الەمدىك وركەنيەت پەن عىلىم-تەحنيكانىڭ ۇشقان قۇستاي دامىعان، ادامزات ساناسىنىڭ ۇشار بيىككە كوتەرىلىپ اقيقات ايدىنىندا سامعاعان وسىناۋ دەموكراتيا قانات قاققان بەيبىت ءومىر زاماندا، سول ورەلى وركەنيەت پەن تەتىكتى تەحنيكانىڭ وردالى وتانى بولىپ وتىرعان، الىپ جۇڭگو مەملەكەتىندە ادامدىق قۇقىق پەن قوعامدىق دەموكراتيانى تابانعا تاپتاعان، ءبىز بىلە بەرمەيتىن ەسسىز ەرەجەلەرى مەن اقىلعا سيىمسىز زاڭسىزدىقتارىنىڭ كەرى اسەرى، قوعامنىڭ دامۋىنا جاعىمسىز ىقپالىن تيگىزىپ قانا قويماي سولقىلداتقان جاراقاتتاي كۇننەن كۇنگە قوزداپ، ىشقىنا كۇشەيىپ كەلەدى.
جۇڭگو مەملەكەتى مەن قازاق مەملەكەتى ەجەلدەن ىرگەسى سوگىلمەگەن ءتاتۋ-تاتتى كورشى، سەنىمدى سەرىكتەس دوس ەل. ەكى ەل اراسىنداعى الەمدىك دەڭگەيدەگى بىرلەسكەن ءىرىلى-ۇساقتى ءىس-شارالار، سىرتقى ساۋدا-ساتتىق بايلانىستار، وڭىرلىك ساياسات سالالارى كۇننەن كۋنگە قارقىندى دامىپ، نىعىزدالىپ، نىعايىپ كەلەدى. قازاقستان گەوگرافيا جاعىنان ايتقاندا قىتايدىڭ ەۋروپاعا شىعاتىن جالعىز دا سەنىمدى كوپىرى، ءارى ەش كەدەرگىسىز كەلەتىن ەنەرگيا كوزى ەكەنىن انىق بىلگەن اسپان استى ەلى، ءوز ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن قازاقستان بيلىگىمەن ءجيى-جيى باس قوسىپ ماڭىزدى دا مازۇندى جينالىستار وتكىزىپ، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك جوبا جوسپارلارىنا وزىنشە كومەك بەرگەن سىڭاي تانىتىپ، جان سالا جاقىنداي ءتۇسىپ، جىبىرلاپ جىلجىپ تا كەلەدى.
جۇڭگو اقپارات كوزدەرى كوبىنەسە «دۇنيەدەگى ەڭ سەنىمدى ارىپتەسىمىز، دوسىمىز – قازاقستان» - دەپ جار سالادى. ەگەر شىنىمەن دە قازاقستاندى سونداي ادال دوس دەپ ساناسا، وندا، سول مەملەكەتتى قۇراپ وتىرعان نەگىزگى حالىق - قازاق ۇلتىن دا سونداي دوس كورەدى دەگەن ءسوز. قازىرگى تاڭدا، قىتايدا بەيرەسمي ساناق بويىنشا 2 ميلليون قازاق تۇرادى. ال قىتايدىڭ ساندىق مالىمەتى بويىنشا 1ميلليون 600 مىڭ قازاق ۇلتى ءومىر سۇرۋدە. قورىتا ايتساق ،جۇڭگو ءبىزدىڭ بۇگە -شىگەمىزدى انىق تا قانىق بىلەدى. ولاي بولسا، وسى جەردە قىتايلار شىنىندا دا قازاق ۇلتىن جاقسى كورەمە، شىنىمەن جاناشىرلىق ىستەي مە دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى؟ سەبەبى قازىرگى قىتايدا بولىپ جاتقان جايسىز جاعدايلارمەن قۇبىلمالى قۇيتۇرقىلىقتار، جاڭادان شىعارىپ جاتقان «قيسىنسىز ەرەجە-تارتىپتەر» بۇل سۇراققا تەك قانا «جوق» دەپ جاۋاپ بەرە الادى.
قىتايدا جالپى شىڭجاڭ ولكەسى جەر كولەمىنىڭ جارتىسىنا جۋىق بولەگىن ۇستايتىن ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى بولىپ 4 قالا، 24 اۋدان 150-گە تارتا اۋىل بار. قازاقتار جيى قونىستانعان 1 ميلليون 600 مىڭ قازاق نەگىزىنەن وسى وبلىستا تۇرادى. ءبىز بىلەتىن جۇڭگو 2000-شى جىلعا دەيىن وسى قازاقتارعا ەرەكشە ءۇڭىلىپ، قۇرمەت كوزقاراسپەن قاراپ ءتىس تىرناعىن اسا باتىرا قويماعان ەدى. ءتىپتى سول قازاقتاردىڭ قازاقستانعا ەمىن-ەركىن كىرىپ-شىعۋىنا، وقۋىنا، كوشىپ-قونۋىنا ەش كەدەرگى جاساماعان.
2000-شى جىلداردان باستاپ 1000-عا تارتا قازاق ءتىلدى مەكتەپتەر، اياقاستىنان بىردەن جۇڭگو ءتىلدى مەكتەپتەرگە قوسىلىپ جىبەرىلدى. وسى وسقىرىنعان وداعاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن جۇڭگو ەلىندە ءوز انا ءتىلىن بىلمەيتىن، ۇلتتىق سەزىمنەن جۇرداي، ءدۇر مىنەزدى، ءدۇبارا ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. بۇرىن قازاقشا ىس-قاعازدارمەن جۇرەتىن وكىمەتتىك ورگاندار مەن مەكەمەلەردى تۇگەل دەرلىك جۇڭگو تىلىنە اۋىستىردى. وسىنىڭ سالدارىنان، قازىرگى تاڭدا ءتىپتى قازاقي بولمىسى دا وزگەشەلەنىپ كەتكەن. ءتىپتى ءوز بالاسىن ءوز انا تىلىندە سويلەتە الماي، اتا-انا مەن بالا اراسىنداعى ورتاق تىلدىك، وتباسىلىق تاربيە، ءتارتىپ بۇزىلا باستادى. وسىنى كورگەن ءار قازاق كەلەر ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداپ، «ۇلت بولىپ قالاما، قالماي ما؟ » دەگەن قورقىنىش بويىن بيلەدى.
سوندىقتان اتتىڭ باسىن ەلگە بۇرعان قانداستارىمىز كوبەيدى. ارينە ولار جان باعۋ ءۇشىن ەمەس، ۇرپاعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كەلدى جانە كەلگىسى كەلەدى. ال قازاقستان ۇكىمەتى دە وسىعان دەيىن شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىزعا، ىستىق قۇشاعىن ىقىلاسپەن جايىپ، قۋانا قارسى الىپ، مەملەكەت بويىنشا ءتيىستى زاڭ-ەرەجەلەر شىعارىپ، باعدارلاما جاساپ جاتىر.
بىزدە وسى قازاق ەلىنىڭ ءبىر ازاماتى رەتىندە، ەلباسىنىڭ ۇلى ساياساتىن قولداپ، «شەتتەگى قازاقتىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىنا تەك مەملەكەت قانا اينالىسادى» - دەمەي، ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋ ماقساتىندا، وسىنداعى ۇلتجاندى ءبىراز ازاماتتار مەن ازاماتشالار بىرىگىپ، قانداستارىمىزدى ەلگە شاقىرۋ ماقساتىندا قىتايداعى 4 قالا، 24 اۋدان بويىنشا، WEICHAT اقپاراتتىق جەلىسى ارقىلى توپ قۇرىپ، قانداستارىمىزعا قازاقستاننىڭ قازىرگى دامۋ جاعدايىن، جەر-سۋ جاعادىيىن تانىستىرىپ، ەلباسى بەكىتكەن سولتۇستىك ايماقتارداعى 7 وبلىس بويىنشا جەر جاعدايى، كاسىپپەن اينالىسۋ، مال باعۋ، ەگىن سالۋ ت.ب. اقپاراتتاردى ۇزبەي بەرىپ، ولاردى ەلىمىزگە كەلىپ ەڭبەك ەتۋگە ۇگىت جۇرگىزىپ كەلەمىز. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن قانداستارىمىز ەلگە كوشىپ كەلۋگە دايىندالىپ، كەيبىرى ۇيلەرىن ساتىپ، جۇگىن ءبۋىپ-تۇيىپ، الداعى مەكتەپتىڭ جازدىق دەمالىسىنا قاراي اتتىڭ باسىن اتاجۇرتقا تارتۋدى جوسپارلاپ، ءتاس-تۇيىن دايىن بولعان ەدى.
وكىنىشكە وراي وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى قىتايدىڭ جەرگىلىكتى ۇكىمەتى شۇعىل تۇردە زاڭسىزدىقتارعا كوشتى، ياعني وسى قانداستارىمىزدىڭ قازاقستانعا ەركىن كوشىپ كەلۋىنە اشىقتان اشىق قارسى ءىس-قيمىلدار جاسادى جانە قازىرگە دەيىن جاساپ كەلەدى. اتاپ ايتار بولساق، ولار تومەندەگى بىرنەشە زاڭسىز تيىمدار:
- قىتايداعى قانداستارىمىزدىڭ قولدارىندا زاڭدى ءتولقۇجاتتارى ەش سەبەپسىز جيىپ الىپ، ونى قايتارىپ بەرمەي نەمەسە وتباسىنداعى ءبىر مۇشەسىنە (بالاسىنا نە ايەلىنە) ءتولقۇجات بەرمەي، ولاردىڭ قازاقستانعا وتباسىمەن تولىق كەلۋىنە تىيىم سالىپ وتىر؛
- قازاقستانعا كوشىپ كەلۋ ءۇشىن ءتولقۇجاتقا جاڭادان ءوتىنىش بەرگەن وتباسىنا ءتولقۇجات جاساماي سول ارقىلى تۇتاس ءبىر وتباسىن ءجىپسىز بايلاپ وتىر؛
- قحر دا 30-40 جىل قىزمەت ەتىپ، زەينەتكە شىققان سوڭ، بالا-شاعاسىن ەرتىپ، زاڭدى تۇردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا كوشىپ كەلگەن زەينەتكەرلەردى قىتايعا قايتادان شاقىرىپ الىپ، ولاردى قازاقستاندا تۇراقتى تۇرۋىنا رۋقسات بەرمەي، وتباسىنان ايىرىپ، تەك قحر-دا تۇرۋعا ماجبۇرلەپ وتىر. ەگەر ولار قحر-عا بارماسا جانە ق ر ازاماتتىعىن قابىلداسا، ولارعا «زەينەتاقىلارىڭدى توقتاتامىز» دەپ قورقىتۋدا. (قحر 1985 جىلعى زاڭىندا، شەتەل ازاماتتىعىن العان زەينەتكەرلەردىڭ زەينەت اقىسىن توقتاتپاۋ تۋرالى انىق جازىلعان)؛
- قىتايداعى قانداستارىمىز، ۇرپاعىن ساقتاۋ ءۇشىن، بالالارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بالا-باقشالارىندا، مەكتەپتەرىندە، جوو وقىتىپ جاتىر. ال جۇڭگو ۇكىمەتى وسى وقۋشىلاردى ەش سەبەپسىز شاقىرتىپ، قازاقستانعا وقىتۋعا تىيىم سالدى. ەگەر ولار قىتايعا ورالماسا، ول جاقتاعى اكە-شەشەسىنە، تۋىس-تۋعانىنا ەرەكشە قىسىم جاساپ، قورقىتۋدا؛
- قحر-نىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى، قازاقستان ازاماتتىعىن العان قانداستارىمىزعا، قازاقستاننىڭ جەرگىلىكتى ازاماتتىرىمەن تەڭ دارەجەدە قاراماي، ولارعا قىتايدا تۋىلعانى ءۇشىن، «توپتىق ۆيزا»، «ەلەكتروندى ۆيزا» تۇرلەرىن بەرمەي وتىر؛
- قازاقستانعا كوشىپ كەلىپ، قازاقستان ازاماتتىعىن العان قانداستارىمىزدى قحر جەرگىلىكتى ۇكىمەتى شاقىرتىپ الىپ، ولارعا ءوزى تۇرعان ورىننان تىركەۋىن ءوشىرۋىن تالاپ ەتىپ، وسى ارقىلى كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىزدى جاپپاي قىتايعا شاقىرىپ، ءتۇرلى تەكسەرۋدەن، كوپتەگەن ورگانداردان رۋقسات سۇراتىپ، ولاردى قيناۋدا. ال زاڭ بويىنشا بۇل تىركەۋدەن ءوشىرۋ، قازاقستانداعى قحر ەلشىسىنىڭ جۇمىسى.
- قحر-داعى قانداستارىمىزعا ءتۇرلى ۇرەي تۋدىراتىن، اۋىزشا زاڭدار جاساپ، ولارعا قازاقستانداعى تۋىس-تۋىسقاندارىمەن بايلانىس ورناتپاۋعا، Wechat، WhatsApp سياقتى بايلانىس قۇرالدارىنداعى توپتاردان شىعۋعا ماجبۇرلەپ، ۇلتتىق مەرەكەلەرمەن قۇتتىقتاۋعا تىيىم سالىپ، وسى ماسەلەلەر بويىنشا جاپپاي سۇراققا الىنۋدا؛
- WeChat الەۋمەتتىك جەلىسىندە قازاقستانداعى تۋىستارمەن حابار الىسىپ، اڭگىمەلەسكەنى جانە بۇرىن قازاقستانعا بارىپ كەلگەنى ءۇشىن، 2017 جىلدىڭ 4 ماۋسىم كۇنى قحر ش ۇ ا ر وكىمەتى جينالىس اشىپ، «ەكىبەتكەيلەرمەن كۇرەسۋ» دەگەن قاۋلى قابىلداپ، ولاردى جاپپاي تەكسەرىپ، سۇراققا الىپ، «ساياي ۇيرەنۋ» دەگەن اتپەن، ارنايى ورىندارعا الىپ كەتىپ، 1 ايدان 1 جىلعا دەيىن قاماپ جاتىر. وسى «ساياسي ۇيرەنۋگە» بارعان ازاماتتار ەندىگى جەردە «سوتتالعان ادام» رەتىندە ەسەپكە الىنىپ، ولارعا شەتەلگە شىعۋعا تىيىم سالىنادى؛
- ەڭ سوراقىسى - قازاقستاندى 26 تىيىم سالىنعان، ءقاۋىپتى مەملەكەتتەر تىزىمنە ەنگىزىپ، قازاقستانعا كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن قانداستارىمىزى سۇراققا الىپ، «ساياسي ۇيرەنۋگە» الىپ كەتىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى شىڭجاڭ وكىمەتى جەر-جەردەن جاپپاي اشىق تۇرمەلەر سالۋدا؛
- قىتايداعى ق ر ءتولقۇجات-ۆيزا قىزمەت ورتالىعىندا، تەك كوشىپ كەلەتىندەرگە ارنايى كوشى-قون ۆيزاسىن، كەزەكسىز بەرىلمەۋىنە بايلانىستى ولار كەز-كەلگەن ۋاقىتتا ۆيزالارىن اشىپ، كوشىپ كەلە الماي وتىر؛
- قحر جەرگىلىكتى ۇكىمەتى، ازاماتتاردىڭ شەتەلگە سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا شىقپاۋىن قاماتاماسىز ەتۋ ءۇشىن، ولاردى جاپپاي پارتياعا وتۋگە ماجبۇرلەپ، سول ارقىلى پارتياعا وتكەندەر، شەتەلگە شىعۋعا بولمايتىنىن زاڭمەن ەسكەرتىپ جاتىر.
- قحر وسى ۋاقىتقا دەيىن الەمدىك 4 ۇلكەن ءدىندى، سونىڭ ىشىندە يسلام ءدىنىن مويىنداپ، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ دىنگە سەنۋ بوستاندىعى تۋرالى زاڭ قابىلداپ، ولاردىڭ يسلام قاعيدالارىمەن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا، مەرەكە وتكىزۋىنە، مەشىت سالۋىنا، ناماز وقۋىنا زاڭمەن رۋقسات بەرگەن، ءبىراق وسى سوڭعى بىرنەشە اي ىشىندە ءومىر بويى وسى مەشىتتە مەملەكەت جاعىنان بەلگىلەنگەن يمامداردى جاپپاي تۇرمەگە الىپ، الدىن «تۇمەدە وز-وزىنە قول سالدى»- دەپ (ناقتى ەكى يمام)، مۇردەسىن تەكسەرۋگە بەرگىزبەي، كۇشتەپ تەز جەرلەتكەن. ال ءار مەشىتتە ادەتتەگىدەي ناماز وقيتىن اتا-اجەلەرىمىزگە دەيىن قاتاڭ سۇراققا الىپ، ورازادا ورازا ۇستاماۋعا بۇيرىق بەرگەن، تۇندە ۇيلەردى ارالاپ، شامى جانعانداردى «سارەسى ءىشتىڭ»- دەپ تۇرمەگە الىپ كەتكەن.
جوعارىداعى زاڭسىزدىقتار ەلىمىزگە كەلۋگە دايىن بولىپ وتىرعان قانداستارىمىزدى ءجىپسىز بايلاپ، ءتۇرلى ۇرەي مەن قورقىنىشقا تولى ءومىر وتكىزۋدە. بۇل زاڭسىزدىقتار جۇڭگو زاڭىنا دا حالىقارالىق زاڭدارعا دا قايشى ەكەنى بارشاعا ايان.
وراز ۇلى ءقىدىرالى، الماتى
