار جاتاتىنىن مويىنداۋعا ءماجبۇر. تەك، سول ەكى دۇلەيدىڭ قايسىسىنىڭ سالماعى باسىمداۋ تۇسەتىنىن اجىراتۋعا كەلگەندە نەگە مۇدىرە بەرەتىنىن تۇسىنبەيدى. بۇل، بالكىم، تىم بوساڭدىعىنان شىعار، بالكىم، ءدۇريا شاقتارعا دەگەن ساعىنىشىنىڭ باسىمدىعىنان ىقپالعا يە، ايتەۋىر، قوس قۇلاش كەبىنگە ورانعان قالپىڭدا كور قۇشاعىنا بەيداۋا ەنۋدى ازاپقا بالاعالى بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى. جانسىز قالسا دا دەنەڭدى جاعىمدىلىق شۋاعىنىڭ جەلپىپ تۇرعانى عانيبەتكە لايىق. تەك سوعان جەتۋ ءۇشىن تىرشىلىكتەگى ازاپ پەن توزاق وتىن كەشۋدەي-اق كەشۋدەن اجىراپ قالماعانى قولايعا جاعاتىنىنا يلانعان كوڭىلى دامىلدى ۇمىتتىرعانىنا بىرنەشە جاز بەن قىستىڭ جوباسىندا.
ۇلكەن ساپار ۇستىندە دە ول الاڭ شاقتىڭ الماعايىبىن بىلايعا ىسىرىپ، الاڭ دا الاڭ كۇندەردىڭ بۇلتىن ىدىراتا، شۋاق پەن شىراقتىڭ جارىعىن جۇرتىنا مولىنان ءتۇسىرۋ ءۇشىن اتقا قونعانىنا سەنىمدى. ەس بىلگەننەن ەرتوقىمنان تۇسپەگەن عۇمىر، بالكىم ەرتوقىم ۇستىندە كوزىن جۇمار. ول ەندى جاراتقاننىڭ قۇزىرىنداعى ەرىك. دەگەنمەن، تىرىلي تىرلىكتەن تارپاڭ دۇنيەنىڭ دابىلىن ارتىق ساناعان ءتۇيىننىڭ كەرىگە قايتار نيەتى بايقالماعانى دەمەپ، داريعا داۋرەندەگى ءدۇريا كوركەمدىكتىڭ جانىنا قۇت ەكەنىن ەشۋاقىتتا جاسىرماعانى دەم بەرەدى. شىرىشتان شىنايىلىقتى قۇت ساناپ، ءومىر بويى قۇت جەتەگىنە جەگىلگەنى سونىڭ سالدارىنان.
ءاي-اي، قۇبىلسا قۇيرىعىن ۇستاتپاس، قىڭىرايسا قىرىق ساقتان قىرسىق ۇيىرەر قايران تىرشىلىك دەسەڭشى! سەنىڭ ءقادىرىڭدى بىلە العان، قىزىعىڭا تويىندىم دەگەن ءبىر جاندى تابا الار ما، مىنا جارىق دۇنيەدەن؟ ءاي، تاپپاس-اۋ. جارلى جانىن سالعان، بارى مالىن سالعان، ءبىراق، ءبارىبىر دىتتەگەنىنە جەتە الماعاندار ارقا ەتى – ارشا، بورباي ەتى – بورشا كۇيىندە قومنان اۋا جىعىلىپ، ماڭگىلىك تىنىم اياسىنا ءسىڭىسىپ ۇلگەرگەن. بۇعان نە قايران، نە امال؟ باسقاسى باسقا، جاھانعا جارلىعىن اسىرعانداردىڭ ءوزىنىڭ اقىر سوڭىندا توپىراققا قالاي تەز ءسىڭىپ جوعالعاندارىن بايقاماي قالعانى ءشۇبا شاقىرمايدى. ءدال ءقازىر نيازدىڭ تابانى تيگەن مىنا توپىراقتا كەزىندە قاھارلى شىڭعىس حاننىڭ دا، ايبارلى اقساق تەمىردىڭ دە ىزدەرى ايشىقتالىپ ەدى عوي. بۇل كۇندە مۇلدەم كورىنبەيدى. قۇم سۋسىدى، جاڭبىر شايدى، جەل ۇيىتقىتتى، اقىرىندا ءبارى ءىزىم-عايىمعا اينالدى. بولعان-بىتكەنى وسى عانا. ءتىپتى، ساحاراعا ءسوزىن وتكىزبەك بولعان سىبان-رابداننىڭ دا قاراسى وشكەلى قاشا-ا-ان. ءبارى وتكىنشىلىكتىڭ تەگەۋرىنىنەن. سول وتكىنشىلىك كۇندەردىڭ كۇنىندە مۇنىڭ دا قاراسىن باتىراتىنىنا شاك كەلتىرگەن ەمەس. كەلتىرمەيدى دە. ويتكەنى، اقتىقتىڭ اقىرىنا جەتپەگەن، قويىرتپاقتىقتىڭ قوقىر-سوقىرىن اقتارۋدان اسپاعان پەندە بالاسى ەكەنىن ۇعىنۋعا مۇرشا تاپقان پاقىر بۇل.
سىبان-رابدان دەمەكشى...
ول دا سانادا جاڭعىرىعار ءبىر كەزەڭ ەكەن. ات اۋىزدىعىمەن سۋ ىشكەن، ەر تولارساقتان قان كەشكەن سول كەزدى ەسكە الۋدىڭ ءوزى اۋىر ەكەنىن نياز جان-تانىمەن سەزىنەدى. سويتكەنمەن ەسكە الماسقا تاعى امالى جوق. «اق تابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» وسى سىبان-رابداننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. مىڭ-سان قولدى باستاپ كەلگەن ونىڭ كىشى بالاسى شۋنو-دابو قازاق دالاسىن ويرانعا سالىپ قانا قويماي، ەندى ونى مۇلدەم جانشىپ تاستاۋعا نيەتتەنگەن-دى. بۇل ويىن جاسىرماعان دا. تۇركىستاندى العاننان كەيىن سايىن دالا كىندىگى ۇلىتاۋعا قاراپ ۇلي باستار ادەت تاپقان.
مىنە، وسىنداي سىن شاقتا تىزەرلەسە دە تىرسەگىن شايناتپاعان قازاق جاساعى قانداي امال-ارەكەتكە بارۋعا ءتيىستى ەدى؟ بىرىنشىدەن جاساقتىڭ نەگىزگى بولىگىن جويىپ الماۋدى ويلاپ جاۋ قاراسىنان الىستاۋ جاتقان ۇلىتاۋعا قاراي شەگىنۋدى ءجون دەپ تاپقان، اسكەر باسىلارى مەن اقىلماندار قاتارى. مۇنىڭ ەكىنشى قىرى دا بار-دى. ارقادا قالماق شاپقىنشىلىعىن كورمەگەن اۋىلدار ءالى جەتەرلىك بولاتىن جانە ولاردا اسكەري قولعا قۇيىلار تىڭ كۇش شوعىرى باسىم تۇرعان. سونىمەن قاتار، ءابىلقايىر باستاعان كىشى ءجۇز جاعىنان كەلەر جاساق تا ول تۇسقا قالماقتان بۇرىن جەتىپ، شەپ قۇرۋعا قولايلىلىق تۋدىراتىن. كەزى كەلسە قارسى شابۋىلعا شىعىپ، جاۋدى تالقانداۋعا دا ۇلىتاۋدىڭ جەر بەدەرى ءتيىمدى ەدى. تيىمدىلىگى سوندا، بىرىنشىدەن – جارتىلاي شولەيت ايماقتان قاجىڭقىراپ جەتكەن دۇشپاننىڭ ءوز مانىندە تىنىعۋعا ۋاقىتى قالمايتىن، ولار دەم باسپاي جويقىن ۇرىسقا كىرۋگە ءماجبۇر بولسا، ەكىنشىدەن – جاۋ جەڭىلە قالعان جاعدايدا شەگىنەر اياسى تارىلىپ، بەي-بەرەكەتى قاشقاندى تىقسىرا قۋعانداردىڭ مەرەيىن اسىرۋعا تاعى دا شالعايلىق ىقپال ەتەتىنى ايقىن-تىن. تىرەگىنەن ايىرىلعان دۇشپان قولى ءشولدى كوكتەي ءوتۋ بارىسىندا شەبىن ودان سايىن سەيىلتىپ قانا قويماي، ايبارىنان ايىرىلارى، سەنىمىن جوعالتىپ تىنارى كۇمان كەلتىرمەيتىن.
اقىرى سولاي بولدى دا. شۇبار تەڭىز جاعالاۋىنداعى بەتپە-بەت شايقاستا قابانباي باتىر باستاعان قالىڭ قول قالماق جاساعىن ءبىر وپىندىرسا، بۇلانتى بويىندا ءابىلقايىر باس بولا، قابانباي قوس قايىرا وماقاستىرا قۇلاتىپ، اقىرىندا جەڭىس دەگەن قۇدىرەتتى ءسوزدى قازاق دالاسىنا جايىپ جىبەرگەن. سول قۇدىرەتتەن قۋات العان حالىق ەندى ايباتىن اسىرا جاۋىنىڭ قۇتىن قاشىرار ۇلى كۇشكە اينالىپ شىعا كەلگەن.
مايدان دالاسىندا جاۋىنا جاي وتىنداي جارقىلداي تۇسپەگەنىمەن مىنا جەڭىسكە قال-قادىرىنشە نياز دا ءوز ۇلەسىن قوسقانىنا كامىل. دۇشپان جەمتىگىندە قالعان تۇركىستاندا وتىرىپ ول شۋنو-دابونىڭ اسكەر قاراسىن، ونىڭ باعىت-باعدارى مەن جاسار امال-ارەكەتتەرىن جاۋشىلار، قالا بەردى تىڭشىلار ارقىلى قازاق دالاسىنا ۇزبەي حابارلاپ وتىرعان.
العاشىندا نيازدىڭ بۇل جەردە قالۋىن باتىسقا بەتتەگەلى تۇرعان ءابىلقايىر حان دا، ارقاعا ويىسۋدى ۇيعارعان قابانباي باتىر دا، باسقالار دا قۇپ كورمەگەن.
- دۇشپان ءقادىرىڭدى بىلمەس. اتالىق ەكەنىڭدى بىرەۋ بولماسا بىرەۋدەن ەستىسە ابىرويىڭدى توگەر. قايت رايىڭنان، ەر سوڭىمىزدان، - دەگەن ءابىلقايىر كادىمگىدەي قوبالجىپ.
قابانباي دا:
- نۋ ورماننىڭ نۋلىعى وندا تامىرلانعان بۇتانىڭ كوپتىگىمەن، جايىلار بۇتاقتىڭ قويۋلىعىمەن اسپەتتەلەتىنىن ۇمىتپاعانىڭ ابزال. ءقازىر بۇل وڭىردە نۋ سيرەپ، سيديعان شىبىقتار عانا قالعانىن ءوزىڭ دە كورىپ وتىرسىڭ. ال، شىبىق اپتاپتا سايا، جاۋىن مەن داۋىلدا پانا بولىپ جارىتپاق ەمەس. سوندىقتان بىزبەن بىرگە كەتكەنىڭ ءجون. كۇش جيناپ، كۇمىس ەردىڭ ۇستىندە سالتاناتپەن قايتا ورالارمىز. سوندا ءتىلۋىمىزدى تىلەگەن بۇل جاقتاعى جۇرتپەن قايتادان جادىراي قاۋىشارمىز، - دەپ ءوتىلىپ قويماپ ەدى. ءبىراق، نياز العان بەتىنەن قايتپادى.
- تاعدىردان ەشكىم اسپاعان، - دەدى بايلام تەزىن نىقتاي، - ەگەر جاۋ قولىنان قازا تاپسام جاراتقاننىڭ بۇيرىعى سونى جازعان شىعار. ال، ەگەر ءتىرى قالسام مۇنداعى ونسىز دا تەپەرىشكە تۇسەر حالقىما سۇيەۋ بولاتىنىما سەنىڭدەر. مەنىڭ قارامدى كورگەندەر ۇنجىرعاسىن تۇسىرمەي، ەڭسەسىن جىقپاي ەرتەڭىنە ەلەڭدەي قارايتىن شاما تابادى. سول شامانى پايدالانا الساق، قۇزعا قۇلار سەلگە اينالدىرساق بۇرىنعى سەڭسەڭ تىرلىكتىڭ قاراسىن قاپىسىز قايتارارىمىز ابدەن مۇمكىن. ولاي بولسا، قيناماعاندارىڭىز ورىندى. اللا امان-ساۋ كورىسۋگە جازسىن!
جونگە كىم جىعىلماعان، شىندىققا كىم ارا تۇرا العان، ءابىلقايىر كەتكەن جۇرتىن جۇمىلدىرۋعا باتىسقا بەت تۇزەپ، قابانباي دا جىلجىعان ارقاداعى ەلگە اتتانىن دابىلداتا. قابانباي كەرۋەنىمەن حاندار مەن بەكتەر قاراسى دا ۇلى دالاعا قاراي ويىسقان. اقىرى مىنا دۇرمەك سوڭى جەڭىسكە ۇلاسقانىنا ءتاۋبا!
شۋنو-دابو نيازدىڭ كىم ەكەنىن بىلمەدى ەمەس، ءبىلدى. ءبىراق، ءبىر ەلدىڭ، ول ەل تىزەسىندە بۇلقىنسا دا، بەتكە ۇستارىن قازالاي المادى. بالكىم ءوزى وسىلاي ۇيعاردى، مۇمكىن اقىلماندارى سولاي كەڭەس بەردى، ايتەۋىر قازاق حاندىعى اتالىعىن ولىمگە بۇيىرماي، قيراعان تۇركىستاندى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسىن باسقارۋعا بەكىتتى. بۇل نەگىزگى شەپ العا وزعاندا تۋ سىرتىنان بۇلىك شىقپاۋىن ويلاعانىنان دا شىعار. ءبىر قۇدايعا عانا ايان دۇنيەنى قازبالاي المايدى، سويتكەنمەن تور ىشىندە جاسىماي، نەمەسە قانجوسا بولىپ ولمەي، دەنەسىن قۇزعىندار شۇقىماي ءتىرى قالعانىنا ءالى تاڭ.
جىلاندى ءۇش كەسسەڭ دە قۇمىرسقالىق ءالى قالاتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك، شۋنو-دابو قولىمەن ۇرىس بۇلانتىمەن شەكتەلمەدى، ودان كەيىندە دە سانداعان شاق پا شاق شايقاستار بولىپ جاتتى. دەگەنمەن بۇلانتىنىڭ قازاق رۋحىن كوتەرىپ كەتكەنىن ەشكىم جوققا شىعارماق ەمەس. سونىمەن قاتار، سىبان-رابداننىڭ كوكىرەگى وسى ۇرىستان سوڭ باسىلىپ، اقىر سوڭىندا دەمى ۇزىلگەنى دە سايىن ولكەنىڭ ءبىراز دامىلداۋىنا سەپ جاساعان.
قالماق ەلىنىڭ قايتا كۇش الۋى قالدان-سەرەننىڭ قونتايشى تاعىنا وتىرۋىنان باستالادى. سىبان-رابداننىڭ ۇلكەن ۇلى قالدان-سەرەن ءىنىسى شۋنو-دابوداي قىزۋقاندى ەمەس، ءبىر ىسكە بەكىنسە ويلانىپ بارىپ امال قىلار، ايماعىن جۇمسا جۇدىرىعىنا سىيعىزا الار بيلەۋشى ەدى. ونىڭ اينالاسىنا قاتالدىعى دا جۇرتقا اسەر ەتپەي قويمادى. كۇشتىنى سىيلار، سوعان باس ۇرار حالىق ەندى جاڭا قونتايشىنىڭ امىرىنە باس يۋگە ءماجبۇر بولدى.
بۇل كەزدە قازاق دالاسىندا دا ۇلكەن-ۇلكەن وزگەرىستەر ءوتىپ جاتقان. 1734 جىلى ءاز تاۋكەنىڭ مۇراگەرى سامەكە حان دۇنيەدەن وزىپ، ونىڭ ورنىنا حان سايلاۋ ماسەلەسى اشىق ءسوز بولا باستاعان. ءۇش ءجۇزدىڭ يگى جاقسىلارى جينالار ۇلكەن جيىن تۇركىستان ماڭىنداعى كۇلتوبەدە وتەدى دەپ بەلگىلەنىپ تە قويىلعان. ۇلكەن حان تاعىنىڭ يەگەرى ءاز تاۋكەنىڭ نەمەرەسى ابىلمامبەت سۇلتان ەكەنىن دە دۋالى اۋىزدار جۇرتقا تاراتىپ ۇلگەرگەن. ەندىگى ماسەلە اق كيگىزگە وتىرعىزىپ حان سايلاۋ توڭىرەگىنە توعىسقان. مىنە، وسى ارادا جاۋاپكەرشىلىكتىڭ نيازعا جۇكتەلگەنى بار. جان-جاقتان كەلگەندەر ايتۋلى ءراسىم تىزگىنىن نياز اتالىق ۇستاسىن دەپ شەشكەننەن كەيىن-اق دايىندىق شارالارى باستالىپ كەتكەن. اقىرى ءبارى ويداعىداي ءوتىپ، ۇلكەن تاق يەگەرى ابىلمامبەت قۇتتى ورنىنا قوناقتادى.
سول ابىلمامبەتتىڭ ىقتيارىمەن اتقا قونعانى مىنا سەرگەلدەڭى. ءبىراق وكىنبەيدى. ازدى-كوپتى تىرشىلىكتە جاقسىنى دا، جاماندى دا بىرگە كورگەن، اششىنىڭ دا، تۇششىنىڭ دا ءدامىن ورتاق تاتقان قاندىبالاق دوستىڭ ءبىر بازىناسىن كوتەرمەسە، ءبىر قولقاسىن جەرگە تاستاسا ءقايتىپ كاۋكيىپ جۇرگەندەي، نەسىنە كۇمپيىپ جەر باسقانداي؟ جوق، جۇرە دە، باسا الماس. ارى جىبەرمەس ەدى ارعى جاقتا ۇياتى شىمىرلاپ جاتقاندا. سولاي تاربيەلەندى، ءومىر بويى ۇستانعانى وسى قاعيدا. ەندى ول ولگەندە وزىمەن بىرگە كورگە تۇسەر. باسقاشا جاعدايدا ايىرىلماس.
«مەيلى، ايىرىلماسا ايىرىلماسىن. ار مەن ۇيات بەرىك قوناقتاعان جەردەن ايكاپىرلىك قاشقان، - دەدى ىشتەي بۇلقىنىپ قالىپ، - حالقىمدى ار مەن ۇياتىنان ايىرماعاي!»
ول ەڭسەسىن كوتەرە، كەۋدەسىن جازا جانارىن الىستارعا اۋدارعان ساتىندە الدەكىم:
- ءپالى! وزىڭە دە، تۇرىسىڭا دا بولايىن! - دەپ داۋىستاپ قالدى.
ءوز ويلارىمەن وزدەرى بولىپ كەلە جاتقان توپتاعىلار الدىدان قارا سالعان شوقىعا جاپىرلاسا قاراعاندا قاتقان تاستاي قالقايعان اتتىلىنى بايقادى. ونىڭ كىم ەكەنىن دە جازباي تانىدى. سونسىن:
- مىناۋ اقتايلاق اعام عوي! - دەپ ءبىرى تاڭىرقاي ءتىل قاتقاندا باسقالارى ءىلىپ الا جونەلىستى:
- تۇرىسى تۇرىس-اق قوي!
- دۇشپان كورسە تىراعايلاسىن، دوسىم كورسە كوزى تويسىن دەپ اينالاسىنا ايبار سالعانى شىعار.
- سالسا سالادى، اقتايلاق باتىر! قاھارلانسا قامال بۇزار، قاتۋلانسا قارا تاستى قاق ايىرار كۇش بەرگەن قۇدايى شەكسىز قولداعان سوڭ ايبار سالماق تۇرماق اسقارداعىنى قاقىراتار، مەنىڭ اعام!
- جاساي بەر، باتىرىم!
ءىنىسىنىڭ مىنا تۇرىسى جولداعى جولاۋشىلار اداسپاسىن دەگەن نيەتىنەن ەكەنىن اڭداعان نياز ىشتەي ريزالىعىن تانىتا جىميىپ قويدى.
اتالىق باۋىرلارىنا بەك رازى. ارالارىنان ەشكىمدى ءبولىپ-جارا المايدى. ءارقايسىسىنىڭ ءوز ورنى، ءوز ءقادىرى بار. يتقاراسى اناۋ شالتتىعىمەن دارالانعان، قۇلعاراسى مىناۋ اقىرسا الدىنا كەلگەننىڭ قۇتىن قاشىرعان. اقتايلاعى دا تۇر انە الىسقا ايبارىن اسقاقتاتىپ. بۇلار باردا ەلىن كىم باسىنعانداي، جەرىن كىم شاپقانداي. باسىنعىسى كەلەر دە، شابار دا تەكتىنىڭ تەكتىلىگىن تانىماعاندار. سويتكەنمەن، سوڭىنان يەسى ىشىنەن تەپكەن يتتەي قىڭسىلاپ كەيىن قاشار، وڭكەي مۇندارلار. ۇيشىگىنە جاسىرىنار، ەگەر جاسىرىنۋعا مۇرشا بەرسە. ءاي-اي، ساپپاس كوڭىل-اي، سايقال ءومىر-اي. ساپپاستىق باسپاسا قاۋىم اراسى بۇلىنبەس ەدى عوي، سايقالدىق ساباسىنان اسپاسا قويىن قورالاعان جۇرت قويداي موماقاندىعىن ساقتاي تىرشىلىك دەگەن الباردا تىرنەگىن جالعاستىرىپ، باقۋاتتىلىعىن ساقتاپ جۇرەر ەدى باعىن باسقاعا بۇيىرتپاي. ءبىراق... ءبىراق، اشكوزدىك پەن اشقاراقتىق جايلاعان الاڭقايدان الاڭ جوعالماعان زامان مىناۋ. اتتان شىقسا انداعايلاي شابارلاردىڭ ارتتى ويلاۋعا مۇرشاسى جوق. ماما اعاشقا بايلانعان جاراۋ اتتاردىڭ ەلەڭگە ەلىرىپ، بوساعاعا سۇيەلگەن قاداق نايزالاردىڭ جەل كوتەرىلمەسە دە وز-وزىنەن ءدىرىل قاعىپ تۇراتىندارى سوندىقتان. بۇل قاشانعا شەيىن جالعاسپاق؟ ءبىلىپ بولعىسىز. سويتكەنمەن ءبىر باسىلاتىنىنا نياز سەنەدى. سەنەتىنى – قايعى-مۇڭ ەشكىمگە ءناسىپ سىيلاماعان، جوقتاۋ سارىنىن عانا اكەلگەن. ەندەشە، سارىن جوعالماي سارساڭدىق قارا ۇزبەيتىنىن تۇسىنگەندە عۇمىردىڭ ماندەنەرى، تىرلىكتىڭ سالتانات جايارى بەك مۇمكىن.
اقتايلاقتىڭ ارىرەكتە، تۇتقىنداعى قازاق سۇلتانىنىڭ جاتقان جەرىن انىقتاۋدا، العىرلىق تانىتقانىن نياز ۇمىتقان ەمەس. وقيعا بىلاي وربىگەن.
سۇلتاننىڭ قاپىلىستا دۇشپان قولىنا تۇسكەنىن بىلگەن قازاق جاعى قالماققا بىرنەشە رەت ەلشىلەر اتتاندىرادى. دەگەنمەن ونىڭ ءبارى ناتيجەسىز اياقتالادى. قارسى جاق ازار دا بەزەر. سوزدەرىنە قاراساڭ ەشكىمدى كورمەگەن، ەشكىمگە قيانات جاساماعانداي سۇلۋ-سىپايى. قولدارىندا بۇلتارتپاس دالەل بولماعانسىن بۇلار بولسا-بولماسا ءپۇشايمان. ەندى نەندەي ارەكەت جاساسا شىندىققا جەتكەندەي؟
حان ورداسى ارى-سارىلىكتىڭ اۋجايىن قايىرعاندا اقتايلاق سىبىزعىسىن قويىنىنا تىعا قالماقتار جاعىنا ءوتىپتى دە، بەستەن، وننان ءۇي باسىن قۇراعان اۋىل-اۋىلدى جاياۋ-جالپىلاي ارالاي باستاپتى. وندا دا اۋىلدىڭ ىشىنە سىنالاپ كىرمەي، سىرتتاعى ويىن بالالارىن جاعالايدى ەكەن. اۋەلى سىبىزعىسىن قۇيقىلجىتا تارتىپ، قارا دومالاقتاردى ابدەن باۋراعان سوڭ تۇك بىلمەگەندەي قازاق جاعىنان تۇسكەن تۇتقىن جايىن ورتاعا قىستىرا قوياتىن بولىپتى. ءۇي اراسى ۇرلىعىن جاسىرماعان بالاڭ كوڭىل ەلاراسى ءمانىن قايدان ءتۇسىنسىن، اقتارىلىپ سالا بەرەتىن كورىنەدى. وسىلايشا بىرنەشە مەكەننەن دەرەك ءىزىن تابا الماعان جاس جىگىت اقىر سوڭىندا ءبىر تۇستان ىزدەگەنىن تاۋىپتى.
- وي، ساسىق قازاق پا، ول انا قىردىڭ استىنداعى جاپپادا بايلاۋلى جاتىر، - دەپتى ءبىر بالا بىلەتىنىن ماقتانا جەتكىزىپ، - مەن ونى كۇندە كورەمىن. كيىمدەرى ءايبات ەكەن، ولاردى اعام تارتىپ الىپ، ءقازىر شوقپىتقا وراپ قويعان. وزىنە سول كەرەك، مازامىزدى ەندى المايتىن بولادى.
جەر مەن اۋىلدىڭ ناقتى اتىن قايتا سۇراي ابدەن ناقتىلاعان اقتايلاق ەندى بوگەلمەيدى، تاساعا تىعىپ قويعان اتىنا مىنە ورداعا ورالادى.
حابار تيگەندە نيازدىڭ ءوزى جولعا شىققان-دى. اقىرى قالماقتارمەن كەلىسىمگە كەلە، سۇلتاندى ورداعا الىپ قايتقان.
بۇل اقتايلاقتىڭ كوزسىز باتىرلىعىمەن قاتار قاجەت جەرىندە قۋلىققا بارسا ۇتىلمايتىنىن كورسەتەر تۇسى ەدى. سويتكەن ءىنىنىڭ تۇرىسى اناۋ، جاپاندا قاعىلعان جالعىز قاداداي قىر باسىندا قالشيىپ. قاراڭنان ساداعاڭ كەتەيىن، قايران باۋىر!
7
جەتتى-اۋ اقىرى.
بۇلاردى قوزىكوش جەردەن كۇتىپ العان سالتاناتى جاراسقان جىگىتتەر ارنايى تىگىلگەن ون ەكى قانات اقشاڭقان ۇيگە تۇسىرگەندە كۇن ەكىندىدەن اۋا باستاعان شاما ەدى. سىرماقتى بويلاي جايىلعان بىرنەشە قابات قۇراق كورپە ۇستىنە جانتايعاندا نياز ءوزىنىڭ شارشاعانىن سەزىندى. جاس كەزىندە ايلاپ اتتان تۇسپەسە مىڭق ەتپەس بەل ءۇش-تورت كۇندىك سارسىلعا شىدامايتىن بولىپتى. بەل عانا ما، قارا سان ءۇزىلىپ كەتەردەي ۇيىپ، العا باسار قادامىڭدى كەرىگە تارتادى. شاۋ تارتقانىنىڭ بەلگىسى دە.
تىنىققىسى كەلدى. ابىلمامبەت حانعا سالەم بەرۋگە سودان كەيىن دە بارا جاتارمىن دەپ ءتۇيدى ىشىنەن. ونىڭ ءوزى دە جەتكەن اسۋ عوي، تۇسىنەر جەتپىس دەگەن جاستىڭ جەلكەدەن باسىپ تۇراتىنىن دەگەنگە سايىدى. باسىپ قانا قويماي جەل قاققان باقباق تۇبىتىندەي شاشىپ-شاشىپ تاستايتىنىنا كوزى جەتكەن شىعار ەندىگى. جەتسە نيازدىڭ مىنا جاتىسى كەردەڭدىگىنەن ەمەس، امالسىزدىقتان ەكەنىن بىلەر، بىلەر دە كوڭىلىنە الماس، اتالىقتىڭ الدىنا بىردەن كەلىپ سالەم بەرمەگەنىن.
قايران جۇردەك ۋاقىت دەسەڭشى! الارىن اياماي سىعىپ الىپ، قالدىرارىن مايى قاشقان مۇجىكتەي سورايتىپ قويعان قايران ۋاقىتقا نە ايتقاندايسىڭ. ايتارعا ءتىلىڭ دە، نازىڭ دا جەتپەس. ويتكەنى ول ىزديىپ العا وزۋعا اۋەس، سەن تىرتىڭداپ سوڭىنان سالپاقتاۋعا تاۋەلدىسىڭ. بۇل تاۋەلدىلىكتى مويىنداعان جالعىز سەن عانا ەمەسسىڭ. بابالارىڭ بار، باسقالار بار - ءبارى ايداعانىنا جۇرەر، يلەگەنىنە كونەر جاعدايدا قۇزىرىنا قۇلاپ تىنعان. ولاي بولسا، ۋاقىتقا ناز ايتۋ كۇپىرلىككە جاتاتىنىن بىلگەنىڭ ابزال. بىلگەننەن كەيىن وكىنىشكە جۇگىنبەي، قان-جىڭىڭدى قاسيەتتىگە جۇقتىرماعانىڭ ورىندى.
جۇقتىرماۋعا تىرىستى. كەۋدەسىنەن جانى شىقپاسا ءالى جۇقتىرمايدى دا. جىمىسقىلانا كىرىگىپ، جىلمىڭداي مىيىڭدى اينالدىراتىن جارىمەس ويلارعا جۇگىنۋدەن قاشقاقتاي بەرەتىنى سودان. ءقازىر دە وندايلار تەسىك-تەسىكتەن سىعالاسىپ، قارتى جەتسە سىنالاپ كىرىگۋ ءۇشىن و جەر، بۇ جەردەن قارا سالا ىربىڭداسادى. ايارلىعىنان، الداۋعا ءتۇسىرىپ، ارتىنان وپىق شالشىعىنا لاقتىرىپ كەتۋگە ىڭعاي العانىنان. نياز ونىڭا كونبەس، ءسىرا دا. جەتپىس جىل بويى سايقالدىققا ارىماعان، سارىۋايىمعا سالىنباعان سانا مىناداي ساندىراقتاردى دا قاپەرگە ىلمەس.
بەۋ، جالعان دۇنيە دەسەڭشى! بەۋ-بەۋ، ەنتىكپەدەن كوز اشتىرماي ەكىلەنۋگە عانا كوندىكتىرگەن قايران عۇمىر! شىر ەتىپ جارىق ساۋلەگە كەلگەن ساتتەن باستاپ ءسابيدىڭ اياق-قولىن دامىلسىز تىربىڭداتاتىنى تىرشىلىك ۇستىندەگى تىنىمسىزدىققا دايىندىعىنىڭ باسى ەكەن-اۋ. بۇدان بىلايدا ەندى وعان مۇلدەم تىنىسقا جۇگىنۋ جوق: قاز-قاز تۇرادى، ءتاي-تاي باسادى، سونسىن تابانىنا تۇز سەۋىپ العانداي جۇگىرەدى كەلىپ. توقتامايدى. توقتاۋدى مۇلدەم ۇمىتادى. ۇمىتاتىنى، تۇپتىڭ-تۇبىندە دامىل تابار تۇسقا جەتەتىنىن بىلەدى. ماڭگىلىك دامىل بەلدەۋىندە جانى تىنىشتىققا كىرىگەتىنىن سەزىنەدى. سول سەزىم توقتاتپايتىنى داۋسىز. ايالىس تابۋدىڭ القاراكوك دۇنيەدەن بەزىنۋگە جەتكىزەتىنى اقيقات. ولاي بولسا، نيازدىڭ تاپ ءقازىر ورنىنان كوتەرىلگەنى دۇرىس سياقتى. شالجيىپ جاتارى ءالى الدا عوي. سوندا جاتار-اق كوسىلىپ...
وز-وزىنەن ۇيالىس تاپتى. مۇنى باۋىرلارى نەگە جورىماق، باسقا جۇرت نە دەمەك، تىرايا سۇلاعانىن بايقاسا؟ تاستىڭ ۇگىتىلگەنى، تاۋدىڭ مۇجىلگەنى دەگەنگە سايىپ اياۋشىلىق تانىتپاق پا، الدە «تەبىنگىدەگى تورى توڭنان تۇياعىن الدىرىپتى» دەپ تىرق-تىرق كۇلە بەتتەرىن شىمشىسپاق پا؟ مۇنداي قورلىققا جانى قالاي شىداماقشى؟ ونى ەستىگەن قۇلاقتىڭ تاس كەرەڭ بولىپ قالعانى الدەقايدا جاقسى دا!
نامىسقا شاپقان كەۋدە جاستىقتان باسىن كوتەرتە بەردى. «جوق، مەن ءالى جىعىلار تۇسقا جەتكەن جوقپىن! - دەدى سونسىن تىستەنە كۇبىرلەپ، - ولاي بولسا، يلەنىپ جاتىپ العانىم جاراماس».
جۇرەلەي وتىردى. كەۋدەسىن تىكتەدى. بايقايدى، ماناعىداي ەمەس، ءسال جاتىپ تۇرعاندىعىنان با، اجەپتاۋىر تىنىعىپ قالعانعا ۇقسايدى. قارا سان ۇيىسىن باسىپ، الپامساداي دەنە دەل-سالدىعىنان ايىعا باستاپتى.
«ەندى كىم تابالاعانداي، - دەپ كۇبىرلەدى مىنا جاعدايىنا جاس بالاشا قۋانا، - بىزگە كەسكەن تەرەكتەي قۇلاۋعا ءالى ەرتەرەك. ەر بولىپ تۋعان سوڭ ەرلەردەي تىك تۇرىپ ءولۋ بۇيىرسا سول جاراسقان. ولاي بولسا شيراۋعا ءتيىستىمىز. ابىلمامبەت الديار دا، مەن دە جۇرت ازباس ءۇشىن، دالامىز جات تابانىندا توزباس ءۇشىن ەڭسەلەنىپ جۇرۋگە ءتيىستىمىز».
ءوزىن-وزى وسىلاي قامشىلاپ العان نياز ەندى مۇلدەم وزگەرىپ، باسىن كەكجيتكەن قالپىندا ءۇي ءىشىن شولىپ شىقتى. شەبەردىڭ قولىنان ەندى شىققانداي ءۇي سۇيەگى تىم جاڭا ەكەن. كەرەگە، شاڭىراق، ۋىق اقجوندىعىنان ارىماسا، ىس تيە قويماعان كيگىزى ءاپپاق ءتۇسىن ساقتاي، جيەكتەلگەن ويۋ-ورنەگىن ايشىقتاي جانار اربايدى. جالعىز كيگىز عانا ەمەس، باسقۇرلارى مەن جەلباۋلارىنىڭ ءوزى ءتۇرلى-تۇستى جىپتەن اشەكەيلەنە كومكەرىلىپ كوز جاۋىن العانداي.
ىشكە جينالعان جۇكتەن دە ءمىن تاپپاسسىڭ. وڭ جاققا اعاشتان قيۋلاستىرعان ساكى ورناتىلىپ، ونىڭ ۇستىنە كەستەلەنگەن كورپە-جاستىق جينالعان. كەرەگەگە اينالا تۇسكيىزدەر تۇتىلىپتى. ءبارى كەلىستى، ءبارى قوناق كوڭىلىنەن شىققانداي.
از-كەم ارالىقتا جانى جادىراي باستاعان اتالىق ەندى ۇيدە قامالا بەرمەي سىرتقا شىعۋدى نيەت ەتە ورنىنان كوتەرىلۋگە قولىمەن جەر تايانعانىندا تىستان «حان كەلە جاتىر!» دەگەن داۋىس جەتتى قۇلاعىنا. ول ءبىر عانا رەت جاڭعىرىقپاي، بىردەن بىرگە وتە بىرنەشە مارتە قايتالاندى. ەندەشە قاعىس ەستىمەگەنى ايان. سوندا بۇل كىم بولدى ەكەن؟
ويلانىپ ۇلگەرگەنشە سىقىرلاۋىق سەرپە اشىلىپ، ىشكە يىعىنا قامقالى جەلبەگەي جامىلعان، باسىنا توبەسى بيىكتەي سىرىلعان، ەتەگى ەكى جاققا قيىلا قايىرىلىپ، ويۋمەن ورنەكتەلگەن تاقيا كيگەن حان وتە بەردى. ءتورتباق دەنەسى مەن شيراق ادىمىنا قاراپ بىردەن تانىدى، بۇل كەلگەن تۇركىستان اۋماعىن بيلەپ تۇرعان بولات حان بولاتىن.
- اسسالاۋماعالەيكۇم، قادىرمەندى اتالىق! - دەپ ول وڭ قولىن جۇرەك تۇسىنا قويا، باسىن ءسال يە سالەم سالدى تابالدىرىقتان اتتاعان بويدا.
- ۋاعالەيكۇمىسسالام! - دەدى نياز جول قاعيداسىنا ساي جاۋاپ قاتا، - اللا جار بولسىن!
- الەي بولسىن، اعا! ءسىز كەلدى دەگەندى ەستىگەندە تىپىرشىپ ورنىمدا وتىرا المادىم، سونسىن سالەم بەرەيىن دەپ شىققان بەتىم ەدى.
- بارەكەلدى! عۇمىرلى بول! ءبىراق، الدىڭا بارىپ، سالەم بەرۋ جولى مەنىكى ەدى عوي...
- جوق، قادىرمەندىم، الىستان التى جاسار بالاسى كەلسە الپىستاعى اتاسى سالەم بەرەر حالىق ەمەسپىز بە؟ ءسىز الىستان ات ارىتقان مەنىڭ، مەنىڭ عانا ما، ءدۇيىم ەلدىڭ قالاۋلىسىسىز. ولاي بولسا، ءسىزدى كۇتۋ مەنىڭ مىندەتىم ەكەنىن ۇمىتپاعايسىز.
- وركەنىڭ ءوسسىن!
از عانا ءتىل قاتىسقاننان كەيىن بولات حان بەرى اتتاعاندا اتالىق ورنىنان لىپ ەتە قالاي تۇرىپ كەتكەنىن اڭعارمادى. ارىدە ەكەۋى ءتوس ءتۇيىستىردى.
ەندىگى تىلگە نياز مۇرىندىق بولدى.
- ءيا، مال-جان امان با؟ - دەدى قايتادان تىزە بۇككەندە حانعا ءجۇزىن بۇرا.
- ءدىن امان.
- اكەڭ باقۋاتتى بولار؟
- اكەمنىڭ دە جاعدايى جاقسى. تەك، مىنا ماسەلە قاراسىن شالدىرعالى ۋايىمداڭقىراپ جۇرگەن ج
