ماسەلەنىڭ ءمان-جايى تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن «مامبەت»، «ماڭگۇرت» سوزدەرىنىڭ شىعۋ توركىنى مەن قولدانۋ اياسىن سارالاپ قارايىق.
مامبەت – ادامنىڭ ەسىمى. مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبارىمىزدىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەسىم بولعاندىقتان حالىق اراسىندا ەرەكشە قاستەرلەنەدى. ارابتىڭ «ءحامد» ماقتاۋ دەگەن سوزىنەن شىققان. «ءمۇحامماد»، «ءاحماد» سوزدەرى ماقتاۋلى، ماداقتاۋلى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازاق ىشىندەگى ماحامبەت، مامبەتالى، احمەت ەسىمدەرى دە وسى سوزبەن توركىندەس.
مامبەت ەسىمىمەن تاريحتا قالعان ءىرى تۇلعالار كوپ. مىسالى: مامبەت باتىر كۇنباس ۇلى، مامبەت اۋليە ولجاباي ۇلى، تاريحشى-عالىم مامبەت قويگەلدى ت.س.س. مامبەت دەپ اتالاتىن رۋ ءۇش ءجۇزدىڭ ىشىندە دە بار. مامبەت ەسىمى قازاق ءۇشىن قاستەرلى ۇعىم بولىپ تابىلادى.
«ماڭگۇرت» ءسوزىنىڭ باستاپقى ماعىناسى تۋرالى ۋيكيپەديا اشىق ەنسيكلوپەدياسىندا مىناداي انىقتاما بەرىلىپتى:
«ماڭگۇرت – جاۋ قولىندا تۇتقىن بولىپ، قورلىق-زورلىق اتاۋلىنىڭ ءبارىن كورىپ، ميىنا جازىلماستاي زاقىم كەلگەن، قاي ەلدەن شىققانىن، كىمنەن تۋعانىن بىلمەيتىن، تەك كەۋدەسىندە جانى بار، ىشىپ-جەۋگە، ءقارادۇرسىن جۇمىستاردى اتقارۋعا عانا قابىلەتتى ايانىشتى پەندەلەر. ولار – الىس پەن جاقىندى اجىراتا المايدى، ءوز اناسىن دۇشپان ساناپ اتىپ تا جىبەرە سالادى. جادىندا ەشنارسەنى ساقتاي المايتىن مۇندايلار ميعۇلا، ماڭگۇرت دەپ اتالادى».
كوركەم ادەبيەتتە ماڭگۇرتتىكتىڭ ناقتى مىسالىن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەت» رومانىنان ايقىن كورەمىز. «ماڭگۇرت» ءسوزى ادامنىڭ بويىندا جيىركەنىش تۋدىرادى، تەكسىزدىك پەن ساناسىزدىقتىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلدانادى.
ال ەندى «مامبەت» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزدىڭ ءبىزدىڭ قوعامدا قازاقتى كەمسىتۋ، مازاق ەتۋ، قورلاۋ ارەكەتتەرىنىڭ سيمۆولىنا اينالىپ كەتكەنى نەلىكتەن؟ بۇل ءسوزدىڭ ءبىر كەكەسىن بالاماسى – اۋىل قازاعى دەگەندى بىلدىرەدى. گەرولد بەلگەر ءبىر سۇحباتىندا: «مەن ءوزىم دە – مامبەتپىن، بىلايشا ايتقاندا اۋىل قازاعىمىن. مامبەت دەگەن – دالا قازاعى. ونداي قازاق مەن ءۇشىن وتە قىمبات» دەگەن ەدى. ءبارىمىز دە اۋىلدان شىققانبىز. ءبىز ءۇشىن ەڭ ۇلى نارسە – دالا، اۋىل! بىرەۋ مۇقاتادى ەكەن دەپ ءبىز نەگە ءوز تابيعاتىمىزدان بەزىنۋىمىز كەرەك؟ كەرىسىنشە، بويىندا قانى بار، ۇلتسۇيگىش ازامات بولىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن قازاق بالالارى اۋىلدا وسكەنى دۇرىس. اۋىلدا وسكەن بالانىڭ ۇلتتىق بولمىسى، سالت-داستۇرلەرگە كوزقاراسى، دۇنيەتانىمى دا وزگەشە بولادى.
كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقشا سويلەۋ، قازاق مادەنيەتىنىڭ يەسى بولۋ «دورەكى» سانالدى، ورىس ءتىلىن بىلمەۋ «مامبەتتىكتىڭ» بەلگىسى دەلىندى. «مامبەت» ءسوزى ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ كاتوليزاتورى بولدى. ءبىزدىڭ قازاقتار سول سوزدەن ولەردەي قىسىلاتىنىن سەزگەن ورىستاردىڭ ادەيى ويلاپ تاپقان ساياسي ءادىسى. ماقسات – ورىسشا سويلەمەيتىن اۋىل قازاعىن جەككورىنىشتى ەتۋ، اۋىل ءومىرىن جيىركەنىشتى كورسەتۋ ەدى. ولاردىڭ بۇل زىميان ويىن ورىستانعان قازاقتار دا ءىلىپ اكەتتى. ەلدىڭ كوزىنە «مامبەت» بولىپ كورىنبەۋ ءۇشىن اۋىلدان كەلگەن قازاقتاردىڭ ءوزى ءتىلى جەتكەنشە ورىسشا سويلەپ قالۋعا تىرىساتىن. دەمەك ءبىز اۋىلدىق تابيعاتىمىزدان ۇيالادى ەكەنبىز. «اۋىلداعىنىڭ اۋىزى ساسىق» دەگەن ءسوزدى قۇل سانامىزدا ءوزىمىز تىرىلتەدى ەكەنبىز. ءوز قاعىنان جەرىگەن قۇلانداي بوپ، ءوز تابيعاتىمىزدان ءوزىمىز جەرىگەنىمىز قالاي؟
بۇگىنگى تاڭدا مادەنيەتتانۋ سالاسىندا «مامبەتيزم» دەگەن تەرمين پايدا بولدى. بۇرىن اۋىلدان شىققان قازاققا، ورىسشا بىلمەيتىن قازاققا قاتىستى قولدانىلاتىن «مامبەت» ءسوزىنىڭ ماعىنالىق اياسى كەڭەيدى. ەندى بۇل ءسوز تەك ورىس ءتىلىن بىلمەگەندەرگە قاتىستى ايتىلمايدى. «مامبەت» اتاۋى ادامداردىڭ مادەنيەتىنە، كۇندەلىكتى ىس-ارەكەتىنە، مىنەز-قۇلقىنا، ءتىپتى تۇسىنىگىنە قاراي تاعىلاتىن بولدى.
ءبىر ادام ورتانىڭ پىكىرىمەن ساناسپاي ويىنا كەلگەنىن ىستەسە، ءبىر كىسى شاماسىن بىلمەي ۇلكەن ىسكە ۇمتىلسا، بىرەۋ نە سويلەپ نە قويعانىن بىلمەسە، بىرەۋ ءوزى ۇي-كۇيسىز ءجۇرىپ دجيپ ءمىنىپ شالقايسا، بىرەۋ حان سارايىنداي كوتتەدجدە تۇرىپ جاتىپ جۇرتتان اقشا سۇراپ تىلەنسە، بىرەۋ شاش-ەتەكتەن نەسيەگە باتىپ توي جاساپ شاشىلسا، بىرەۋ قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ شەتەلدىڭ كۋرورتىندا جاتسا، بىرەۋ وتىرىكتى شىنداي، شىندى قۇداي ۇرعانداي قىلىپ كوپىرە ماقتانسا، بىرەۋ ايدالاداعى اكىمدى رۋلاسىم، اعايىنىم دەپ كوكىرەگىن قاقسا... بىرەۋ... مىنە، وسىنىڭ ءبارى دە ءبىر سوزبەن «مامبەت» دەپ اتالىپ ءجۇر. «مامبەتيزم» بۇل كۇندە اسقان مادەنيەتسىزدىكتىڭ بالاماسى سياقتى
ەندى گەراعاڭ قۇساپ «مەن ءوزىم دە – مامبەتپىن!» دەپ ايتا الاسىڭ با؟ ايتا المايسىڭ. ايتساڭ ەلگە جيىركەنىشتى كورىنەسىڭ. ءبىراق ءوزىڭنىڭ دە، وزگەلەردىڭ دە ەپتەپ مامبەت ەكەندىگىن ءىشىڭ سەزىپ تۇرادى. ويتكەنى، قازاق قوعامى تۇگەلدەي بيىك مادەنيەتتىڭ كوشىنە ىلەسىپ كەتە العان جوق. ەندىگى جەردە «مامبەتتىكتەن» قاشۋ كەرەك. بۇل جوعارىدا ايتقانىمىزداي «ءوز تابيعاتىڭنان جەرىنۋ» ەمەس، كەرىسىنشە، ۇلتتى ۇياتقا قالدىرۋ بولىپ تابىلادى.
ءوز تابيعاتىنان جەرىندى دەپ كوسموپوليت بولىپ كەتكەن ماڭگۇرتتەردى ايتۋ كەرەك. «مانگۋرتيزمنىڭ» ناقتى كورىنىستەرىن ءبىز ومىردە كۇندە كورىپ ءجۇرمىز. ورىسپىن دەۋگە ءتۇرى كەلمەيتىن، قازاقپىن دەۋگە ءتىلى كەلمەيتىن قانداستارىمىز نە ويلايدى ەكەن؟ ولار ەشتەڭە دە ويلامايدى. ويتكەنى ول – ماڭگۇرت. ويلانسا ماڭگۇرت بولماس ەدى. انا ءتىلىن، اتا تەگىن، ءسالت-داستۇرىن، تۋعان تاريحىن ۇمىتقان ادام ۇلتىنىڭ مۇددەسىن، حالقىنىڭ بولاشاعىن ويلاي الا ما؟ جوق. ولار وزدەرىنىڭ بالالارى مەن نەمەرەلەرىن دە سولاي تاربيەلەپ جاتىر. ولار ءۇشىن ۇلت دەگەن ۇعىم جوقتاي. جاھاندانۋعا جانۇشىرا قۇلشىنىپ وتىرعان دا سولار. قازاق دەگەن حالىق جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتسە دە ولاردىڭ تۇگى كەتپەيدى. رەسەي يمپەرياسى مەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە ءتىلى عانا ەمەس ميى دا اۋىسىپ كەتكەندىگىن ماڭگۇرت قانداستارىمىز بىلگىسى دە كەلمەيدى. ءبىز ولارعا ايانىشپەن قارايمىز. ولار بولسا، مۇقىم قازاققا جيىركەنىشپەن قارايدى. مامبەتتەر-اي دەپ. مىنە، بۇگىن وسى ەكى كەرەعار تۇسىنىكتىڭ ورتاسىندا قازاق قوعامىنىڭ باسى قاتىپ وتىر. مامبەت بولۋ – ۇيات، ماڭگۇرت بولۋ – سۇيەگىڭدى ساتۋ. ەندىگى جەردە قازاقتاردىڭ ازاماتتىق بولمىسىنا قويىلاتىن تالاپ وتە جوعارى. جوعارى مادەنيەت پەن تەرەڭ ءبىلىم، ۇلتسۇيگىشتىك پايىم عانا قازاقتى بيىككە كوتەرەدى.
تەمىرعالي كوپباي
