("قازاق ەلىنە - 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە)

ارىلۋ

(ولەڭدەر توپتاماسى...)

* * *

ازۋىن ايعا بىلەگەن ارىستاندارىم-اي!..

جەرىم جاتقا كەتپەسىن دەپ،

ارتىمدا قالعان كوبەگەن

جات جۇرتقا قۇل بوپ وتپەسىن دەپ –

قانىڭدى توكتىڭ!..

... نە تاپتىڭ؟!

اڭساعان تاڭىم اتقان شىعار دەپ،

قورلىعى جاتتىڭ باتقان شىعار دەپ –

بارىمدى توكتىم!..

... نە تاپتىم؟!

* * *

«... عاسىر اتىمەن انت ەتەمىن!..»

عاسىر سۇرەسى، 1 ايات. ...وكىنىشتى!

مىناۋ دۇلەي عاسىردىڭ بەتى كۇشتى.

ادىلدىكتىڭ كىسەندەپ اياق-قولىن

توبەسىنە كوتەرگەن وتىرىكتى!..

وكىنىشتى!..

جەركەنىشتى...

تانىمايتىن توپاستار وڭ-تەرىستى،

تالاپايعا ءتۇسىرىپ، توز-توز ەتىپ

تۇگەسۋگە اينالدى جەر – كەنىشتى

...جەركەنىشتى!

جاراتقان-اي!..

جالماۋىزعا كۇنىمدى قاراتقان-اي!..

بارىڭدى العان، بويداعى ءنارىڭدى العان

باسقا شىقتى قانسورعىش بالاقتاعى-اي!..

...جاراتقان-اي!

كىم كىنالى؟!.

...ءتۇن وتكەن سوڭ كۇمانسىز كۇن شىعارى!

سەرگەلدەڭگە سالعاندار سەندەردىڭ دە –

باستارىڭا تۋادى بۇل كۇن ءالى!..

...كىم كىنالى؟!

* * *

«... كىمدە-كىم ازسا اللا ولاردىڭ

ءماۋلىتىن ۇزارتا بەرەدى... »

ءماريام سۇرەسى، 75 ايات.

20 – 50

قۇداي بىزگە بەرگەن ەكەن، بەرگەن ەكەن مول قىلىپ

جەرىمىزدىڭ ءاستى-ۇستىن قازىناعا تولتىرىپ!..

قانشا شاشسا سارقىلمايتىن بۇل نە دەگەن كەڭشىلىك –

قانشا السا دا تاۋسىلمايتىن بۇل نە دەگەن مولشىلىق!

قۇداي ءوزى بەرگەن ەكەن، بەرگەن ەكەن اياماي!..

جابىلا كەپ تالاسا دا بالعا قونعان اراداي،

جابىلا كەپ توناسا دا جان-جاعىنا قاراماي –

ءتاڭىرى ءوزى نەسىبەسىن ارتىق ەتكەن قازاق-اي!..

قۇداي ءوزى جاراتقان سوڭ ەتەك-جەڭىن كەڭ قىلىپ،

وڭىن سولعا، جوعىن بارعا، بارىن نارعا تەڭ قىلىپ!..

كەڭدىگى مەن تەڭدىگىنىڭ تاعى رەتىن كەلتىرىپ –

ارتىن اسىل شەجىرە قىپ، الدىن داڭعىل جول قىلىپ!

قۇداي ءوزى بەرگەن شىعار كەڭ پەيىلدى حالقىما،

ەلىنە ساي ەرلەرىم بار كۇن كورىكتى، تاۋ تۇلعا!..

بۇكىل الەم تاڭ قالۋدا بايلىعىڭا، داڭقىڭا –

قازاق بولىپ كەتكەن جوق پا ۇيعىرىڭ دا، سارتىڭ دا!..

قۇداي ءوزى قۋات بەرىپ،

ءتاڭىر جولدى وڭعارسىن!

قولتىعىڭنان قىزىر دەمەپ، پەرىشتەلەر قولداسىن!

كۇنشىلدەردىڭ كوزى شىعىپ، ساعى سىنىپ سورلاسىن –

جەتسەك جەتتىك، جەتە الماساق – ارتىمىزدا ءسوز قالسىن!..

*  *  *

بار مەنەن جوقتىڭ اراسى

جەر مەنەن كوكتەي قاراشى.

كورىنگەن يتكە جەم بولدى-اۋ

قازاقتىڭ قارا بالاسى!..

قازاقتىڭ قارا بالاسى،

ىشىنە تولىپ نالاسى

قارايدى كوككە قايدا دەپ –

جازىلماس دەرتتىڭ داۋاسى؟!

جوعىڭدى جۇرتتان جاسىرىپ،

بارىڭدى ەلدەن اسىرىپ،

جۇرگەندە جوققا باس ۇرىپ –

بارلىعى كەتتى ساتىلىپ!..

التىنى كەتىپ – تاس قالدى،

اسىلى كەتىپ – ناس قالدى...

ولسە دە كوزى تويمايتىن

قۇلقىنى جامان «اش» قالدى!..

تەكسىزدەر تاققا وتىردى،

ۇلتان قۇل سالدى كەسىردى.

جاعىمپازدارعا جال ءبىتىپ –

ۇرى مەن قارى ەسىردى.

ولەيىن دەسە اجال جوق،

كونبەيىن دەسە امال جوق!..

تىرلىگى بۇيتكەن قۇرىسىن –

ايتەۋىر جۇرگەن ادام بوپ!..

كورمەگەن كەبىڭ كوپ ەكەن،

اجالىڭ ءبىراق جوق ەكەن...

ءتىرى ولىك بول دا جۇرە بەر

تىرشىلىك ءتاتتى دەگەنمەن!..

...بار مەنەن جوقتىڭ اراسى

جەر مەنەن كوكتەي قاراشى.

كورىنگەن يتكە قور بولدى-اۋ –

قازاقتىڭ قارا بالاسى!..

ەكى باس...

...ماحامبەتتىڭ باسىن الىپ،

ايىرىلدىڭ تىلىڭنەن!

جارقىلداعان جاسىنىڭنان –

ساڭقىلداعان ۇنىڭنەن!..

ماحامبەتتىڭ باسىن شاۋىپ،

ايرىلدىڭ رۋحتان!

تىرشىلىگىڭ – سالقىن تابىت،

تامىرىڭدا سۋىق قان!..

ماحامبەتتىڭ باسىن كەسىپ،

ايرىلدىڭ شىندىقتان!

قايتا ومىرگە كەلسەڭ دە ەندى –

قۇتىلمايسىڭ قۇلدىقتان!..

ماحامبەتتىڭ باسىن ساتىپ،

ايرىلدىڭ ارىڭنان!

ەندى مىنە، قۇتىڭ قاشىپ –

قۇلعا اينالدىڭ جاعىنعان!..

...حان كەنەنىڭ باسىن الىپ،

ايىرىلدىڭ تاجىڭنەن!

ەلدىگىڭ مەن تەڭدىگىڭنەن –

ەرلىگىڭ مەن سانىڭنەن!..

حان كەنەنىڭ باسىن شاۋىپ،

ايرىلدىڭ تاعىڭنان!

بويىڭداعى اسىلىڭ مەن

باسىڭداعى باعىڭنان!..

حان كەنەنىڭ باسىن كەسىپ،

ايرىلدىڭ باسىڭنان!

توبىر بولدىڭ كوتكە تەۋىپ

كىم-كورىنگەن باسىنعان!..

حان كەنەنىڭ باسىن ساتىپ،

ايرىلدىڭ نامىستان!

...قايران، مەنىڭ باسسىز ەلىم –

قايران، ەكى ارىستان!..

* * *

«... ادامداردان ەسەپ الاتىن ۋاقىت تايادى،

ءبىراق ولار قاپەرسىز كۇيدە... »

تا-ھا سۇرەسى، 79 ايات.

ارىلۋ

...جەتەم دەپ جارلى بايعا، باي قۇدايعا

جارىسقا جانتالاسقان جان شىداي ما؟

بۇل جالعان، بوق دۇنيە جوق سەكىلدى

ءبىر كۇنى وتەر دەگەن ەشبىر ويدا!..

كەلمەيتىن سيراعىنان سىردىڭ سۋى،

بيلىك پەن دۇنيەنىڭ بۋعان جىنى،

اللانىڭ اتىن بىلمەس ارسىزدار مەن

الاياق، ارامزانىڭ تۋدى كۇنى!..

ەل اناۋ – ايىرىلعان ەرىكىنەن،

جەر مىناۋ – جان شوشىرلىق كورىكىنەن!..

ەرلەردىڭ ەسى كەتىپ ەلىرەدى

بيلىك پەن دۇنيەنى بولىسۋدەن!

تىرباڭداپ تىرشىلىكتىڭ تۇنەگىندە،

بىلسە دە جەڭىلەرىن ءتۇبى ولىمگە.

بىتكەنشە اقتىق دەمى ارپالىسقان

ادامعا قانشا كەرەك بۇل ومىردە؟!.

ءتاڭىرىم تارتقىزباسىن جان ازابىن،

فانيدەن سەن دە ءبىر كۇن جوعالارسىڭ!..

ارقالاپ الىپ كەتكەن ادام بار ما –

ارتىڭدا ويلادىڭ با نە قالارىن؟!

الايدا، ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق،

دەرتىمدى اۋرە بولمان جاسىرعان بوپ...

مىقتىلار مەنسىنبەيدى ءبىز بايعۇستى

دەگەندەي اقشا جوقتا – اقىل دا جوق!

مەيلى عوي، كىمنىڭ قانشا شارۋاسى بار،

كوزىنە ىلمەگەنى ءجون دە شىعار؟..

توقتىققا ادام، شىركىن، قوي ما شىدار

كوپ بولسا ول دا وزىمدەي پەندە شىعار؟!

امال نە، زاڭ دا باسقا – زامان باسقا،

ارىڭ دا، اسىلىڭ دا، اناڭ دا – اقشا!

جانىم-اۋ، جەڭىلمەسكە شاراڭ قانشا

بۇل كۇندە قۇدىرەت جوق ودان باسقا!..

«بار جاقسى باتىرلىقتان، بيلىكتەن دە،

ءار ءىستى اقشا بۇزار كيلىككەندە!..»

باي بولسا جاسىق ارتىق اسىلىڭنان –

بار بولسا جامان وزار جۇيرىكتەن دە!..

الماعايىپ ءولارا كەزدە مىناۋ،

سالماسا دا ويعا – شەك، قولعا – بۇعاۋ...

ءبىر تاماقتان باسقا ويلار شاماسى جوق

تالاي سورلى قالقيىپ زورعا ءجۇر-اۋ!..

جانىما جەلەۋ ەتىپ ولەڭىمدى،

كۇتەمىن الابۇرتىپ كەلەر كۇندى.

بەيمەزگىل لايلاعان تەرەڭىمدى

بىلمەيمىن بۇل ومىرگە نە دەرىمدى؟..

جازار، بالكىم، جۇرەكتىڭ جاراسىن كۇن،

قاجەتى نە تارتىسىپ، تالاسۋدىڭ؟..

«...ولسەڭ ورنىڭ قارا جەر، سىز بولماي ما؟..»

ءبىر بولماي ما حانىڭ كىم، قاراشىڭ كىم؟!.

جانىمدى جەگىدەي جەپ نالا، كۇدىك

كوڭىلىم قۇلازىدى قازان ۇرىپ...

اقىندى ادامزاتتىڭ كۇناسى ءۇشىن

ءتاڭىرىم جاراتىپتى جازالى قىپ!

الدىمنان ارايلانىپ اتقان تاڭداي،

اتقان تاڭداي، جاراتقان جاققان شامداي...

جوعالتتىم سەنىمىمدى – سەرىگىمدى

سوعىلدى قارا تاسقا اپپاق ماڭداي!..

اۋىردى نار كوتەرمەس مەن كوتەردىم،

بىلەمىن ءبىر كۇن اقىر بەل كەتەرىن!..

اقىندا ايتىپ وتكەن ارمان بار ما –

تۇيمەدەي تيسە بولدى ەلگە سەبىم!

جاياۋلاپ جەتكەن كىم بار جەر شەگىنە،

اللانىڭ امال بار ما بەرمەسىنە؟!

...ايتسام دەگەن سىرىم دا، شىنىم دا وسى –

ءتاڭىردىڭ نۇرى تۇسكەن پەندەسىنە!..

* * *

قايران ەلىم، قازاعىم قالىڭ ىرگە

اقىنىڭمىن ءارقاشان جانى بىرگە.

ەسكە الارسىڭ مەنى دە كۇنى ەرتەڭ-اق

اقپانداتقان ايازدى دولى كۇندە!..

سۇم تاعدىردان سان رەت سوققى جەدىم،

يت تىرلىكتە قانشاما كەتتى كەگىم.

ءوزىم قۇلاپ جاستام دا جاراتقاننان –

سەنىڭ تۋىڭ تىك تۇرسىن دەپ تىلەدىم!..

اقتالعام جوق كوشىمنەن قالدىم-اۋ دەپ،

ماقتانعام جوق وزگەدەن وزدىم-اۋ دەپ.

شاعىم ايتپان ساعان دا، سونسەم ەگەر –

كۇنىم جەتپەي تىم ەرتە سولدىم-اۋ دەپ!..

ءبارى اللانىڭ قولىندا – بىلەم ونى،

بىلەم ونى، مەزگىلسىز كىم ولەدى؟!

ءوزىڭ باردا ءبىز بارمىز، اقىنىڭنىڭ –

جاراتقاننان جالعىز سول تىلەگەنى!..

كەنجەبايەۆ تۇرماعانبەت ەردەش ۇلى.

استانا قالاسى.

كەنجەبايەۆ تۇرماعانبەت ەردەش ۇلى 1961 جىلى 12 اقپاندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى، سوزاق اۋدانى، قىزىلكول اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اباي اتىنداعى ءقازپي-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. «تارتۋ»، «كۇمىس بۇلاق»، «جانىمنىڭ جارىق ساۋلەسى» كىتاپتارىنىڭ اۆتورى. «باياناۋىل باسىنان...»، «اللاعا ماداق» جانە ت.ب. جىر جيناقتارىنا ولەڭدەرى كىرگەن. قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.