وسپان باتىرعا وزگەشە كوزقاراس. "الماتى" تەلەارناسى تاۋەلسىز "يسلام شىعىس تۇركىستان" اۆتونومياسىن قۇرۋعا بۇكىل عۇمىرىن سارپ ەتكەن التاي وعلانى تۋرالى تىڭ ماعلۇماتتار تاپتى. سونىڭ نەگىزىندە اۋقىمدى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋدى كوزدەپ وتىر. ارنا تىلشىلەرى شەت مەملەكەتكە ساپار شەگىپ، باتىردىڭ كوزىن كورگەن، بىرگە سوعىسقان قازىرگى قارت ساربازبەن سۇحباتتاسىپ كەلدى. سونداي-اق، وسى كۇنگە دەيىن ەش جەردە جاريالانباعان قولجازبا كوشىرمەلەرىن ەلگە جەتكىزدى. الداعى كۇندە رەسەي، جۇڭگو مەن مونعول ەلدەرىندە ساقتالعان قۇپيا قۇجاتتار زەردەلەنىپ، قالىڭ قاۋىمنىڭ نازارىنا ۇسىنىلادى.
بۇل وتكەن عاسىردىڭ 40-50 جىلدارى وسپان باتىر ساربازدارىنىڭ ايتقان ءانۇرانى. قولباسشى قارماعىندا 60 ساربازعا كوماندير بولعان 93 جاستاعى اقساقال، قازاق جىگىتتەرىنىڭ سول كەزدەگى اسكەري ءانىن ءالى كۇنگە جاتقا بىلەدى. التايدىڭ ارلانى اتانعان، ءبىر مەزەتتە جۇڭگو، مونعول جانە قىزىل ارميا اسكەرىنە قارسى شىققان وسپان سىلامۇلىمەن سوڭعى رەت كەزدەسكەنى دە ەسىندە.
ون جىل وت كەشكەن باتىر جايلى كولەمدى ءارى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋدى العاش رەت "الماتى" ارناسى قولعا الۋدا. بۇرىن دا وسپان ءسىلام ۇلى جايلى ويلار اتىلىپ، كىتاپتار جازىلدى، ءبىر رەت دەرەكتى فيلم دە تۇسىرىلگەن. ءبىراق ول ەلىمىزدەگى عالىمداردىڭ قولىنداعى از عانا ماعلۇماتتار نەگىزىندە جاسالىنعان. وسپان باتىردىڭ 115 جىلدىعىنا وراي تۇسىرىلەتىن تۋىندىدا جۇڭگو، مونعول جانە رەسەي ەلدەرىندەگى قۇپيا قۇجاتتار نەگىزگە الىنادى. اقش-تىق عالىم ليندا بەنسون قازاقتىڭ تاريحي جەرىن جاۋدان ازات ەتۋدە ارپالىسقان باتىردى «قازاقستىڭ التىن اڭىزى» دەپ اتاسا، تۇركيالىق عالىمدار ونى «باتىر ءارى حان» دەپ تانىدى.
«وسپان باتىر - حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتاتىن ۇلى تۇلعا. ويتكەنى وسپان سياقتى ۇلىلاردى تانىتۋ ارقىلى ءبىز ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىن كورسەتەمىز. بۇل زەرتتەۋ وسپانعا، كەنەسارىعا نەمەسە م.شوقايعا قاجەت ەمەس. بۇل بۇگىنگى قازاققا قاجەت. سول باتىرلار ارقىلى ءوزىمىزدى تەرەڭ تانيمىز، تانىتامىز. بۇل زەرتتەۋدىڭ باسى عانا»، - دەدى پروفەسسور ءابدىۋاقاپ قارا.
فيلمگە شەت ەلدەن تىلشىلەرىمىز تاپقان تاريحي قولجازبا دا ارقاۋ بولماق. توتە جازۋمەن جازىلعان 200 بەتتىك تاريحي قۇجاتتا كوتەرىلىس جايلى، وسپان باتىردىڭ جوسپارى، ونىڭ ساربازدارىنىڭ قيىن ساتتەردە قالاي ارەكەت ەتكەندەرى ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان. قۇندى مۇرا وسپاننىڭ 8 كوميسسارىنىڭ ءبىرى ءارى ءتىرى قالعان جالعىز سەرىكتەسى نۇرعوجاي باتىر ارقىلى بۇگىنگە جەتىپ وتىر.
ساندىقتىڭ تۇبىندە ساقتالعان بۇل قولجازبا - وتكەن عاسىرداعى التاي قازاقتارىنىڭ باسىنان وتكەن قيىن كەزەڭدەرىنەن سىر شەرتەتىن قولدا قالعان جالعىز جازباشا مۇرا. توتە جازۋمەن جازىلعان سارى قاعاز وسپان باتىردىڭ جۇڭگو، مونعول، رەسەي اسكەرلەرىنە قارسى سوعىس ارەكەتتەرىن باياندايدى. مىنا ءبىر بەتتە 1940 جىلدىڭ باسىندا بۇلعىن اۋماعىندا 4500 جانۇيا، 25 مىڭ قازاق وتباسى ەدىك، جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي ولاردىڭ 11 مىڭ زەڭبىرەكتىڭ جەمى، 2400 بالا بەسىگىمەن بىرگە بومبانىڭ ورتىنە وراندى دەپ جازىلىپتى. ال 17 بەتە بۇل قورلىققا شىداماعان 700 جىگىت جينالىپ، وزدەرىنىڭ جانازاسىن تىرىدەي شىعارتىپ اتقا قوندى دەپ باياندالعان.
اعىلشىندىق گودفرەيس لياس «وسپان باتىر – ءوزىنىڭ بۇرىنعى وتكەن بابالارى شىڭعىس حان، ءامىر تەمىرلەر سياقتى اسا قۇدىرەتتى قولباسشى. ەگەر ول ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن بولسا، ءسوزسىز الەمدى جاۋلايتىن جيھانگەر بولار ەدى» دەپتى. راسىمەن ۇشاق، تانكى، گراناتا سىندى وزگەدە سول كەزدىڭ زاماناۋي قارۋىمەن جابدىقتالعان قىتايدىڭ 60 مىڭ ارمياسىن قىرىپ جىبىرگەن التاي ارلاندارى، ونىڭ قولباسشىسى وسپان يسلام ۇلى جايلى تۋىندى ءتۇسىرۋدىڭ ءتۇپ ماقساتى - تاريحتى تۇگەندەۋ.
«قالتارىسى كوپ تاريحىمىزدىڭ ءبىر پاراعى حاس باتىرمەن ۇشتاسىپ جاتىر جۇڭگو تەرگەۋشىلەرى اقش-تىڭ تىڭشىسى بولدىڭ دەپ كىنالاعاندا «قازاق ءۇشىن سايتانمەن دە ءتىل تابىسۋعا ءازىرمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن وسپان ءسىلام ۇلى ءبىز ءۇشىن دالانىڭ سوڭعى نويانى. قۇمىرىسقاداي قاپتاعان جۇڭگو اسكەرىنە ات ويناتقان باتىر الىدە زەرتتەۋدى، تاريحي باعاسىن بەرۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى، ءبىز بۇل جاقتا قولباسشىنى باتىر دەپ تانىعانىمىزبەن، كورشىمىز وسپاندى الىدە باندى دەپ وقىتادى. بۇلدا الدا اتقارار جۇمىستىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتەدى. حالىقارالىق دەڭگەيدە دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋدى قولعا الۋىمىزدىڭ دا باستى ماقساتى دا وسى بەرگىسى كورشىمىزگە، ارعىسى وزگە مەملەكەتەرگە باتىردى اقتاتۋ، دۇرىس، تۋرا قىرىنان تانىتۋ»، - دەدى الماتى تەلەارناسى باعدارلامالار ءبولىمىنىڭ باس رەداكتورى ماقسات سلامبەكوۆ.
ءبىزدىڭ تىلشىلەر تابىلعان سونى مالىمەتتەردى ازىرگە قۇپيا ساقتاۋدى ءجون كورۋدە. تام-تۇمداپ جيىلعان اقپارات دەرەكتى فيلمگە تولىق توپتاستىرىلادى. كوزى قاراقتى كورەرمەن "الماتى" تەلەارناسىنىڭ جاڭالىققا تولى ءونىمىن الداعى ۋاقىتتا تاماشالاي الادى.
ب ا ق.kz
